महाभारत 3.164 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 164→

[mh-3-164] • 58 श्लोकाः

अर्जुन उवाच। ततस् ताम् अवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत। प्रसादाद् देवदेवस्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः।

arjuna uvāca. tatas tām avasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata. prasādād devadevasya tryambakasya mahātmanaḥ.

व्युषितो रजनीं चाहं कृत्वा पूर्वाह्णिकक्रियाम्। अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवान् अस्मि यं पुरा।

vyuṣito rajanīṃ cāhaṃ kṛtvā pūrvāhṇikakriyām. apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavān asmi yaṃ purā.

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वम् एव न्यवेदयम्। भगवन्तं महादेवं समेतो ऽस्मीति भारत।

tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvam eva nyavedayam. bhagavantaṃ mahādevaṃ sameto 'smīti bhārata.

स माम् उवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः। दृष्टस् त्वया महादेवो यथा नान्येन केन चित्।

sa mām uvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ. dṛṣṭas tvayā mahādevo yathā nānyena kena cit.

समेत्य लोकपालैस् तु सर्वैर् वैवस्वतादिभिः। द्रष्टास्य् अनघ देवेन्द्रं स च ते ऽस्त्राणि दास्यति।

sametya lokapālais tu sarvair vaivasvatādibhiḥ. draṣṭāsy anagha devendraṃ sa ca te 'strāṇi dāsyati.

एवम् उक्त्वा स मां राजन्न् आश्लिष्य च पुनः पुनः। अगच्छत् स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसंनिभः।

evam uktvā sa māṃ rājann āśliṣya ca punaḥ punaḥ. agacchat sa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasaṃnibhaḥ.

अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात् पुण्यः समीरणः। पुनर् नवम् इमं लोकं कुर्वन्न् इव सपत्नहन्।

athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvāt puṇyaḥ samīraṇaḥ. punar navam imaṃ lokaṃ kurvann iva sapatnahan.

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च। शैशिरस्य गिरेः पादे प्रादुरासन् समीपतः।

divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca. śaiśirasya gireḥ pāde prādurāsan samīpataḥ.

वादित्राणि च दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः। स्तुतयश् चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः।

vāditrāṇi ca divyāni sughoṣāṇi samantataḥ. stutayaś cendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ.

गणाश् चाप्सरसां तत्र गन्धर्वाणां तथैव च। पुरस्ताद् देवदेवस्य जगुर् गीतानि सर्वशः।

gaṇāś cāpsarasāṃ tatra gandharvāṇāṃ tathaiva ca. purastād devadevasya jagur gītāni sarvaśaḥ.

मरुतां च गणास् तत्र देवयानैर् उपागमन्। महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः।

marutāṃ ca gaṇās tatra devayānair upāgaman. mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ.

ततो मरुत्वान् हरिभिर् युक्तैर् वाहैः स्वलंकृतैः। शचीसहायस् तत्रायात् सह सर्वैस् तदामरैः।

tato marutvān haribhir yuktair vāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ. śacīsahāyas tatrāyāt saha sarvais tadāmaraiḥ.

एतस्मिन्न् एव काले तु कुबेरो नरवाहनः। दर्शयाम् आस मां राजंल् लक्ष्म्या परमया युतः।

etasminn eva kāle tu kubero naravāhanaḥ. darśayām āsa māṃ rājaṃl lakṣmyā paramayā yutaḥ.

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यवस्थितम्। वरुणं देवराजं च यथास्थानम् अवस्थितम्।

dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyavasthitam. varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānam avasthitam.

ते माम् ऊचुर् महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः। सव्यसाचिन् समीक्षस्व लोकपालान् अवस्थितान्।

te mām ūcur mahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ. savyasācin samīkṣasva lokapālān avasthitān.

सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवान् असि शंकरम्। अस्मत्तो ऽपि गृहाण त्वम् अस्त्राणीति समन्ततः।

surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavān asi śaṃkaram. asmatto 'pi gṛhāṇa tvam astrāṇīti samantataḥ.

ततो ऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्। प्रत्यगृह्णं तदास्त्राणि महान्ति विधिवत् प्रभो।

tato 'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān. pratyagṛhṇaṃ tadāstrāṇi mahānti vidhivat prabho.

गृहीतास्त्रस् ततो देवैर् अनुज्ञातो ऽस्मि भारत। अथ देवा ययुः सर्वे यथागतम् अरिंदम।

gṛhītāstras tato devair anujñāto 'smi bhārata. atha devā yayuḥ sarve yathāgatam ariṃdama.

मघवान् अपि देवेशो रथम् आरुह्य सुप्रभम्। उवाच भगवान् वाक्यं स्मयन्न् इव सुरारिहा।

maghavān api deveśo ratham āruhya suprabham. uvāca bhagavān vākyaṃ smayann iva surārihā.

पुरैवागमनाद् अस्माद् वेदाहं त्वां धनंजय। अतः परं त्व् अहं वै त्वां दर्शये भरतर्षभ।

puraivāgamanād asmād vedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya. ataḥ paraṃ tv ahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatarṣabha.

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतो ऽसकृत्। तपश् चेदं पुरा तप्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव।

tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto 'sakṛt. tapaś cedaṃ purā taptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava.

भूयश् चैव तु तप्तव्यं तपः परमदारुणम्। दुश्चरं घोरम् अस्त्राणां तपसश् चोपदर्शनम्। उवाच भगवान् सर्वं तपसश् चोपपादनम्। स्वर्गस् त्व् अवश्यं गन्तव्यस् त्वया शत्रुनिषूदन।

bhūyaś caiva tu taptavyaṃ tapaḥ paramadāruṇam. duścaraṃ ghoram astrāṇāṃ tapasaś copadarśanam. uvāca bhagavān sarvaṃ tapasaś copapādanam. svargas tv avaśyaṃ gantavyas tvayā śatruniṣūdana.

मातलिर् मन्नियोगात् त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति। विदितस् त्वं हि देवानाम् ऋषीणां च महात्मनाम्। इहस्थः पाण्डवश्रेष्ठ तपः कुर्वन् सुदुष्करम्।

mātalir manniyogāt tvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati. viditas tvaṃ hi devānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām. ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvan suduṣkaram.

ततो ऽहम् अब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन् मम। आचार्यं वरये त्वाहम् अस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर।

tato 'ham abruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavan mama. ācāryaṃ varaye tvāham astrārthaṃ tridaśeśvara.

इन्द्र उवाच। क्रूरं कर्मास्त्रवित् तात करिष्यसि परंतप। यदर्थम् अस्त्राणीप्सुस् त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि।

indra uvāca. krūraṃ karmāstravit tāta kariṣyasi paraṃtapa. yadartham astrāṇīpsus tvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi.

अर्जुन उवाच। ततो ऽहम् अब्रुवं नाहं दिव्यान्य् अस्त्राणि शत्रुहन्। मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनास्त्रप्रतिघातनम्।

arjuna uvāca. tato 'ham abruvaṃ nāhaṃ divyāny astrāṇi śatruhan. mānuṣeṣu prayokṣyāmi vināstrapratighātanam.

तानि दिव्यानि मे ऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप। लोकांश् चास्त्रजितान् पश्चाल् लभेयं सुरपुंगव।

tāni divyāni me 'strāṇi prayaccha vibudhādhipa. lokāṃś cāstrajitān paścāl labheyaṃ surapuṃgava.

इन्द्र उवाच। परीक्षार्थं मयैतत् ते वाक्यम् उक्तं धनंजय। ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नम् इदं तव।

indra uvāca. parīkṣārthaṃ mayaitat te vākyam uktaṃ dhanaṃjaya. mamātmajasya vacanaṃ sūpapannam idaṃ tava.

शिक्ष मे भवनं गत्वा सर्वाण्य् अस्त्राणि भारत। वायोर् अग्नेर् वसुभ्यो ऽथ वरुणात् समरुद्गणात्।

śikṣa me bhavanaṃ gatvā sarvāṇy astrāṇi bhārata. vāyor agner vasubhyo 'tha varuṇāt samarudgaṇāt.

साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्। वैष्णवानि च सर्वाणि नैरृतानि तथैव च। मद्गतानि च यानीह सर्वास्त्राणि कुरूद्वह।

sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām. vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca. madgatāni ca yānīha sarvāstrāṇi kurūdvaha.

अर्जुन उवाच। एवम् उक्त्वा तु मां शक्रस् तत्रैवान्तरधीयत। अथापश्यं हरियुजं रथम् ऐन्द्रम् उपस्थितम्। दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप।

arjuna uvāca. evam uktvā tu māṃ śakras tatraivāntaradhīyata. athāpaśyaṃ hariyujaṃ ratham aindram upasthitam. divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa.

लोकपालेषु यातेषु माम् उवाचाथ मातलिः। द्रष्टुम् इच्छति शक्रस् त्वां देवराजो महाद्युते।

lokapāleṣu yāteṣu mām uvācātha mātaliḥ. draṣṭum icchati śakras tvāṃ devarājo mahādyute.

संसिद्धस् त्वं महाबाहो कुरु कार्यम् अनुत्तमम्। पश्य पुण्यकृतां लोकान् सशरीरो दिवं व्रज। देवराजः सहस्राक्षस् त्वां दिदृक्षति भारत।

saṃsiddhas tvaṃ mahābāho kuru kāryam anuttamam. paśya puṇyakṛtāṃ lokān saśarīro divaṃ vraja. devarājaḥ sahasrākṣas tvāṃ didṛkṣati bhārata.

इत्य् उक्तो ऽहं मातलिना गिरिम् आमन्त्र्य शैशिरम्। प्रदक्षिणम् उपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्।

ity ukto 'haṃ mātalinā girim āmantrya śaiśiram. pradakṣiṇam upāvṛtya samārohaṃ rathottamam.

चोदयाम् आस स हयान् मनोमारुतरंहसः। मातलिर् हयशास्त्रज्ञो यथावद् भूरिदक्षिणः।

codayām āsa sa hayān manomārutaraṃhasaḥ. mātalir hayaśāstrajño yathāvad bhūridakṣiṇaḥ.

अवैक्षत च मे वक्त्रं स्थितस्याथ स सारथिः। तथा भ्रान्ते रथे राजन् विस्मितश् चेदम् अब्रवीत्।

avaikṣata ca me vaktraṃ sthitasyātha sa sārathiḥ. tathā bhrānte rathe rājan vismitaś cedam abravīt.

अत्यद्भुतम् इदं मे ऽद्य विचित्रं प्रतिभाति माम्। यद् आस्थितो रथं दिव्यं पदा न चलितो भवान्।

atyadbhutam idaṃ me 'dya vicitraṃ pratibhāti mām. yad āsthito rathaṃ divyaṃ padā na calito bhavān.

देवराजो ऽपि हि मया नित्यम् अत्रोपलक्षितः। विचलन् प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ।

devarājo 'pi hi mayā nityam atropalakṣitaḥ. vicalan prathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha.

त्वं पुनः स्थित एवात्र रथे भ्रान्ते कुरूद्वह। अतिशक्रम् इदं सत्त्वं तवेति प्रतिभाति मे।

tvaṃ punaḥ sthita evātra rathe bhrānte kurūdvaha. atiśakram idaṃ sattvaṃ taveti pratibhāti me.

इत्य् उक्त्वाकाशम् आविश्य मातलिर् विबुधालयान्। दर्शयाम् आस मे राजन् विमानानि च भारत। स रथो हरिभिर् युक्तो ह्य् ऊर्ध्वम् आचक्रमे ततः। ऋषयो देवताश् चैव पूजयन्ति नरोत्तम। ततः कामगमांल् लोकान् अपश्यं वै सुरर्षिणाम्। गन्धर्वाप्सरसां चैव प्रभावम् अमितौजसाम्।

ity uktvākāśam āviśya mātalir vibudhālayān. darśayām āsa me rājan vimānāni ca bhārata. sa ratho haribhir yukto hy ūrdhvam ācakrame tataḥ. ṛṣayo devatāś caiva pūjayanti narottama. tataḥ kāmagamāṃl lokān apaśyaṃ vai surarṣiṇām. gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvam amitaujasām.

नन्दनादीनि देवानां वनानि बहुलान्य् उत। दर्शयाम् आस मे प्रीत्या मातलिः शक्रसारथिः।

nandanādīni devānāṃ vanāni bahulāny uta. darśayām āsa me prītyā mātaliḥ śakrasārathiḥ.

ततः शक्रस्य भवनम् अपश्यम् अमरावतीम्। दिव्यैः कामफलैर् वृक्षै रत्नैश् च समलंकृताम्।

tataḥ śakrasya bhavanam apaśyam amarāvatīm. divyaiḥ kāmaphalair vṛkṣai ratnaiś ca samalaṃkṛtām.

न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः। रजः पङ्को न च तमस् तत्रास्ति न जरा नृप।

na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ. rajaḥ paṅko na ca tamas tatrāsti na jarā nṛpa.

न तत्र शोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते। दिवौकसां महाराज न च ग्लानिर् अरिंदम।

na tatra śoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate. divaukasāṃ mahārāja na ca glānir ariṃdama.

न क्रोधलोभौ तत्रास्ताम् अशुभं च विशां पते। नित्यतुष्टाश् च हृष्टाश् च प्राणिनः सुरवेश्मनि।

na krodhalobhau tatrāstām aśubhaṃ ca viśāṃ pate. nityatuṣṭāś ca hṛṣṭāś ca prāṇinaḥ suraveśmani.

नित्यपुष्पफलास् तत्र पादपा हरितच्छदाः। पुष्करिण्यश् च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः।

nityapuṣpaphalās tatra pādapā haritacchadāḥ. puṣkariṇyaś ca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ.

शीतस् तत्र ववौ वायुः सुगन्धो जीवनः शुचिः। सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता।

śītas tatra vavau vāyuḥ sugandho jīvanaḥ śuciḥ. sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā.

मृगद्विजाश् च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः। विमानयायिनश् चात्र दृश्यन्ते बहवो ऽमराः।

mṛgadvijāś ca bahavo rucirā madhurasvarāḥ. vimānayāyinaś cātra dṛśyante bahavo 'marāḥ.

ततो ऽपश्यं वसून् रुद्रान् साध्यांश् च समरुद्गणान्। आदित्यान् अश्विनौ चैव तान् सर्वान् प्रत्यपूजयम्।

tato 'paśyaṃ vasūn rudrān sādhyāṃś ca samarudgaṇān. ādityān aśvinau caiva tān sarvān pratyapūjayam.

ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च। अस्त्रैश् चाप्य् अन्वजानन्त संग्रामविजयेन च।

te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca. astraiś cāpy anvajānanta saṃgrāmavijayena ca.

प्रविश्य तां पुरीं रम्यां देवगन्धर्वसेविताम्। देवराजं सहस्राक्षम् उपातिष्ठं कृताञ्जलिः।

praviśya tāṃ purīṃ ramyāṃ devagandharvasevitām. devarājaṃ sahasrākṣam upātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ.

ददाव् अर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतां वरः। बहुमानाच् च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः।

dadāv ardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃ varaḥ. bahumānāc ca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ.

तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भुरिदक्षिण। अस्त्रार्थम् अवसं स्वर्गे कुर्वाणो ऽस्त्राणि भारत।

tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhuridakṣiṇa. astrārtham avasaṃ svarge kurvāṇo 'strāṇi bhārata.

विश्वावसोश् च मे पुत्रश् चित्रसेनो ऽभवत् सखा। स च गान्धर्वम् अखिलं ग्राहयाम् आस मां नृप।

viśvāvasoś ca me putraś citraseno 'bhavat sakhā. sa ca gāndharvam akhilaṃ grāhayām āsa māṃ nṛpa.

ततो ऽहम् अवसं राजन् गृहीतास्त्रः सुपूजितः। सुखं शक्रस्य भवने सर्वकामसमन्वितः।

tato 'ham avasaṃ rājan gṛhītāstraḥ supūjitaḥ. sukhaṃ śakrasya bhavane sarvakāmasamanvitaḥ.

शृण्वन् वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्। पश्यंश् चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यमानाः परंतप।

śṛṇvan vai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam. paśyaṃś cāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyamānāḥ paraṃtapa.

तत् सर्वम् अनवज्ञाय तथ्यं विज्ज्ञाय भारत। अत्यर्थं प्रतिगृह्याहम् अस्त्रेष्व् एव व्यवस्थितः।

tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijjñāya bhārata. atyarthaṃ pratigṛhyāham astreṣv eva vyavasthitaḥ.

ततो ऽतुष्यत् सहस्राक्षस् तेन कामेन मे विभुः। एवं मे वसतो राजन्न् एष कालो ऽत्यगाद् दिवि।

tato 'tuṣyat sahasrākṣas tena kāmena me vibhuḥ. evaṃ me vasato rājann eṣa kālo 'tyagād divi.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...