महाभारत 3.50 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 50→

[mh-3-50] • 31 श्लोकाः

बृहदश्व उवाच। आसीद् राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली। उपपन्नो गुणैर् इष्टै रूपवान् अश्वकोविदः। यज्वा दानपतिर् दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः।

bṛhadaśva uvāca. āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī. upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ. yajvā dānapatir dakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ.

अतिष्ठन् मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर् यथा। उपर्य् उपरि सर्वेषाम् आदित्य इव तेजसा।

atiṣṭhan manujendrāṇāṃ mūrdhni devapatir yathā. upary upari sarveṣām āditya iva tejasā.

ब्रह्मण्यो वेदविच् छूरो निषधेषु महीपतिः। अक्षप्रियः सत्यवादी महान् अक्षौहिणीपतिः।

brahmaṇyo vedavic chūro niṣadheṣu mahīpatiḥ. akṣapriyaḥ satyavādī mahān akṣauhiṇīpatiḥ.

ईप्सितो वरनारीणाम् उदारः संयतेन्द्रियः। रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षाद् इव मनुः स्वयम्।

īpsito varanārīṇām udāraḥ saṃyatendriyaḥ. rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣād iva manuḥ svayam.

तथैवासीद् विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः। शूरः सर्वगुणैर् युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजः।

tathaivāsīd vidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ. śūraḥ sarvaguṇair yuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajaḥ.

स प्रजार्थे परं यत्नम् अकरोत् सुसमाहितः। तम् अभ्यगच्छद् ब्रह्मर्षिर् दमनो नाम भारत।

sa prajārthe paraṃ yatnam akarot susamāhitaḥ. tam abhyagacchad brahmarṣir damano nāma bhārata.

तं स भीमः प्रजाकामस् तोषयाम् आस धर्मवित्। महिष्या सह राजेन्द्र सत्कारेण सुवर्चसम्।

taṃ sa bhīmaḥ prajākāmas toṣayām āsa dharmavit. mahiṣyā saha rājendra satkāreṇa suvarcasam.

तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ। कन्यारत्नं कुमारांश् च त्रीन् उदारान् महायशाः।

tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau. kanyāratnaṃ kumārāṃś ca trīn udārān mahāyaśāḥ.

दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्। उपपन्नान् गुणैः सर्वैर् भीमान् भीमपराक्रमान्।

damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam. upapannān guṇaiḥ sarvair bhīmān bhīmaparākramān.

दमयन्ती तु रूपेण तेजसा यशसा श्रिया। सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा।

damayantī tu rūpeṇa tejasā yaśasā śriyā. saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā.

अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्। शतं सखीनां च तथा पर्युपास्ते शचीम् इव।

atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam. śataṃ sakhīnāṃ ca tathā paryupāste śacīm iva.

तत्र स्म भ्राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता। सखीमध्ये ऽनवद्याङ्गी विद्युत् सौदामिनी यथा। अतीव रूपसंपन्ना श्रीर् इवायतलोचना।

tatra sma bhrājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā. sakhīmadhye 'navadyāṅgī vidyut saudāminī yathā. atīva rūpasaṃpannā śrīr ivāyatalocanā.

न देवेषु न यक्षेषु तादृग् रूपवती क्व चित्। मानुषेष्व् अपि चान्येषु दृष्टपूर्वा न च श्रुता। चित्तप्रमाथिनी बाला देवानाम् अपि सुन्दरी।

na deveṣu na yakṣeṣu tādṛg rūpavatī kva cit. mānuṣeṣv api cānyeṣu dṛṣṭapūrvā na ca śrutā. cittapramāthinī bālā devānām api sundarī.

नलश् च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि। कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमान् अभवत् स्वयम्।

nalaś ca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi. kandarpa iva rūpeṇa mūrtimān abhavat svayam.

तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्। नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः।

tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt. naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ.

तयोर् अदृष्टकामो ऽभूच् छृण्वतोः सततं गुणान्। अन्योन्यं प्रति कौन्तेय स व्यवर्धत हृच्छयः।

tayor adṛṣṭakāmo 'bhūc chṛṇvatoḥ satataṃ guṇān. anyonyaṃ prati kaunteya sa vyavardhata hṛcchayaḥ.

अशक्नुवन् नलः कामं तदा धारयितुं हृदा। अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः। कस्य चित् त्व् अथ कालस्य नलः पार्थिवसत्तमः।

aśaknuvan nalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā. antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ. kasya cit tv atha kālasya nalaḥ pārthivasattamaḥ.

स ददर्श तदा हंसाञ् जातरूपपरिच्छदान्। वने विचरतां तेषाम् एकं जग्राह पक्षिणम्।

sa dadarśa tadā haṃsāñ jātarūpaparicchadān. vane vicaratāṃ teṣām ekaṃ jagrāha pakṣiṇam.

ततो ऽन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार तदा नलम्। न हन्तव्यो ऽस्मि ते राजन् करिष्यामि हि ते प्रियम्।

tato 'ntarikṣago vācaṃ vyājahāra tadā nalam. na hantavyo 'smi te rājan kariṣyāmi hi te priyam.

दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध। यथा त्वद् अन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हि चित्। तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथानघ। विधास्यामि नरव्याघ्र सो ऽनुजानातु मा भवान्।

damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha. yathā tvad anyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhi cit. tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathānagha. vidhāsyāmi naravyāghra so 'nujānātu mā bhavān.

एवम् उक्तस् ततो हंसम् उत्ससर्ज महीपतिः। ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भान् अगमंस् ततः।

evam uktas tato haṃsam utsasarja mahīpatiḥ. te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhān agamaṃs tataḥ.

विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास् तदान्तिके। निपेतुस् ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान् खगान्।

vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyās tadāntike. nipetus te garutmantaḥ sā dadarśātha tān khagān.

सा तान् अद्भुतरूपान् वै दृष्ट्वा सखिगणावृता। हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस् त्वरमाणोपचक्रमे।

sā tān adbhutarūpān vai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā. hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃs tvaramāṇopacakrame.

अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने। एकैकशस् ततः कन्यास् तान् हंसान् समुपाद्रवन्।

atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane. ekaikaśas tataḥ kanyās tān haṃsān samupādravan.

दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावद् अन्तिके। स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीम् अथाब्रवीत्।

damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvad antike. sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīm athābravīt.

दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः। अश्विनोः सदृशो रूपे न समास् तस्य मानुषाः।

damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ. aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samās tasya mānuṣāḥ.

तस्य वै यदि भार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि। सफलं ते भवेज् जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे।

tasya vai yadi bhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini. saphalaṃ te bhavej janma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame.

वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान्। दृष्टवन्तो न चास्माभिर् दृष्टपूर्वस् तथाविधः।

vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān. dṛṣṭavanto na cāsmābhir dṛṣṭapūrvas tathāvidhaḥ.

त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः। विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान् भवेत्।

tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ. viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavān bhavet.

एवम् उक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशां पते। अब्रवीत् तत्र तं हंसं तम् अप्य् एवं नलं वद।

evam uktā tu haṃsena damayantī viśāṃ pate. abravīt tatra taṃ haṃsaṃ tam apy evaṃ nalaṃ vada.

तथेत्य् उक्त्वाण्डजः कन्यां वैदर्भस्य विशां पते। पुनर् आगम्य निषधान् नले सर्वं न्यवेदयत्। वयं हि देवगन्धर्वाः शप्ताश् चेन्द्रेण कारणात्। अस्मान् संस्पृश्य पाणिभ्यां यथा मोक्षे व्रजामहे। एवम् उक्तस् ततो हंसान् प्रममज्जाथ नैषधः। नैषधेन तु संस्पृष्टा इन्द्रलोकं पुनर् गताः।

tathety uktvāṇḍajaḥ kanyāṃ vaidarbhasya viśāṃ pate. punar āgamya niṣadhān nale sarvaṃ nyavedayat. vayaṃ hi devagandharvāḥ śaptāś cendreṇa kāraṇāt. asmān saṃspṛśya pāṇibhyāṃ yathā mokṣe vrajāmahe. evam uktas tato haṃsān pramamajjātha naiṣadhaḥ. naiṣadhena tu saṃspṛṣṭā indralokaṃ punar gatāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents