महाभारत 3.163 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 163→

[mh-3-163] • 53 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः। कृष्णया चैव बीभत्सुर् धर्मपुत्रम् अपूजयत्।

vaiśaṃpāyana uvāca. yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ. kṛṣṇayā caiva bībhatsur dharmaputram apūjayat.

अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्य् उपाघ्राय पाण्डवम्। हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टो ऽर्जुनम् अब्रवीत्।

abhivādayamānaṃ tu mūrdhny upāghrāya pāṇḍavam. harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo 'rjunam abravīt.

कथम् अर्जुन कालो ऽयं स्वर्गे व्यतिगतस् तव। कथं चास्त्राण्य् अवाप्तानि देवराजश् च तोषितः।

katham arjuna kālo 'yaṃ svarge vyatigatas tava. kathaṃ cāstrāṇy avāptāni devarājaś ca toṣitaḥ.

सम्यग् वा ते गृहीतानि कच्चिद् अस्त्राणि भारत। कच्चित् सुराधिपः प्रीतो रुद्रश् चास्त्राण्य् अदात् तव।

samyag vā te gṛhītāni kaccid astrāṇi bhārata. kaccit surādhipaḥ prīto rudraś cāstrāṇy adāt tava.

यथा दृष्टश् च ते शक्रो भगवान् वा पिनाकधृक्। यथा चास्त्राण्य् अवाप्तानि यथा चाराधितश् च ते।

yathā dṛṣṭaś ca te śakro bhagavān vā pinākadhṛk. yathā cāstrāṇy avāptāni yathā cārādhitaś ca te.

यथोक्तवांस् त्वां भगवाञ् शतक्रतुर् अरिंदम। कृतप्रियस् त्वयास्मीति तच् च ते किं प्रियं कृतम्। एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते।

yathoktavāṃs tvāṃ bhagavāñ śatakratur ariṃdama. kṛtapriyas tvayāsmīti tac ca te kiṃ priyaṃ kṛtam. etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute.

यथा तुष्टो महादेवो देवराजश् च ते ऽनघ। यच् चापि वज्रपाणेस् ते प्रियं कृतम् अरिंदम। एतद् आख्याहि मे सर्वम् अखिलेन धनंजय।

yathā tuṣṭo mahādevo devarājaś ca te 'nagha. yac cāpi vajrapāṇes te priyaṃ kṛtam ariṃdama. etad ākhyāhi me sarvam akhilena dhanaṃjaya.

अर्जुन उवाच। शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्। शतक्रतुम् अहं देवं भगवन्तं च शंकरम्।

arjuna uvāca. śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān. śatakratum ahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram.

विद्याम् अधीत्य तां राजंस् त्वयोक्ताम् अरिमर्दन। भवता च समादिष्टस् तपसे प्रस्थितो वनम्।

vidyām adhītya tāṃ rājaṃs tvayoktām arimardana. bhavatā ca samādiṣṭas tapase prasthito vanam.

भृगुतुङ्गम् अथो गत्वा काम्यकाद् आस्थितस् तपः। एकरात्रोषितः कं चिद् अपश्यं ब्राह्मणं पथि।

bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakād āsthitas tapaḥ. ekarātroṣitaḥ kaṃ cid apaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi.

स माम् अपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे। तस्मा अवितथं सर्वम् अब्रुवं कुरुनन्दन।

sa mām apṛcchat kaunteya kvāsi gantā bravīhi me. tasmā avitathaṃ sarvam abruvaṃ kurunandana.

स तथ्यं मम तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम। अपूजयत मां राजन् प्रीतिमांश् चाभवन् मयि।

sa tathyaṃ mama tac chrutvā brāhmaṇo rājasattama. apūjayata māṃ rājan prītimāṃś cābhavan mayi.

ततो माम् अब्रवीत् प्रीतस् तप आतिष्ठ भारत। तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम्।

tato mām abravīt prītas tapa ātiṣṭha bhārata. tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhipam.

ततो ऽहं वचनात् तस्य गिरिम् आरुह्य शैशिरम्। तपो ऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः।

tato 'haṃ vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram. tapo 'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ.

द्वितीयश् चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः। निराहारस् तृतीये ऽथ मासे पाण्डवनन्दन।

dvitīyaś cāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ. nirāhāras tṛtīye 'tha māse pāṇḍavanandana.

ऊर्ध्वबाहुश् चतुर्थं तु मासम् अस्मि स्थितस् तदा। न च मे हीयते प्राणस् तद् अद्भुतम् इवाभवत्।

ūrdhvabāhuś caturthaṃ tu māsam asmi sthitas tadā. na ca me hīyate prāṇas tad adbhutam ivābhavat.

चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते। वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपम् उपागमत्।

caturthe samabhikrānte prathame divase gate. varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpam upāgamat.

निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश् चरणैर् अपि। संमार्जञ् जठरेणोर्वीं विवर्तंश् च मुहुर् मुहुः।

nighnan prothena pṛthivīṃ vilikhaṃś caraṇair api. saṃmārjañ jaṭhareṇorvīṃ vivartaṃś ca muhur muhuḥ.

अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम्। धनुर्बाणासिमत् प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा।

anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahat kairātasaṃsthitam. dhanurbāṇāsimat prāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā.

ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी। अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम्।

tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī. atāḍayaṃ śareṇātha tad bhūtaṃ lomaharṣaṇam.

युगपत् तत् किरातश् च विकृष्य बलवद् धनुः। अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्न् इव मे मनः।

yugapat tat kirātaś ca vikṛṣya balavad dhanuḥ. abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayann iva me manaḥ.

स तु माम् अब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रहः। मृगयाधर्मम् उत्सृज्य किमर्थं ताडितस् त्वया।

sa tu mām abravīd rājan mama pūrvaparigrahaḥ. mṛgayādharmam utsṛjya kimarthaṃ tāḍitas tvayā.

एष ते निशितैर् बाणैर् दर्पं हन्मि स्थिरो भव। स वर्ष्मवान् महाकायस् ततो माम् अभ्यधावत।

eṣa te niśitair bāṇair darpaṃ hanmi sthiro bhava. sa varṣmavān mahākāyas tato mām abhyadhāvata.

ततो गिरिम् इवात्यर्थम् आवृणोन् मां महाशरैः। तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्।

tato girim ivātyartham āvṛṇon māṃ mahāśaraiḥ. taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram.

ततः शरैर् दीप्तमुखैः पत्रितैर् अनुमन्त्रितैः। प्रत्यविध्यम् अहं तं तु वज्रैर् इव शिलोच्चयम्।

tataḥ śarair dīptamukhaiḥ patritair anumantritaiḥ. pratyavidhyam ahaṃ taṃ tu vajrair iva śiloccayam.

तस्य तच् छतधा रूपम् अभवच् च सहस्रधा। तानि चास्य शरीराणि शरैर् अहम् अताडयम्।

tasya tac chatadhā rūpam abhavac ca sahasradhā. tāni cāsya śarīrāṇi śarair aham atāḍayam.

पुनस् तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत। अदृश्यन्त महाराज तान्य् अहं व्यधमं पुनः।

punas tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata. adṛśyanta mahārāja tāny ahaṃ vyadhamaṃ punaḥ.

अणुर् बृहच्छिरा भूत्वा बृहच् चाणुशिराः पुनः। एकीभूतस् तदा राजन् सो ऽभ्यवर्तत मां युधि।

aṇur bṛhacchirā bhūtvā bṛhac cāṇuśirāḥ punaḥ. ekībhūtas tadā rājan so 'bhyavartata māṃ yudhi.

यदाभिभवितुं बाणैर् नैव शक्नोमि तं रणे। ततो ऽहम् अस्त्रम् आतिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ।

yadābhibhavituṃ bāṇair naiva śaknomi taṃ raṇe. tato 'ham astram ātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha.

न चैनम् अशकं हन्तुं तद् अद्भुतम् इवाभवत्। तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महान् अभूत्।

na cainam aśakaṃ hantuṃ tad adbhutam ivābhavat. tasmin pratihate cāstre vismayo me mahān abhūt.

भूयश् चैव महाराज सविशेषम् अहं ततः। अस्त्रपूगेन महता रणे भूतम् अवाकिरम्।

bhūyaś caiva mahārāja saviśeṣam ahaṃ tataḥ. astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram.

स्थूणाकर्णम् अयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम्। शैलास्त्रम् अश्मवर्षं च समास्थायाहम् अभ्ययाम्। जग्रास प्रहसंस् तानि सर्वाण्य् अस्त्राणि मे ऽनघ।

sthūṇākarṇam ayojālaṃ śaravarṣaṃ śarolbaṇam. śailāstram aśmavarṣaṃ ca samāsthāyāham abhyayām. jagrāsa prahasaṃs tāni sarvāṇy astrāṇi me 'nagha.

तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रम् अहम् आदिशम्। ततः प्रज्वलितैर् बाणैः सर्वतः सोपचीयत। उपचीयमानश् च मया महास्त्रेण व्यवर्धत।

teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram aham ādiśam. tataḥ prajvalitair bāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata. upacīyamānaś ca mayā mahāstreṇa vyavardhata.

ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा। क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतो ऽभिविदीपितम्।

tataḥ saṃtāpito loko matprasūtena tejasā. kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvato 'bhividīpitam.

तद् अप्य् अस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत्। ततो ऽहम् अपतं महीम्। ततः प्रहस्य तद् भूतं। ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महद् आविशत्।

tad apy astraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat. tato 'ham apataṃ mahīm. tataḥ prahasya tad bhūtaṃ. brahmāstre tu hate rājan bhayaṃ māṃ mahad āviśat.

ततो ऽहं धनुर् आदाय तथाक्षय्यौ महेषुधी। सहसाभ्यहनं भूतं तान्य् अप्य् अस्त्राण्य् अभक्षयत्।

tato 'haṃ dhanur ādāya tathākṣayyau maheṣudhī. sahasābhyahanaṃ bhūtaṃ tāny apy astrāṇy abhakṣayat.

हतेष्व् अस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्व् आयुधेषु च। मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धम् अवर्तत।

hateṣv astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣv āyudheṣu ca. mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata.

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैर् अपि समाहतौ। अपातयच् च तद् भूतं निश्चेष्टो ह्य् अगमं महीम्।

vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talair api samāhatau. apātayac ca tad bhūtaṃ niśceṣṭo hy agamaṃ mahīm.

ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत। ततश् चिन्तां समगमं पूजयिष्याम्य् अहं पुनः। इति पुष्पाणि संगृह्य सैकतं शंकरं प्रभुम्। पूजयिष्यंस् तम् अद्राक्षं किरातं पुष्पधारिणम्। ततश् चान्यानि पुष्पाणि पूजयिष्यन् पुनः पुनः। तानि सर्वाणि दृष्ट्वाहं किरातस्य च मूर्धनि। इति कृत्वा महादेवं प्रणतो ऽस्मि पुनः पुनः। सह स्त्रीभिर् महाराज पश्यतो मे ऽद्भुतोपमम्।

tataḥ prahasya tad bhūtaṃ tatraivāntaradhīyata. tataś cintāṃ samagamaṃ pūjayiṣyāmy ahaṃ punaḥ. iti puṣpāṇi saṃgṛhya saikataṃ śaṃkaraṃ prabhum. pūjayiṣyaṃs tam adrākṣaṃ kirātaṃ puṣpadhāriṇam. tataś cānyāni puṣpāṇi pūjayiṣyan punaḥ punaḥ. tāni sarvāṇi dṛṣṭvāhaṃ kirātasya ca mūrdhani. iti kṛtvā mahādevaṃ praṇato 'smi punaḥ punaḥ. saha strībhir mahārāja paśyato me 'dbhutopamam.

एवं कृत्वा स भगवांस् ततो ऽन्यद् रूपम् आत्मनः। दिव्यम् एव महाराज वसानो ऽद्भुतम् अम्बरम्।

evaṃ kṛtvā sa bhagavāṃs tato 'nyad rūpam ātmanaḥ. divyam eva mahārāja vasāno 'dbhutam ambaram.

हित्वा किरातरूपं च भगवांस् त्रिदशेश्वरः। स्वरूपं दिव्यम् आस्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः।

hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃs tridaśeśvaraḥ. svarūpaṃ divyam āsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ.

अदृश्यत ततः साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वजः। उमासहायो हरिदृग् बहुरूपः पिनाकधृक्।

adṛśyata tataḥ sākṣād bhagavān govṛṣadhvajaḥ. umāsahāyo haridṛg bahurūpaḥ pinākadhṛk.

स माम् अभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्। शूलपाणिर् अथोवाच तुष्टो ऽस्मीति परंतप।

sa mām abhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam. śūlapāṇir athovāca tuṣṭo 'smīti paraṃtapa.

ततस् तद् धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ। प्रादान् ममैव भगवान् वरयस्वेति चाब्रवीत्।

tatas tad dhanur ādāya tūṇau cākṣayyasāyakau. prādān mamaiva bhagavān varayasveti cābravīt.

तुष्टो ऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते। यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्य् अहम्। अमरत्वम् अपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम्।

tuṣṭo 'smi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te. yat te manogataṃ vīra tad brūhi vitarāmy aham. amaratvam apāhāya brūhi yat te manogatam.

ततः प्राञ्जलिर् एवाहम् अस्त्रेषु गतमानसः। प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनम् आददे।

tataḥ prāñjalir evāham astreṣu gatamānasaḥ. praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanam ādade.

भगवान् मे प्रसन्नश् चेद् ईप्सितो ऽयं वरो मम। अस्त्राणीच्छाम्य् अहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानि चित्। ददानीत्य् एव भगवान् अब्रवीत् त्र्यम्बकश् च माम्।

bhagavān me prasannaś ced īpsito 'yaṃ varo mama. astrāṇīcchāmy ahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kāni cit. dadānīty eva bhagavān abravīt tryambakaś ca mām.

रौद्रम् अस्त्रं मदीयं त्वाम् उपस्थास्यति पाण्डव। प्रददौ च मम प्रीतः सो ऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः।

raudram astraṃ madīyaṃ tvām upasthāsyati pāṇḍava. pradadau ca mama prītaḥ so 'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ.

उवाच च महादेवो दत्त्वा मे ऽस्त्रं सनातनम्। न प्रयोज्यं भवेद् एतन् मानुषेषु कथं चन। जगद् विनिर्दहेद् एवम् अल्पतेजसि पातितम्।

uvāca ca mahādevo dattvā me 'straṃ sanātanam. na prayojyaṃ bhaved etan mānuṣeṣu kathaṃ cana. jagad vinirdahed evam alpatejasi pātitam.

पीड्यमानेन बलवत् प्रयोज्यं ते धनंजय। अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः।

pīḍyamānena balavat prayojyaṃ te dhanaṃjaya. astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ.

तद् अप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्। मूर्तिमन् मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे।

tad apratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam. mūrtiman me sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje.

उत्सादनम् अमित्राणां परसेनानिकर्तनम्। दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः।

utsādanam amitrāṇāṃ parasenānikartanam. durāsadaṃ duṣprahasaṃ suradānavarākṣasaiḥ.

अनुज्ञातस् त्व् अहं तेन तत्रैव समुपाविशम्। प्रेक्षतश् चैव मे देवस् तत्रैवान्तरधीयत।

anujñātas tv ahaṃ tena tatraiva samupāviśam. prekṣataś caiva me devas tatraivāntaradhīyata.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...