महाभारत 4.59 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←विराट पर्व→

←अध्याय 59→

[mh-4-59] • 44 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततः शांतनवो भीष्मो दुराधर्षः प्रतापवान्। वध्यमानेषु योधेषु धनंजयम् उपाद्रवत्। वैशंपायनः। एवं विद्राव्य तत् सैन्यं पार्थो भीष्मम् उपाद्रवत्। त्रस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः। नरसिंहम् उपायान्तं जिगीषन्तं परान् रणे। वृषसेनो ऽभ्ययात् तूर्णं योद्धुकामो धनंजयम्। तस्य पार्थस् तदा क्षिप्रं क्षुरधारेण कार्मुकम्। न्यकृन्तद् गृध्रपत्रेण जाम्बूनदपरिष्कृतम्। अथैनं पञ्चभिर् भूयः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। स पार्थबाणाभिहतो रथात् प्रस्कन्द्य प्राद्रवत्। दुःशासनो विकर्णश् च शकुनिश् च विविंशतिः। आयान्तं भीमधन्वानं पर्यकीर्यन्त पाण्डवम्। तेषां पार्थो रणे क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः। युगं ध्वजम् अथेषां च चिच्छेद तरसा रणे। ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः। रणमध्याद् अपययुः पार्थबाणाभिपीडिताः। ततः प्रहस्य बीभत्सुर् वैराटिम् इदम् अब्रवीत्। एतं मे प्रापयेदानीं तालं सौवर्णम् उच्छ्रितम्। मेघमध्ये यथा विद्युद् उच्चरन्ती पुनः पुनः। असौ शांतनवो भीष्मस् तत्र याहि परंतप। अस्त्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे। घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च। तस्य तद् वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थसारथिः। वाहयच् चोदितस् तेन रथं भीष्मरथं प्रति। अथ तं चोदितं दृष्ट्वा फल्गुनस्य रथोत्तमम्। वायुनेव महामेघं सहसाभिसमीरितम्। तं प्रत्ययाच् च गाङ्गेयो रथेनादित्यवर्चसा। आयान्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा भीष्मः परपुरंजयः। प्रत्युज्जगाम युद्धार्थी महर्षभ इवर्षभम्।

vaiśaṃpāyana uvāca. tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān. vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṃjayam upādravat. vaiśaṃpāyanaḥ. evaṃ vidrāvya tat sainyaṃ pārtho bhīṣmam upādravat. trasteṣu sarvasainyeṣu kauravyasya mahātmanaḥ. narasiṃham upāyāntaṃ jigīṣantaṃ parān raṇe. vṛṣaseno 'bhyayāt tūrṇaṃ yoddhukāmo dhanaṃjayam. tasya pārthas tadā kṣipraṃ kṣuradhāreṇa kārmukam. nyakṛntad gṛdhrapatreṇa jāmbūnadapariṣkṛtam. athainaṃ pañcabhir bhūyaḥ pratyavidhyat stanāntare. sa pārthabāṇābhihato rathāt praskandya prādravat. duḥśāsano vikarṇaś ca śakuniś ca viviṃśatiḥ. āyāntaṃ bhīmadhanvānaṃ paryakīryanta pāṇḍavam. teṣāṃ pārtho raṇe kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ. yugaṃ dhvajam atheṣāṃ ca ciccheda tarasā raṇe. te nikṛttadhvajāḥ sarve chinnakārmukaveṣṭanāḥ. raṇamadhyād apayayuḥ pārthabāṇābhipīḍitāḥ. tataḥ prahasya bībhatsur vairāṭim idam abravīt. etaṃ me prāpayedānīṃ tālaṃ sauvarṇam ucchritam. meghamadhye yathā vidyud uccarantī punaḥ punaḥ. asau śāṃtanavo bhīṣmas tatra yāhi paraṃtapa. astrāṇi tasya divyāni darśayiṣyāmi saṃyuge. ghorarūpāṇi citrāṇi laghūni ca gurūṇi ca. tasya tad vacanaṃ śrutvā vairāṭiḥ pārthasārathiḥ. vāhayac coditas tena rathaṃ bhīṣmarathaṃ prati. atha taṃ coditaṃ dṛṣṭvā phalgunasya rathottamam. vāyuneva mahāmeghaṃ sahasābhisamīritam. taṃ pratyayāc ca gāṅgeyo rathenādityavarcasā. āyāntam arjunaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ. pratyujjagāma yuddhārthī maharṣabha ivarṣabham.

प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम्। शरान् आदाय तीक्ष्णाग्रान् मर्मभेदप्रमाथिनः।

pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam. śarān ādāya tīkṣṇāgrān marmabhedapramāthinaḥ.

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि। शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योदये यथा।

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani. śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā.

प्रध्माय शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान् प्रहर्षयन्। प्रदक्षिणम् उपावृत्य बीभत्सुं समवारयत्।

pradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrān praharṣayan. pradakṣiṇam upāvṛtya bībhatsuṃ samavārayat.

तम् उद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीरहा। देवदत्तं महाशङ्खं प्रदध्मौ युधि वीर्यवान्। तौ शङ्खनादावत्यर्थं भीष्मपाण्डवयोस् तदा। नादयाम् आसतुर् द्यां च खं च भूमिं च सर्वशः। प्रत्यगृह्णात् प्रहृष्टात्मा धाराधरम् इवाचलः। अन्तरिक्षे प्रजल्पन्ति सर्वे देवाः सवासवाः। यद् अर्जुनः कुरून् सर्वान् प्राकृन्तच् छस्त्रतेजसा। कुरुश्रेष्ठाव् इमौ वीरौ रणे भीष्मधनंजयौ। सर्वास्त्रकुशलौ लोके एताव् अतिरथाव् उभौ। उभौ देवमनुष्येषु विश्रुतौ स्वपराक्रमैः। उभौ परमसंरब्धाव् उभौ दीप्तधनुर्धरौ। समागतौ नरव्याघ्रौ व्याघ्राव् इव तरस्विनौ। उभौ सदृशकर्माणौ सूर्यस्याग्नेश् च भारत। वासुदेवस्य सदृशौ कार्तवीर्यसमाव् उभौ। उभौ विश्रुतकर्माणाव् उभौ शूरौ महाबलौ। सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ। अग्नेर् इन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च। अनयोः सदृशं वीर्यं मित्रस्य वरुणस्य च। को वा कुन्तीसुतं युद्धे द्वैरथेनोपयास्यति। ऋते शांतनवाद् अन्यः क्षत्रियो भुवि विद्यते। इति संपूजयाम् आसुर् भीष्मं दृष्ट्वार्जुनं गतम्। रणे संप्रहरिष्यन्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः। अथ बहुविधशङ्खतूर्यघोषैर्। विविधरवैः सह सिंहनादमिश्रैः। कुरुवृषभम् अपूजयत् कुरूणां। बलम् अमराधिअपसैन्यसप्रभं तत्।

tam udvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā. devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau yudhi vīryavān. tau śaṅkhanādāvatyarthaṃ bhīṣmapāṇḍavayos tadā. nādayām āsatur dyāṃ ca khaṃ ca bhūmiṃ ca sarvaśaḥ. pratyagṛhṇāt prahṛṣṭātmā dhārādharam ivācalaḥ. antarikṣe prajalpanti sarve devāḥ savāsavāḥ. yad arjunaḥ kurūn sarvān prākṛntac chastratejasā. kuruśreṣṭhāv imau vīrau raṇe bhīṣmadhanaṃjayau. sarvāstrakuśalau loke etāv atirathāv ubhau. ubhau devamanuṣyeṣu viśrutau svaparākramaiḥ. ubhau paramasaṃrabdhāv ubhau dīptadhanurdharau. samāgatau naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau. ubhau sadṛśakarmāṇau sūryasyāgneś ca bhārata. vāsudevasya sadṛśau kārtavīryasamāv ubhau. ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau śūrau mahābalau. sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhau sarvaśastrabhṛtāṃ varau. agner indrasya somasya yamasya dhanadasya ca. anayoḥ sadṛśaṃ vīryaṃ mitrasya varuṇasya ca. ko vā kuntīsutaṃ yuddhe dvairathenopayāsyati. ṛte śāṃtanavād anyaḥ kṣatriyo bhuvi vidyate. iti saṃpūjayām āsur bhīṣmaṃ dṛṣṭvārjunaṃ gatam. raṇe saṃprahariṣyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ. atha bahuvidhaśaṅkhatūryaghoṣair. vividharavaiḥ saha siṃhanādamiśraiḥ. kuruvṛṣabham apūjayat kurūṇāṃ. balam amarādhiapasainyasaprabhaṃ tat.

ततो भीष्मः शरान् अष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान्। समपर्यन् महावेगाञ् श्वसमानान् इवोरगान्।

tato bhīṣmaḥ śarān aṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān. samaparyan mahāvegāñ śvasamānān ivoragān.

ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः। ज्वलन्तः कपिम् आजघ्नुर् ध्वजाग्रनिलयांश् च तान्। सारथिं च हयांश् चास्य विव्याध दशभिः शरैः। उरस्य् अताडयत् पार्थं त्रिभिर् एवायसैः शरैः। ततो ऽर्जुनः शरैस् तीक्ष्णैर् विद्ध्वा कुरुपितामहम्।

te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ. jvalantaḥ kapim ājaghnur dhvajāgranilayāṃś ca tān. sārathiṃ ca hayāṃś cāsya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ. urasy atāḍayat pārthaṃ tribhir evāyasaiḥ śaraiḥ. tato 'rjunaḥ śarais tīkṣṇair viddhvā kurupitāmaham.

ततो भल्लेन महता पृथुधारेण पाण्डवः। छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तद् अपतद् भुवि।

tato bhallena mahatā pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ. chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tad apatad bhuvi.

ध्वजं चैवास्य कौन्तेयः शरैर् अभ्यहनद् दृढम्। शीघ्रकृद् रथवाहांश् च तथोभौ पार्ष्णिसारथी। अमृष्यमाणस् तद् भीष्मो जानन्न् अपि च पाण्डवम्। दिव्येनास्त्रेण महता धनंजयम् अवाकिरत्। तथैव पाण्डवो भीष्मं दिव्यम् अस्त्रम् उदीरयन्। प्रत्यगृह्णाद् अदीनात्मा महामेघम् इवाचलः।

dhvajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śarair abhyahanad dṛḍham. śīghrakṛd rathavāhāṃś ca tathobhau pārṣṇisārathī. amṛṣyamāṇas tad bhīṣmo jānann api ca pāṇḍavam. divyenāstreṇa mahatā dhanaṃjayam avākirat. tathaiva pāṇḍavo bhīṣmaṃ divyam astram udīrayan. pratyagṛhṇād adīnātmā mahāmegham ivācalaḥ.

तयोस् तद् अभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्। भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोर् इव। प्रैक्षन्त कुरवः सर्वे योधाश् च सहसैनिकाः। संततं शरमालाभिर् आकाशं समपद्यत। अम्बुदैर् इव धाराभिस् तयोः कार्मुकनिःसृतैः।

tayos tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam. bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayor iva. praikṣanta kuravaḥ sarve yodhāś ca sahasainikāḥ. saṃtataṃ śaramālābhir ākāśaṃ samapadyata. ambudair iva dhārābhis tayoḥ kārmukaniḥsṛtaiḥ.

भल्लैर् भल्लाः समागम्य भीष्मपाण्डवयोर् युधि। अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि।

bhallair bhallāḥ samāgamya bhīṣmapāṇḍavayor yudhi. antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi.

अग्निचक्रम् इवाविद्धं सव्यदक्षिणम् अस्यतः। गाण्डीवम् अभवद् राजन् पार्थस्य सृजतः शरान्।

agnicakram ivāviddhaṃ savyadakṣiṇam asyataḥ. gāṇḍīvam abhavad rājan pārthasya sṛjataḥ śarān.

स तैः संछादयाम् आस भीष्मं शरशतैः शितैः। पर्वतं वारिधाराभिश् छादयन्न् इव तोयदः।

sa taiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ. parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ.

तां स वेलाम् इवोद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। व्यधमत् सायकैर् भीष्मो अर्जुनं संनिवारयत्।

tāṃ sa velām ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām. vyadhamat sāyakair bhīṣmo arjunaṃ saṃnivārayat.

ततस् तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः। समरे ऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं प्रति।

tatas tāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ. samare 'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ prati.

ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम्। पाण्डवस्य रथात् तूर्णं शलभानाम् इवायतिम्। व्यधमत् तां पुनस् तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः। पतद्भिः खगवाजैश् च द्यौर् आसीत् संवृता शरैः। ततः प्रासृजद् उग्राणि शरजालानि पाण्डवः। तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत्। साश्वं ससूतं सरथं च पार्थं। समाचिनोद् भारत वत्सदन्तैः। प्रच्छादयाम् आस दिशश् च सर्वा। नभश् च बाणैस् तपनीयपुङ्खैः।

tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām. pāṇḍavasya rathāt tūrṇaṃ śalabhānām ivāyatim. vyadhamat tāṃ punas tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ. patadbhiḥ khagavājaiś ca dyaur āsīt saṃvṛtā śaraiḥ. tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śarajālāni pāṇḍavaḥ. tāvanti śarajālāni bhīṣmaḥ pārthāya prāhiṇot. sāśvaṃ sasūtaṃ sarathaṃ ca pārthaṃ. samācinod bhārata vatsadantaiḥ. pracchādayām āsa diśaś ca sarvā. nabhaś ca bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ.

ततस् ते कुरवः सर्वे साधु साध्व् इति चाब्रुवन्। दुष्करं कृतवान् भीष्मो यद् अर्जुनम् अयोधयत्।

tatas te kuravaḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan. duṣkaraṃ kṛtavān bhīṣmo yad arjunam ayodhayat.

बलवांस् तरुणो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः। को ऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे।

balavāṃs taruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ. ko 'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe.

ऋते शांतनवाद् भीष्मात् कृष्णाद् वा देवकीसुतात्। आचार्यप्रवराद् वापि भारद्वाजान् महाबलात्।

ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt kṛṣṇād vā devakīsutāt. ācāryapravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt.

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषर्षभौ। चक्षूंषि सर्वभूतानां मोहयन्तौ महाबलौ।

astrair astrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau. cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mohayantau mahābalau.

प्राजापत्यं तथैवैन्द्रम् आग्नेयं च सुदारुणम्। कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यम् एव च। प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः।

prājāpatyaṃ tathaivaindram āgneyaṃ ca sudāruṇam. kauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmyaṃ vāyavyam eva ca. prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ.

विस्मितान्य् अथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा। साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन्।

vismitāny atha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā. sādhu pārtha mahābāho sādhu bhīṣmeti cābruvan.

नेदं युक्तं मनुष्येषु यो ऽयं संदृश्यते महान्। महास्त्राणां संप्रयोगः समरे भीष्मपार्थयोः।

nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yo 'yaṃ saṃdṛśyate mahān. mahāstrāṇāṃ saṃprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ.

एवं सर्वास्त्रविदुषोर् अस्त्रयुद्धम् अवर्तत। अस्त्रयुद्धे तु निर्वृत्ते शरयुद्धम् अवर्तत। अथ जिष्णुर् उपावृत्य पृथुधारेण कार्मुकम्। चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम्।

evaṃ sarvāstraviduṣor astrayuddham avartata. astrayuddhe tu nirvṛtte śarayuddham avartata. atha jiṣṇur upāvṛtya pṛthudhāreṇa kārmukam. cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtam.

निमेषान्तरमात्रेण भीष्मो ऽन्यत् कार्मुकं रणे। समादाय महाबाहुः सज्यं चक्रे महाबलः। शरांश् च सुबहून् क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये।

nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo 'nyat kārmukaṃ raṇe. samādāya mahābāhuḥ sajyaṃ cakre mahābalaḥ. śarāṃś ca subahūn kruddho mumocāśu dhanaṃjaye.

अर्जुनो ऽपि शरांश् चित्रान् भीष्माय निशितान् बहून्। चिक्षेप सुमहातेजास् तथा भीष्मश् च पाण्डवे।

arjuno 'pi śarāṃś citrān bhīṣmāya niśitān bahūn. cikṣepa sumahātejās tathā bhīṣmaś ca pāṇḍave.

तयोर् दिव्यास्त्रविदुषोर् अस्यतोर् अनिशं शरान्। न विशेषस् तदा राजंल् लक्ष्यते स्म महात्मनोः।

tayor divyāstraviduṣor asyator aniśaṃ śarān. na viśeṣas tadā rājaṃl lakṣyate sma mahātmanoḥ.

अथावृणोद् दश दिशः शरैर् अतिरथस् तदा। किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस् तथा।

athāvṛṇod daśa diśaḥ śarair atirathas tadā. kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavas tathā.

अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश् चातीव पाण्डवम्। बभूव तस्मिन् संग्रामे राजंल् लोके तद् अद्भुतम्।

atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaś cātīva pāṇḍavam. babhūva tasmin saṃgrāme rājaṃl loke tad adbhutam.

पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः। शेरते स्म तदा राजन् कौन्तेयस्याभितो रथम्।

pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ. śerate sma tadā rājan kaunteyasyābhito ratham.

ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः। आगच्छन् पुङ्खसंश्लिष्टाः श्वेतवाहनपत्रिणः।

tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ. āgacchan puṅkhasaṃśliṣṭāḥ śvetavāhanapatriṇaḥ.

निष्पतन्तो रथात् तस्य धौता हैरण्यवाससः। आकाशे समदृश्यन्त हंसानाम् इव पङ्क्तयः।

niṣpatanto rathāt tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ. ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ.

तस्य तद् दिव्यम् अस्त्रं हि प्रगाढं चित्रम् अस्यतः। प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः।

tasya tad divyam astraṃ hi pragāḍhaṃ citram asyataḥ. prekṣante smāntarikṣasthāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ.

तद् दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश् चित्रम् अद्भुतम्। शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान्।

tad dṛṣṭvā paramaprīto gandharvaś citram adbhutam. śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān.

पश्येमान् अरिनिर्दारान् संसक्तान् इव गच्छतः। चित्ररूपम् इदं जिष्णोर् दिव्यम् अस्त्रम् उदीर्यतः।

paśyemān arinirdārān saṃsaktān iva gacchataḥ. citrarūpam idaṃ jiṣṇor divyam astram udīryataḥ.

नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर् न हीदं तेषु विद्यते। पौराणानां महास्त्राणां विचित्रो ऽयं समागमः। आददानस्य हि शरान् संधाय च विमुञ्चतः। विकर्षतश् च गाण्डीवं नान्तरं समदृश्यत।

nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyur na hīdaṃ teṣu vidyate. paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitro 'yaṃ samāgamaḥ. ādadānasya hi śarān saṃdhāya ca vimuñcataḥ. vikarṣataś ca gāṇḍīvaṃ nāntaraṃ samadṛśyata.

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तम् इवाम्बरे। न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम्। तथैव भीष्मं गाङ्गेयं द्रष्टुं नोत्सहते जनः।

madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare. na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum. tathaiva bhīṣmaṃ gāṅgeyaṃ draṣṭuṃ notsahate janaḥ.

उभौ विश्रुतकर्माणाव् उभौ युद्धविशारदौ। उभौ सदृशकर्माणाव् उभौ युधि दुरासदौ।

ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau yuddhaviśāradau. ubhau sadṛśakarmāṇāv ubhau yudhi durāsadau.

इत्य् उक्तो देवराजस् तु पार्थभीष्मसमागमम्। पूजयाम् आस दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत। अश्वत्थामा। अश्वत्थामा ततो ऽभ्येत्य द्रुतं कर्णम् अभाषत। अहम् एको हनिष्यामि समेतान् सर्वपाण्डवान्। इति कर्ण समक्षं नः सभामध्ये त्वयोदितम्। न तु तत् कृतम् एकस्माद् भीतो धावसि सूतज। वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वाम् आश्रित्य पृथासुतान्। वैशंपायनः। जेतुम् इच्छन्ति संग्रामे भवान् युध्यस्व फल्गुनम्। अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस् तदा। प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया। मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः। मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर् भविष्यति। शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते। पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्ववीर्यानुसारतः। तस्मात् तं नार्हसि भवान् गर्हितुं शूरसंमतम्। राज्ञैवम् उक्तः स द्रौणिर् गतरोषो ऽभवत् तदा।

ity ukto devarājas tu pārthabhīṣmasamāgamam. pūjayām āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata. aśvatthāmā. aśvatthāmā tato 'bhyetya drutaṃ karṇam abhāṣata. aham eko haniṣyāmi sametān sarvapāṇḍavān. iti karṇa samakṣaṃ naḥ sabhāmadhye tvayoditam. na tu tat kṛtam ekasmād bhīto dhāvasi sūtaja. vaicitravīryajāḥ sarve tvām āśritya pṛthāsutān. vaiśaṃpāyanaḥ. jetum icchanti saṃgrāme bhavān yudhyasva phalgunam. aśvatthāmoditaṃ vākyaṃ śrutvā duryodhanas tadā. pratyuvāca ruṣā drauṇiṃ karṇapriyacikīrṣayā. mā mānabhaṅgaṃ viprendra kuru viśrutakarmaṇaḥ. mānabhaṅgena rājñāṃ tu balahānir bhaviṣyati. śūrā vadanti saṃgrāme vācā karmāṇi kurvate. parākramanti saṃgrāme svasvavīryānusārataḥ. tasmāt taṃ nārhasi bhavān garhituṃ śūrasaṃmatam. rājñaivam uktaḥ sa drauṇir gataroṣo 'bhavat tadā.

ततो भीष्मः शांतनवो वामे पार्श्वे समर्पयत्। अस्यतः प्रतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः।

tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo vāme pārśve samarpayat. asyataḥ pratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ.

ततः प्रहस्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम्। न्यकृन्तद् गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः।

tataḥ prahasya bībhatsuḥ pṛthudhāreṇa kārmukam. nyakṛntad gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ.

अथैनं दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनंजयः।

athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare. yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ.

स पीडितो महाबाहुर् गृहीत्वा रथकूबरम्। गाङ्गेयो युधि दुर्धर्षस् तस्थौ दीर्घम् इवातुरः। ततः पार्थो ऽग्निसंकाशं ज्वलमानम् इवोरगम्। निचखान ललाटाग्रे भीष्मस्य शरम् उत्तमम्। व्यामुह्यत तदा भीष्मस् तस्थौ दीर्घम् इवान्तरम्। दीर्घस्वरेण चोवाच बीभत्सुः कौरवान् प्रति। वृद्धार्यस्य प्रपश्यन्तु सुतार्थे शृङ्गम् अद्भुतम्। मानं यथा ज्ञानिनो ऽस्य चापत्यं प्रतियुध्यतः। पार्थो ऽपि क्षात्रधर्मज्ञो विसंज्ञः प्राहरत् ततः।

sa pīḍito mahābāhur gṛhītvā rathakūbaram. gāṅgeyo yudhi durdharṣas tasthau dīrgham ivāturaḥ. tataḥ pārtho 'gnisaṃkāśaṃ jvalamānam ivoragam. nicakhāna lalāṭāgre bhīṣmasya śaram uttamam. vyāmuhyata tadā bhīṣmas tasthau dīrgham ivāntaram. dīrghasvareṇa covāca bībhatsuḥ kauravān prati. vṛddhāryasya prapaśyantu sutārthe śṛṅgam adbhutam. mānaṃ yathā jñānino 'sya cāpatyaṃ pratiyudhyataḥ. pārtho 'pi kṣātradharmajño visaṃjñaḥ prāharat tataḥ.

तं विसंज्ञम् अपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम्। उपदेशम् अनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम्। वैशंपायनः। गास् ता विजित्य संग्रामे कुरूणां मिषतां वने। ततो योद्धुमनाः पार्थः प्रायात् पञ्च रथान् प्रति। आददानश् च नाराचान् व्यामृशन्न् इषुधी अपि। अश्वत्थामा। संस्पृशानश् च गाण्डीवं भूयः कर्णं समभ्ययात्। कर्ण यत् तत् सभामध्ये बह्व् अबद्धं प्रभाषसे। न मे युधि समो ऽस्तीति तद् इदं प्रत्युपस्थितम्। एषो ऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः। कर्णः। अदूरात् प्रत्युपस्थाय जृम्भते केसरी यथा। नाहं बिभेमि बीभत्सोः कृष्णाद् वा देवकीसुतात्। पाण्डवेभ्यो ऽपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्मम् अनुव्रतः। सत्त्वाधिकानां पुंसां तु धनुर्वेदोपजीविनाम्। दर्शनाज् जायते दर्पः स्वरश् च न विषीदति। पश्यत्व् आचार्यपुत्रो माम् अर्जुनेन रणे सह। वैशंपायनः। युध्यमानं सुसंयत्तं दैवं तु दुरतिक्रमम्। तं समन्ताद् रथाः पञ्च परिवार्य धनंजयम्। त इषून् सम्यग् अस्यन्तो मुमुक्षन्तो ऽपि जीवितम्। ते लाभम् इव मन्वानाः क्षिप्रम् आर्छन् धनंजयम्। शरौघान् सम्यग् अस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः। बहुभिर् विविधैर् बाणैर् निशितैर् लोमवापिभिः। आद्रवन् प्रत्यवस्थाय प्रत्यविध्यन् धनंजयम्। ततः प्रहस्य बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः। दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणः प्रत्ययाद् रथसत्तमान्। यथा रश्मिभिर् आदित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम्। एवं गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः प्राच्छादयद् दिशः। न रथानां न नागानां न ध्वजानां न वाजिनाम्। अविद्धं निशितैर् बाणैर् आसीद् द्व्यङ्गुलम् अन्तरम्। सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजज्ञिरे। हस्तिनो ऽश्वाश् च वित्रस्ता व्यवलीयन्त सर्वशः। यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षाष्टिहायनः। एवं सर्वान् अपामृद्नाद् अर्जुनः शस्त्रतेजसा। गाण्डीवस्य तु घोषेण पृथिवी समकम्पत। मनांसि धार्तराष्ट्राणाम् अभ्यकृन्तद् धनंजयः। ततो विगाह्य सैन्यानां मध्यं शस्त्रभृतां वरः। सारथिं समरे शूरम् अभ्यभाषत वीर्यवान्। संनियम्य हयान् एतान् मन्दं वाहय सारथे। आचार्यपुत्रं समरे योधयिष्ये ऽपराजितम्। पुरा ह्य् एष मया मुक्तः स मे भवति पृष्ठतः। एवम् उक्तो ऽर्जुनेनाजाव् अश्वत्थामरथं प्रति। कर्णः। विराटपुत्रो जवनान् भृशम् अश्वान् अचोदयत्। एषोपयाति बीभत्सुर् व्यथितो गाढवेदनः। तं तु तत्रैव यास्यामि नायं मुच्येत जीवितात्। द्रोणः। नैषो भयेन निर्यातो महात्मा पाकशासनिः। एवं भीता निवर्तन्ते न पुनर् गाढवेदनाः। यद्य् एनम् अभिसंरब्धं पुनर् एवाभियास्यसि। बहून्य् अस्त्राणि जानीते न पुनर् मोक्ष्यते भवान्। दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तो दिष्ट्या गावः पलायिताः। मुक्तमुष्टिषु संग्रामे किं रणेन करिष्यसि। क्रोशमात्रम् अतिक्रम्य बलम् अन्वानयामहे। अन्वागतबलाः पार्थं पुनर् एवाभियास्यथ। पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे महारणे। शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने। यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश् च यः। जितश्रमो जितारातिर् निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः। यः स्वेच्छामरणो जातः पितृशुश्रूषणे रतः। दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन संगरे। पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत्। अर्जुनः। दक्षिणाम् एव तु दिशं हयान् उत्तर वाहय। पुरा सार्थीभवत्य् एषाम् अयं शब्दो ऽत्र तिष्ठताम्। अश्वत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीम् उद्याहि सारथे। अचिराद् द्रष्टुम् इच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम्। वैशंपायनः। मोहयित्वा तु तान् सर्वान् धनुर्घोषेण पाण्डवः। प्रसव्यं चैवम् आवृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत् ततः। यथा सुसंस्कृतो बाणः सुपर्णश् चापि शीघ्रगः। तथा पार्थरथः शीघ्रम् आकाशे पर्यवर्तत। मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनंजये। हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः। द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः। सैनिकाः। यत्ताः पार्थम् अपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः। दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठम् आगतम्। क्रोशमात्रम् अतिक्रम्य बलम् अन्वानयामहे। वैशंपायनः। याम यत्र वनं गुल्मं नदीम् अन्वश्मकां प्रति। अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वबलम् आहवे। अमृष्यमाणः कोपेन परिमार्गन् धनंजयम्। न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठः स्वेनानीकेन संवृतः। वार्यमाणो दुराधर्षैर् भीष्मद्रोणकृपैर् भृशम्। ततो ऽर्जुनश् चित्रम् उदारवेगं। समीक्ष्य गाण्डीवम् उवाच वाक्यम्। इदं त्व् इदानीम् अनयं कुरूणां। शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च। अत्याशुगं वेगवद् आशुकर्तृ। अवारणीयं महते रणाय। प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनाम्। अनीकभित् संयति वज्रकल्पम्। प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि। तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः। आचार्यपुत्रं च पितामहं च। सुयोधनं सूतसुतं च संख्ये। द्रोणं कृपं चैव निवार्य युद्धे। शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य। तम् उत्तरश् चित्रम् उदारवेगं। धनुश् च दृष्ट्वा निशिताञ् शरांश् च। भीतो ऽब्रवीद् अर्जुनम् आजिमध्ये। नाहं तवाश्वान् विषहे नियन्तुम्। तम् अब्रवीन् मात्स्यसुतं प्रहस्य। गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता। मया सहायेन कुतो ऽस्ति ते भयं। प्रैह्य् उत्तराश्वान् उपमन्त्रयस्व। आश्वासितस् तेन धनंजयेन। वैराटिर् अश्वान् प्रतुतोद शीघ्रम्। विष्फारयंस् तद् धनुर् उग्रवेगं। युयुत्समानः पुनर् एव जिष्णुः। गाण्डीवशब्देन तु तत्र योधा। भूमौ निपेतुर् बहवो ऽतिवेलम्। शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य। अर्जुनः। शब्देन ते योधवराः समन्तात्। एषो ऽतिमानी धृतराष्ट्रसूनुः। सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः। पराजयं नित्यम् अमृष्यमाणो। निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात्। तम् एव याहि प्रसमीक्ष्य यत्तः। सुयोधनं तत्र सहानुजं च। वैशंपायनः। तम् आपतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे। कुरुप्रवीराः सहसाभ्यगच्छन्। प्रहस्य वीरः स तु तान् अतीत्य। दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ। तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः। पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रसूनुः। युयुत्समानो ऽतिरथेन संख्ये। स्वयं निगृह्यार्जुनम् आससाद।

taṃ visaṃjñam apovāha saṃyantā rathavājinām. upadeśam anusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham. vaiśaṃpāyanaḥ. gās tā vijitya saṃgrāme kurūṇāṃ miṣatāṃ vane. tato yoddhumanāḥ pārthaḥ prāyāt pañca rathān prati. ādadānaś ca nārācān vyāmṛśann iṣudhī api. aśvatthāmā. saṃspṛśānaś ca gāṇḍīvaṃ bhūyaḥ karṇaṃ samabhyayāt. karṇa yat tat sabhāmadhye bahv abaddhaṃ prabhāṣase. na me yudhi samo 'stīti tad idaṃ pratyupasthitam. eṣo 'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ. karṇaḥ. adūrāt pratyupasthāya jṛmbhate kesarī yathā. nāhaṃ bibhemi bībhatsoḥ kṛṣṇād vā devakīsutāt. pāṇḍavebhyo 'pi sarvebhyaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ. sattvādhikānāṃ puṃsāṃ tu dhanurvedopajīvinām. darśanāj jāyate darpaḥ svaraś ca na viṣīdati. paśyatv ācāryaputro mām arjunena raṇe saha. vaiśaṃpāyanaḥ. yudhyamānaṃ susaṃyattaṃ daivaṃ tu duratikramam. taṃ samantād rathāḥ pañca parivārya dhanaṃjayam. ta iṣūn samyag asyanto mumukṣanto 'pi jīvitam. te lābham iva manvānāḥ kṣipram ārchan dhanaṃjayam. śaraughān samyag asyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ. bahubhir vividhair bāṇair niśitair lomavāpibhiḥ. ādravan pratyavasthāya pratyavidhyan dhanaṃjayam. tataḥ prahasya bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ. divyam astraṃ vikurvāṇaḥ pratyayād rathasattamān. yathā raśmibhir ādityaḥ pracchādayati medinīm. evaṃ gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ prācchādayad diśaḥ. na rathānāṃ na nāgānāṃ na dhvajānāṃ na vājinām. aviddhaṃ niśitair bāṇair āsīd dvyaṅgulam antaram. sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajñire. hastino 'śvāś ca vitrastā vyavalīyanta sarvaśaḥ. yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣāṣṭihāyanaḥ. evaṃ sarvān apāmṛdnād arjunaḥ śastratejasā. gāṇḍīvasya tu ghoṣeṇa pṛthivī samakampata. manāṃsi dhārtarāṣṭrāṇām abhyakṛntad dhanaṃjayaḥ. tato vigāhya sainyānāṃ madhyaṃ śastrabhṛtāṃ varaḥ. sārathiṃ samare śūram abhyabhāṣata vīryavān. saṃniyamya hayān etān mandaṃ vāhaya sārathe. ācāryaputraṃ samare yodhayiṣye 'parājitam. purā hy eṣa mayā muktaḥ sa me bhavati pṛṣṭhataḥ. evam ukto 'rjunenājāv aśvatthāmarathaṃ prati. karṇaḥ. virāṭaputro javanān bhṛśam aśvān acodayat. eṣopayāti bībhatsur vyathito gāḍhavedanaḥ. taṃ tu tatraiva yāsyāmi nāyaṃ mucyeta jīvitāt. droṇaḥ. naiṣo bhayena niryāto mahātmā pākaśāsaniḥ. evaṃ bhītā nivartante na punar gāḍhavedanāḥ. yady enam abhisaṃrabdhaṃ punar evābhiyāsyasi. bahūny astrāṇi jānīte na punar mokṣyate bhavān. diṣṭyā duryodhano mukto diṣṭyā gāvaḥ palāyitāḥ. muktamuṣṭiṣu saṃgrāme kiṃ raṇena kariṣyasi. krośamātram atikramya balam anvānayāmahe. anvāgatabalāḥ pārthaṃ punar evābhiyāsyatha. parākrame ca śaurye ca vīrye sattve mahāraṇe. śastrāstreṣu ca sarveṣu lāghave dūrapātane. yasya nāsti samo loke pitṛdattavaraś ca yaḥ. jitaśramo jitārātir nistandriḥ khedavarjitaḥ. yaḥ svecchāmaraṇo jātaḥ pitṛśuśrūṣaṇe rataḥ. duryodhanahitārthāya yuddhvā pārthena saṃgare. pṛthāsutahitārthāya parājita ivābhavat. arjunaḥ. dakṣiṇām eva tu diśaṃ hayān uttara vāhaya. purā sārthībhavaty eṣām ayaṃ śabdo 'tra tiṣṭhatām. aśvatthāmnaḥ pratirathaṃ prācīm udyāhi sārathe. acirād draṣṭum icchāmi guruputraṃ yaśasvinam. vaiśaṃpāyanaḥ. mohayitvā tu tān sarvān dhanurghoṣeṇa pāṇḍavaḥ. prasavyaṃ caivam āvṛtya krośārdhaṃ prādravat tataḥ. yathā susaṃskṛto bāṇaḥ suparṇaś cāpi śīghragaḥ. tathā pārtharathaḥ śīghram ākāśe paryavartata. muhūrtoparate śabde pratiyāte dhanaṃjaye. hastyaśvarathapādātaṃ puraskṛtya mahārathāḥ. droṇabhīṣmamukhāḥ sarve sainyānāṃ jaghane yayuḥ. sainikāḥ. yattāḥ pārtham apaśyantaḥ sahitāḥ śaravikṣatāḥ. diṣṭyā duryodhano muktaḥ sainyaṃ bhūyiṣṭham āgatam. krośamātram atikramya balam anvānayāmahe. vaiśaṃpāyanaḥ. yāma yatra vanaṃ gulmaṃ nadīm anvaśmakāṃ prati. atha duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svabalam āhave. amṛṣyamāṇaḥ kopena parimārgan dhanaṃjayam. nyavartata kuruśreṣṭhaḥ svenānīkena saṃvṛtaḥ. vāryamāṇo durādharṣair bhīṣmadroṇakṛpair bhṛśam. tato 'rjunaś citram udāravegaṃ. samīkṣya gāṇḍīvam uvāca vākyam. idaṃ tv idānīm anayaṃ kurūṇāṃ. śivaṃ dhanuḥ śatrunibarhaṇaṃ ca. atyāśugaṃ vegavad āśukartṛ. avāraṇīyaṃ mahate raṇāya. pradāraṇaṃ śatruvarūthinīnām. anīkabhit saṃyati vajrakalpam. prayāhi yatraiṣa suyodhano hi. taṃ pātayiṣyāmi śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ. ācāryaputraṃ ca pitāmahaṃ ca. suyodhanaṃ sūtasutaṃ ca saṃkhye. droṇaṃ kṛpaṃ caiva nivārya yuddhe. śiro hariṣyāmi suyodhanasya. tam uttaraś citram udāravegaṃ. dhanuś ca dṛṣṭvā niśitāñ śarāṃś ca. bhīto 'bravīd arjunam ājimadhye. nāhaṃ tavāśvān viṣahe niyantum. tam abravīn mātsyasutaṃ prahasya. gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā. mayā sahāyena kuto 'sti te bhayaṃ. praihy uttarāśvān upamantrayasva. āśvāsitas tena dhanaṃjayena. vairāṭir aśvān pratutoda śīghram. viṣphārayaṃs tad dhanur ugravegaṃ. yuyutsamānaḥ punar eva jiṣṇuḥ. gāṇḍīvaśabdena tu tatra yodhā. bhūmau nipetur bahavo 'tivelam. śaṅkhasya śabdena tu vānarasya. arjunaḥ. śabdena te yodhavarāḥ samantāt. eṣo 'timānī dhṛtarāṣṭrasūnuḥ. senāmukhe sarvasamṛddhatejāḥ. parājayaṃ nityam amṛṣyamāṇo. nivartate yuddhamanāḥ purastāt. tam eva yāhi prasamīkṣya yattaḥ. suyodhanaṃ tatra sahānujaṃ ca. vaiśaṃpāyanaḥ. tam āpatantaṃ prasamīkṣya sarve. kurupravīrāḥ sahasābhyagacchan. prahasya vīraḥ sa tu tān atītya. duryodhane dvau nicakhāna bāṇau. tenārdito nāga iva prabhinnaḥ. pārthena viddho dhṛtarāṣṭrasūnuḥ. yuyutsamāno 'tirathena saṃkhye. svayaṃ nigṛhyārjunam āsasāda.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents