महाभारत 4.60 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 60→

[mh-4-60] • 19 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। भीष्मे तु संग्रामशिरो विहाय; पलायमाने धृतराष्ट्रपुत्रः। उच्छ्रित्य केतुं विनदन् महात्मा; स्वयं विगृह्यार्जुनम् आससाद।

vaiśaṃpāyana uvāca. bhīṣme tu saṃgrāmaśiro vihāya; palāyamāne dhṛtarāṣṭraputraḥ. ucchritya ketuṃ vinadan mahātmā; svayaṃ vigṛhyārjunam āsasāda.

स भीमधन्वानम् उदग्रवीर्यं; धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम्। आकर्णपूर्णायतचोदितेन; भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये।

sa bhīmadhanvānam udagravīryaṃ; dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantam. ākarṇapūrṇāyatacoditena; bhallena vivyādha lalāṭamadhye.

स तेन बाणेन समर्पितेन; जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन। रराज राजन् महनीयकर्मा; यथैकपर्वा रुचिरैकशृङ्गः।

sa tena bāṇena samarpitena; jāmbūnadābhena susaṃśitena. rarāja rājan mahanīyakarmā; yathaikaparvā ruciraikaśṛṅgaḥ.

अथास्य बाणेन विदारितस्य; प्रादुर्बभूवासृग् अजस्रम् उष्णम्। सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा; मालेव चित्राभिविराजते स्म।

athāsya bāṇena vidāritasya; prādurbabhūvāsṛg ajasram uṣṇam. sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā; māleva citrābhivirājate sma.

स तेन बाणाभिहतस् तरस्वी; दुर्योधनेनोद्धतमन्युवेगः। शरान् उपादाय विषाग्निकल्पान्; विव्याध राजानम् अदीनसत्त्वः।

sa tena bāṇābhihatas tarasvī; duryodhanenoddhatamanyuvegaḥ. śarān upādāya viṣāgnikalpān; vivyādha rājānam adīnasattvaḥ.

दुर्योधनश् चापि तम् उग्रतेजाः; पार्थश् च दुर्योधनम् एकवीरः। अन्योन्यम् आजौ पुरुषप्रवीरौ; समं समाजघ्नतुर् आजमीढौ।

duryodhanaś cāpi tam ugratejāḥ; pārthaś ca duryodhanam ekavīraḥ. anyonyam ājau puruṣapravīrau; samaṃ samājaghnatur ājamīḍhau.

ततः प्रभिन्नेन महागजेन; महीधराभेन पुनर् विकर्णः। रथैश् चतुर्भिर् गजपादरक्षैः; कुन्तीसुतं जिष्णुम् अथाभ्यधावत्।

tataḥ prabhinnena mahāgajena; mahīdharābhena punar vikarṇaḥ. rathaiś caturbhir gajapādarakṣaiḥ; kuntīsutaṃ jiṣṇum athābhyadhāvat.

तम् आपतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं; धनंजयः कुम्भविभागमध्ये। आकर्णपूर्णेन दृढायसेन; बाणेन विव्याध महाजवेन।

tam āpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ; dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye. ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena; bāṇena vivyādha mahājavena.

पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र; आ पुङ्खदेशात् प्रविवेश नागम्। विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं; यथाशनिः पर्वतम् इन्द्रसृष्टः।

pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra; ā puṅkhadeśāt praviveśa nāgam. vidārya śailapravaraprakāśaṃ; yathāśaniḥ parvatam indrasṛṣṭaḥ.

शरप्रतप्तः स तु नागराजः; प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा। संसीदमानो निपपात मह्यां; वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य।

śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ; pravepitāṅgo vyathitāntarātmā. saṃsīdamāno nipapāta mahyāṃ; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya.

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां; त्रासाद् विकर्णः सहसावतीर्य। तूर्णं पदान्य् अष्टशतानि गत्वा; विविंशतेः स्यन्दनम् आरुरोह।

nipātite dantivare pṛthivyāṃ; trāsād vikarṇaḥ sahasāvatīrya. tūrṇaṃ padāny aṣṭaśatāni gatvā; viviṃśateḥ syandanam āruroha.

निहत्य नागं तु शरेण तेन; वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदाभम्। तथाविधेनैव शरेण पार्थो; दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद।

nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena; vajropamenādrivarāmbudābham. tathāvidhenaiva śareṇa pārtho; duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda.

ततो गजे राजनि चैव भिन्ने; भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे। गाण्डीवमुक्तैर् विशिखैः प्रणुन्नास्; ते योधमुख्याः सहसापजग्मुः।

tato gaje rājani caiva bhinne; bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe. gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ praṇunnās; te yodhamukhyāḥ sahasāpajagmuḥ.

दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं; योधांश् च सर्वान् द्रवतो निशम्य। रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो; रणात् प्रदुद्राव यतो न पार्थः।

dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ; yodhāṃś ca sarvān dravato niśamya. rathaṃ samāvṛtya kurupravīro; raṇāt pradudrāva yato na pārthaḥ.

तं भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं; दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी। प्राक्ष्वेडयद् योद्धुमनाः किरीटी; बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम्। तस्मिन् महेष्वासवरे ऽतिविद्धे। धनंजयेनाप्रतिमेन युद्धे। सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि। त्रासं ययुः पार्थम् उदीक्ष्य तानि। ततस् तु ते शान्तिपराश् च सर्वे। दृष्ट्वार्जुनं नागम् इव प्रभिन्नम्। उच्चैर् नदन्तं बलवन्तम् आजौ। मध्ये स्थितं सिंहम् इवर्षभाणाम्। गाण्डीवशब्देन तु पाण्डवस्य। योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः। भयार्दिताः पार्थशराभितप्ताः। सिंहाभिपन्ना इव वारणेन्द्राः। संरक्तनेत्रः पुनर् इन्द्रकर्मा। वैकर्तनं द्वादशभिः पृषत्कैः। विद्राव्य तेषां द्रवतां समीक्ष्य। दुःशासनं चैकरथेन पार्थः। कर्णो ऽब्रवीत् पार्थशराभितप्तो। दुर्योधनं दुष्प्रसहं च दृष्ट्वा। दृष्टो ऽर्जुनो ऽयं प्रतियाम शीघ्रं। श्रेयो विधास्याम इतो गतेन। मन्ये त्वया तात कृतं च कार्यं। यद् अर्जुनो ऽस्माभिर् इहाद्य दृष्टः। भूयो वनं गच्छतु सव्यसाची। पश्यामि पूर्णं समयं न तेषाम्। शरार्दितास् ते युधि पाण्डवेन। प्रसस्रुर् अन्योन्यम् अथाह्वयन्तः। कर्णो ऽब्रवीद् आपतत्य् एष जिष्णुर्। दुर्योधनं संपरिवार्य यामः। सर्वास्त्रविद् वारणयूथपाभः। काले प्रहर्ता युधि शात्रवाणाम्। अयं च पार्थः पुनरागतो नो। मूलं च रक्ष्यं भरतर्षभाणाम्। समीक्ष्य पार्थं तरसापतन्तं। दुर्योधनः कालम् इवात्तशस्त्रम्। भयार्तरूपः शरणं प्रपेदे। द्रोणं च कर्णं च कृपं च भीष्मम्। तं भीतरूपं शरणं व्रजन्तं। दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी। इत्य् अब्रवीत् प्रीतमनाः किरीटी। बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम्।

taṃ bhīmarūpaṃ tvaritaṃ dravantaṃ; duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī. prākṣveḍayad yoddhumanāḥ kirīṭī; bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam. tasmin maheṣvāsavare 'tividdhe. dhanaṃjayenāpratimena yuddhe. sarvāṇi sainyāni bhayārditāni. trāsaṃ yayuḥ pārtham udīkṣya tāni. tatas tu te śāntiparāś ca sarve. dṛṣṭvārjunaṃ nāgam iva prabhinnam. uccair nadantaṃ balavantam ājau. madhye sthitaṃ siṃham ivarṣabhāṇām. gāṇḍīvaśabdena tu pāṇḍavasya. yodhā nipetuḥ sahasā rathebhyaḥ. bhayārditāḥ pārthaśarābhitaptāḥ. siṃhābhipannā iva vāraṇendrāḥ. saṃraktanetraḥ punar indrakarmā. vaikartanaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkaiḥ. vidrāvya teṣāṃ dravatāṃ samīkṣya. duḥśāsanaṃ caikarathena pārthaḥ. karṇo 'bravīt pārthaśarābhitapto. duryodhanaṃ duṣprasahaṃ ca dṛṣṭvā. dṛṣṭo 'rjuno 'yaṃ pratiyāma śīghraṃ. śreyo vidhāsyāma ito gatena. manye tvayā tāta kṛtaṃ ca kāryaṃ. yad arjuno 'smābhir ihādya dṛṣṭaḥ. bhūyo vanaṃ gacchatu savyasācī. paśyāmi pūrṇaṃ samayaṃ na teṣām. śarārditās te yudhi pāṇḍavena. prasasrur anyonyam athāhvayantaḥ. karṇo 'bravīd āpataty eṣa jiṣṇur. duryodhanaṃ saṃparivārya yāmaḥ. sarvāstravid vāraṇayūthapābhaḥ. kāle prahartā yudhi śātravāṇām. ayaṃ ca pārthaḥ punarāgato no. mūlaṃ ca rakṣyaṃ bharatarṣabhāṇām. samīkṣya pārthaṃ tarasāpatantaṃ. duryodhanaḥ kālam ivāttaśastram. bhayārtarūpaḥ śaraṇaṃ prapede. droṇaṃ ca karṇaṃ ca kṛpaṃ ca bhīṣmam. taṃ bhītarūpaṃ śaraṇaṃ vrajantaṃ. duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī. ity abravīt prītamanāḥ kirīṭī. bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam.

अर्जुन उवाच। विहाय कीर्तिं विपुलं यशश् च; युद्धात् परावृत्य पलायसे किम्। न ते ऽद्य तूर्याणि समाहतानि; यथावद् उद्यान्ति गतस्य युद्धे। न भोक्ष्यसे सो ऽद्य महीं समग्रां। यानानि वस्त्राण्य् अथ भोजनानि। कल्याणगन्धीनि च चन्दनानि। युद्धात् पराजित्य तु भोक्ष्यसे किम्। सुवर्णमाल्यानि च कुण्डलानि। हारांश् च वैडूर्यकृतोपधानान्। च्युतस्य युद्धान् न तु शङ्खशब्दास्। तथा भविष्यन्ति तवाद्य पाप। न भोगहेतोर् वरचन्दनं च। स्त्रियश् च मुख्या मधुरप्रलापाः। युद्धात् प्रयातस्य नरेन्द्रसूनोः। परे च लोके फलता न चेह।

arjuna uvāca. vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaś ca; yuddhāt parāvṛtya palāyase kim. na te 'dya tūryāṇi samāhatāni; yathāvad udyānti gatasya yuddhe. na bhokṣyase so 'dya mahīṃ samagrāṃ. yānāni vastrāṇy atha bhojanāni. kalyāṇagandhīni ca candanāni. yuddhāt parājitya tu bhokṣyase kim. suvarṇamālyāni ca kuṇḍalāni. hārāṃś ca vaiḍūryakṛtopadhānān. cyutasya yuddhān na tu śaṅkhaśabdās. tathā bhaviṣyanti tavādya pāpa. na bhogahetor varacandanaṃ ca. striyaś ca mukhyā madhurapralāpāḥ. yuddhāt prayātasya narendrasūnoḥ. pare ca loke phalatā na ceha.

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी; पार्थस् तृतीयो युधि च स्थिरो ऽस्मि। तदर्थम् आवृत्य मुखं प्रयच्छ; नरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्र।

yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī; pārthas tṛtīyo yudhi ca sthiro 'smi. tadartham āvṛtya mukhaṃ prayaccha; narendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭra.

मोघं तवेदं भुवि नामधेयं; दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात्। दुर्योधनस् त्वं प्रथितो ऽसि नाम्ना। सुयोधनस् त्वं निकृतिप्रधानः। न हीह दुर्योधनता तवास्ति; पलायमानस्य रणं विहाय।

moghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ; duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt. duryodhanas tvaṃ prathito 'si nāmnā. suyodhanas tvaṃ nikṛtipradhānaḥ. na hīha duryodhanatā tavāsti; palāyamānasya raṇaṃ vihāya.

न ते पुरस्ताद् अथ पृष्ठतो वा; पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम्। परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर; प्राणान् प्रियान् पाण्डवतो ऽद्य रक्ष। भीतं विवस्त्रं विरथं यतो ऽहं। विसंज्ञम् आजौ विकलं विवस्त्रम्। विमुक्तकेशं च पलायमानं। प्राप्तं तवाहं शरणं वदन्तम्। तवास्मि चेति प्रलपन्तम् एवं। रक्षेति मां वादिनम् एव वादीन्। पराङ्मुखान् नाहम् अहो निहन्मि। यतस् ततो जीव सुयोधन त्वम्। वचांसि चेत् त्वं स्मरसि स्वकीयान्य्। उक्तान्य् अहो द्यूतजये सभायाम्। ऊरुं स्वकं दर्शयता समक्षम्। अस्मान् समाक्षिप्य जगाद कृष्णाम्। मृता यथैते किल पाण्डुपुत्रा। व्याघ्रा यथा चर्ममयाश् च सर्पाः। प्रभग्नदंष्ट्राश् च सकूर्चषण्ढास्। तिला यथारण्यभवास् तथैते। जनो यथा काकयवाञ् जगाद। पाण्डूंस् तथा नामधरांस् तु विद्धि। समाविशस् त्व् अङ्कम् इमं ममेति। राज्यस्य मे ऽलंकरणं भव त्वम्। द्रोणस्य भीष्मस्य कृपस्य चैव। यच् छृण्वतस् त्वं बहुधालपद् भोः। तद् एहि भो न त्व् अकजस्व सैन्यैः। सहापि माम् एकरथं रथैः स्वैः। सर्वैः स्वयोधैर् बहुभिः समं त्वं। युध्यस्व माम् एकम् अपीह वीरम्। जीवन् विमोक्षे न पलायमानो। मन्द स्वयुक्तं स्मर तत्सभायाम्। परीप्स युद्धेन कुरून् समक्षं। प्राणान् मया बाहुबलाभिसृष्टान्।

na te purastād atha pṛṣṭhato vā; paśyāmi duryodhana rakṣitāram. paraihi yuddhena kurupravīra; prāṇān priyān pāṇḍavato 'dya rakṣa. bhītaṃ vivastraṃ virathaṃ yato 'haṃ. visaṃjñam ājau vikalaṃ vivastram. vimuktakeśaṃ ca palāyamānaṃ. prāptaṃ tavāhaṃ śaraṇaṃ vadantam. tavāsmi ceti pralapantam evaṃ. rakṣeti māṃ vādinam eva vādīn. parāṅmukhān nāham aho nihanmi. yatas tato jīva suyodhana tvam. vacāṃsi cet tvaṃ smarasi svakīyāny. uktāny aho dyūtajaye sabhāyām. ūruṃ svakaṃ darśayatā samakṣam. asmān samākṣipya jagāda kṛṣṇām. mṛtā yathaite kila pāṇḍuputrā. vyāghrā yathā carmamayāś ca sarpāḥ. prabhagnadaṃṣṭrāś ca sakūrcaṣaṇḍhās. tilā yathāraṇyabhavās tathaite. jano yathā kākayavāñ jagāda. pāṇḍūṃs tathā nāmadharāṃs tu viddhi. samāviśas tv aṅkam imaṃ mameti. rājyasya me 'laṃkaraṇaṃ bhava tvam. droṇasya bhīṣmasya kṛpasya caiva. yac chṛṇvatas tvaṃ bahudhālapad bhoḥ. tad ehi bho na tv akajasva sainyaiḥ. sahāpi mām ekarathaṃ rathaiḥ svaiḥ. sarvaiḥ svayodhair bahubhiḥ samaṃ tvaṃ. yudhyasva mām ekam apīha vīram. jīvan vimokṣe na palāyamāno. manda svayuktaṃ smara tatsabhāyām. parīpsa yuddhena kurūn samakṣaṃ. prāṇān mayā bāhubalābhisṛṣṭān.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents