महाभारत 4.62 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 62→

[mh-4-62] • 11 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततो हृष्टमनाः पार्थम् उत्तरः प्रत्यभाषत। कुरून् पराजितान् दृष्ट्वा भ्राजमानं च पाण्डवम्। दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष महाबाहो धनंजय। प्रादुर्भावं जयं चैव दृष्ट्वा प्रीतो ऽस्मि पाण्डव। निशम्य वचनं तस्य उत्तरस्य महात्मनः। अर्जुनः परवीरघ्नः प्रत्युवाचोत्तरं तदा। दिष्ट्या त्वम् अक्षतस् तात दिष्ट्या गावस् तवानघ। प्रत्यागता यथान्यायं शत्रवश् च जिता रणे। आवर्तय रथं शीघ्रं सदश्वान् संप्रणोदय। अपवर्तय गाः सर्वा याहि चैव शमीं प्रति। ततो विजित्य संग्रामे कुरून् गोवृषभेक्षणः। समानयाम् आस तदा विराटस्य धनं महत्।

vaiśaṃpāyana uvāca. tato hṛṣṭamanāḥ pārtham uttaraḥ pratyabhāṣata. kurūn parājitān dṛṣṭvā bhrājamānaṃ ca pāṇḍavam. diṣṭyā jayasi durdharṣa mahābāho dhanaṃjaya. prādurbhāvaṃ jayaṃ caiva dṛṣṭvā prīto 'smi pāṇḍava. niśamya vacanaṃ tasya uttarasya mahātmanaḥ. arjunaḥ paravīraghnaḥ pratyuvācottaraṃ tadā. diṣṭyā tvam akṣatas tāta diṣṭyā gāvas tavānagha. pratyāgatā yathānyāyaṃ śatravaś ca jitā raṇe. āvartaya rathaṃ śīghraṃ sadaśvān saṃpraṇodaya. apavartaya gāḥ sarvā yāhi caiva śamīṃ prati. tato vijitya saṃgrāme kurūn govṛṣabhekṣaṇaḥ. samānayām āsa tadā virāṭasya dhanaṃ mahat.

गतेषु च प्रभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः। वनान् निष्क्रम्य गहनाद् बहवः कुरुसैनिकाः।

gateṣu ca prabhagneṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ. vanān niṣkramya gahanād bahavaḥ kurusainikāḥ.

भयात् संत्रस्तमनसः समाजग्मुस् ततस् ततः। मुक्तकेशा व्यदृश्यन्त स्थिताः प्राञ्जलयस् तदा।

bhayāt saṃtrastamanasaḥ samājagmus tatas tataḥ. muktakeśā vyadṛśyanta sthitāḥ prāñjalayas tadā.

क्षुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेशस्था विचेतसः। ऊचुः प्रणम्य संभ्रान्ताः पार्थ किं करवाम ते। प्राणान् अन्तर्मनोयातान् प्रयाचिष्यामहे वयम्। अर्जुनः। वयं चार्जुन ते दासा ह्य् अनुरक्ष्या ह्य् अनाथकाः। अनाथान् दुःखितान् दीनान् कृशान् वृद्धान् पराजितान्। न्यस्तशस्त्रान् निराशांश् च नाहं हन्मि कृताञ्जलीन्। भवन्तो यान्तु विस्रब्धा निर्भया अमृतास् तथा। मम पादरजोरक्ष्या जीवन्तु सुचिरं भुवि।

kṣutpipāsāpariśrāntā videśasthā vicetasaḥ. ūcuḥ praṇamya saṃbhrāntāḥ pārtha kiṃ karavāma te. prāṇān antarmanoyātān prayāciṣyāmahe vayam. arjunaḥ. vayaṃ cārjuna te dāsā hy anurakṣyā hy anāthakāḥ. anāthān duḥkhitān dīnān kṛśān vṛddhān parājitān. nyastaśastrān nirāśāṃś ca nāhaṃ hanmi kṛtāñjalīn. bhavanto yāntu visrabdhā nirbhayā amṛtās tathā. mama pādarajorakṣyā jīvantu suciraṃ bhuvi.

अर्जुन उवाच। स्वस्ति व्रजत भद्रं वो न भेतव्यं कथं चन। नाहम् आर्ताञ् जिघांसामि भृशम् आश्वासयामि वः।

arjuna uvāca. svasti vrajata bhadraṃ vo na bhetavyaṃ kathaṃ cana. nāham ārtāñ jighāṃsāmi bhṛśam āśvāsayāmi vaḥ.

वैशंपायन उवाच। तस्य ताम् अभयां वाचं श्रुत्वा योधाः समागताः। आयुःकीर्तियशोदाभिस् तम् आशिर्भिर् अनन्दयन्। स कर्म कृत्वा परमार्यकर्मा। निहत्य शत्रून् द्विषतां निहन्ता। प्रयाताः सर्वतस् तत्र नमस्कृत्य धनंजयम्। ततो ऽर्जुनं नागम् इव प्रभिन्नम्। उत्सृज्य शत्रून् विनिवर्तमानम्। विराटराष्ट्राभिमुखं प्रयान्तं। नाशक्नुवंस् तं कुरवो ऽभियातुम्। ततः स तं मेघम् इवापतन्तं। विद्राव्य पार्थः कुरुमेघसैन्यम्। तं मत्स्यपुत्रं द्विषतां निहन्ता। वचो ऽब्रवीत् संपरिगृह्य भूयः। पितुः सकाशे तव तात सर्वे। वसन्ति पार्था विदितं तवैव। तान् मा प्रशंसेर् नगरं प्रविश्य। भीतः प्रणश्येत स मत्स्यराजः। मया जिता सा ध्वजिनी कुरूणां। मया च गावो विजिता द्विषद्भ्यः। एवं तु कामं नगरं प्रविश्य। उत्तर उवाच। त्वम् आत्मना कर्म कृतं ब्रवीहि। यत् ते कृतं कर्म न पारणीयं। तत् कर्म कर्तुं मम नास्ति शक्तिः। न त्वां प्रवक्ष्यामि पितुः सकाशे। वैशंपायन उवाच। यावन् न मां वक्ष्यसि सव्यसाचिन्। स शत्रुसेनाम् अवजित्य जिष्णुर्। आच्छिद्य सर्वं च धनं कुरुभ्यः। श्मशानम् आगम्य पुनः शमीं ताम्। अभ्येत्य तस्थौ शरविक्षताङ्गः। ततः स वह्निप्रतिमो महाकपिः। सहैव भूतैर् दिवम् उत्पपात। तथैव माया विहिता बभूव। ध्वजं च सिंहं युयुजे रथे पुनः। निधाय तच् चायुधम् आजिवर्धनं। कुरूत्तमानाम् इषुधीर् ध्वजांस् तथा। प्रायात् स मत्स्यो नगरं प्रहृष्टः। किरीटिना सारथिना महात्मा। पार्थश् च कृत्वा परम् आर्यकर्म। निहत्य शत्रून् द्विषतां निहन्ता। विधाय वेणीं च तथैव भूयो। जग्राह रश्मीन् पुनर् उत्तरस्य। विवेश हृष्टो नगरं महात्मा। बृहन्नलारूपम् उपेत्य सारथिः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tasya tām abhayāṃ vācaṃ śrutvā yodhāḥ samāgatāḥ. āyuḥkīrtiyaśodābhis tam āśirbhir anandayan. sa karma kṛtvā paramāryakarmā. nihatya śatrūn dviṣatāṃ nihantā. prayātāḥ sarvatas tatra namaskṛtya dhanaṃjayam. tato 'rjunaṃ nāgam iva prabhinnam. utsṛjya śatrūn vinivartamānam. virāṭarāṣṭrābhimukhaṃ prayāntaṃ. nāśaknuvaṃs taṃ kuravo 'bhiyātum. tataḥ sa taṃ megham ivāpatantaṃ. vidrāvya pārthaḥ kurumeghasainyam. taṃ matsyaputraṃ dviṣatāṃ nihantā. vaco 'bravīt saṃparigṛhya bhūyaḥ. pituḥ sakāśe tava tāta sarve. vasanti pārthā viditaṃ tavaiva. tān mā praśaṃser nagaraṃ praviśya. bhītaḥ praṇaśyeta sa matsyarājaḥ. mayā jitā sā dhvajinī kurūṇāṃ. mayā ca gāvo vijitā dviṣadbhyaḥ. evaṃ tu kāmaṃ nagaraṃ praviśya. uttara uvāca. tvam ātmanā karma kṛtaṃ bravīhi. yat te kṛtaṃ karma na pāraṇīyaṃ. tat karma kartuṃ mama nāsti śaktiḥ. na tvāṃ pravakṣyāmi pituḥ sakāśe. vaiśaṃpāyana uvāca. yāvan na māṃ vakṣyasi savyasācin. sa śatrusenām avajitya jiṣṇur. ācchidya sarvaṃ ca dhanaṃ kurubhyaḥ. śmaśānam āgamya punaḥ śamīṃ tām. abhyetya tasthau śaravikṣatāṅgaḥ. tataḥ sa vahnipratimo mahākapiḥ. sahaiva bhūtair divam utpapāta. tathaiva māyā vihitā babhūva. dhvajaṃ ca siṃhaṃ yuyuje rathe punaḥ. nidhāya tac cāyudham ājivardhanaṃ. kurūttamānām iṣudhīr dhvajāṃs tathā. prāyāt sa matsyo nagaraṃ prahṛṣṭaḥ. kirīṭinā sārathinā mahātmā. pārthaś ca kṛtvā param āryakarma. nihatya śatrūn dviṣatāṃ nihantā. vidhāya veṇīṃ ca tathaiva bhūyo. jagrāha raśmīn punar uttarasya. viveśa hṛṣṭo nagaraṃ mahātmā. bṛhannalārūpam upetya sārathiḥ.

ततो निवृत्ताः कुरवः प्रभग्ना वशम् आस्थिताः। हस्तिनापुरम् उद्दिश्य सर्वे दीना ययुस् तदा। पन्थानम् उपसंगम्य फल्गुनो वाक्यम् अब्रवीत्।

tato nivṛttāḥ kuravaḥ prabhagnā vaśam āsthitāḥ. hastināpuram uddiśya sarve dīnā yayus tadā. panthānam upasaṃgamya phalguno vākyam abravīt.

राजपुत्र प्रत्यवेक्ष समानीतानि सर्वशः। गोकुलानि महाबाहो वीर गोपालकैः सह। अर्जुनः। अग्रे प्रयान्तु नगरं घोषयन्तु च ते जयम्।

rājaputra pratyavekṣa samānītāni sarvaśaḥ. gokulāni mahābāho vīra gopālakaiḥ saha. arjunaḥ. agre prayāntu nagaraṃ ghoṣayantu ca te jayam.

ततो ऽपराह्णे यास्यामो विराटनगरं प्रति। आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाव्य च वाजिनः।

tato 'parāhṇe yāsyāmo virāṭanagaraṃ prati. āśvāsya pāyayitvā ca pariplāvya ca vājinaḥ.

गच्छन्तु त्वरिताश् चैव गोपालाः प्रेषितास् त्वया। नगरे प्रियम् आख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम्।

gacchantu tvaritāś caiva gopālāḥ preṣitās tvayā. nagare priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam.

वैशंपायन उवाच। उत्तरस् त्वरमाणो ऽथ दूतान् आज्ञापयत् ततः। वचनाद् अर्जुनस्यैव आचक्षध्वं जयं मम। अथोत्तरस् त्वरमाणः स दूतान्। आज्ञापयद् वचनात् फाल्गुनस्य। आचक्षध्वं विजयं पार्थिवस्य। भग्नाः परे विजिताश् चापि गावः। प्रहृष्टास् ते ऽथ गोपालाः प्रविश्य नगरं ततः। ऊचुर् जयं विराटस्य दिष्ट्या गोधनम् आहृतम्। वैशंपायन उवाच। इत्य् एवं तौ भारतमत्स्यवीरौ। संमन्त्र्य संगम्य ततः शमीं ताम्। अभ्येत्य भूयो विजयेन तृप्ताव्। उत्सृष्टम् आरोपयतां स्वभाण्डम्। स शत्रुसेनाम् अभिभूय सर्वाम्। आच्छिद्य सर्वं च धनं कुरुभ्यः। वैराटिर् आयान् नगरं प्रतीतो। बृहन्नलासारथिर् एकवीरः।

vaiśaṃpāyana uvāca. uttaras tvaramāṇo 'tha dūtān ājñāpayat tataḥ. vacanād arjunasyaiva ācakṣadhvaṃ jayaṃ mama. athottaras tvaramāṇaḥ sa dūtān. ājñāpayad vacanāt phālgunasya. ācakṣadhvaṃ vijayaṃ pārthivasya. bhagnāḥ pare vijitāś cāpi gāvaḥ. prahṛṣṭās te 'tha gopālāḥ praviśya nagaraṃ tataḥ. ūcur jayaṃ virāṭasya diṣṭyā godhanam āhṛtam. vaiśaṃpāyana uvāca. ity evaṃ tau bhāratamatsyavīrau. saṃmantrya saṃgamya tataḥ śamīṃ tām. abhyetya bhūyo vijayena tṛptāv. utsṛṣṭam āropayatāṃ svabhāṇḍam. sa śatrusenām abhibhūya sarvām. ācchidya sarvaṃ ca dhanaṃ kurubhyaḥ. vairāṭir āyān nagaraṃ pratīto. bṛhannalāsārathir ekavīraḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents