महाभारत 3.160 (श्लोक 1)

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 160→

[mh-3-160] • 37 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततः सूर्योदये धौम्यः कृत्वाह्निकम् अरिंदम। आर्ष्टिषेणेन सहितः पाण्डवान् अभ्यवर्तत।

vaiśaṃpāyana uvāca. tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ kṛtvāhnikam ariṃdama. ārṣṭiṣeṇena sahitaḥ pāṇḍavān abhyavartata.

ते ऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह। ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस् तान् अपूजयन्। आर्ष्टिषेणः परिष्वज्य पुत्रवद् भरतर्षभान्।

te 'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha. tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃs tān apūjayan. ārṣṭiṣeṇaḥ pariṣvajya putravad bharatarṣabhān.

ततो युधिष्ठिरं धौम्यो गृहीत्वा दक्षिणे करे। प्राचीं दिशम् अभिप्रेक्ष्य महर्षिर् इदम् अब्रवीत्।

tato yudhiṣṭhiraṃ dhaumyo gṛhītvā dakṣiṇe kare. prācīṃ diśam abhiprekṣya maharṣir idam abravīt.

असौ सागरपर्यन्तां भूमिम् आवृत्य तिष्ठति। शैलराजो महाराज मन्दरो ऽभिविराजते।

asau sāgaraparyantāṃ bhūmim āvṛtya tiṣṭhati. śailarājo mahārāja mandaro 'bhivirājate.

इन्द्रवैश्रवणाव् एतां दिशं पाण्डव रक्षतः। पर्वतैश् च वनान्तैश् च काननैश् चोपशोभिताम्।

indravaiśravaṇāv etāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ. parvataiś ca vanāntaiś ca kānanaiś copaśobhitām.

एतद् आहुर् महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च। ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सद्म तात मनीषिणः।

etad āhur mahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca. ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sadma tāta manīṣiṇaḥ.

अतश् चोद्यन्तम् आदित्यम् उपतिष्ठन्ति वै प्रजाः। ऋषयश् चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश् च देवताः।

ataś codyantam ādityam upatiṣṭhanti vai prajāḥ. ṛṣayaś cāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāś ca devatāḥ.

यमस् तु राजा धर्मात्मा सर्वप्राणभृतां प्रभुः। प्रेतसत्त्वगतीम् एतां दक्षिणाम् आश्रितो दिशम्।

yamas tu rājā dharmātmā sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ. pretasattvagatīm etāṃ dakṣiṇām āśrito diśam.

एतत् संयमनं पुण्यम् अतीवाद्भुतदर्शनम्। प्रेतराजस्य भवनम् ऋद्ध्या परमया युतम्।

etat saṃyamanaṃ puṇyam atīvādbhutadarśanam. pretarājasya bhavanam ṛddhyā paramayā yutam.

यं प्राप्य सविता राजन् सत्येन प्रतितिष्ठति। अस्तं पर्वतराजानम् एतम् आहुर् मनीषिणः।

yaṃ prāpya savitā rājan satyena pratitiṣṭhati. astaṃ parvatarājānam etam āhur manīṣiṇaḥ.

एतं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्। आवसन् वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति।

etaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim. āvasan varuṇo rājā bhūtāni parirakṣati.

उदीचीं दीपयन्न् एष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्। महामेरुर् महाभाग शिवो ब्रह्मविदां गतिः।

udīcīṃ dīpayann eṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān. mahāmerur mahābhāga śivo brahmavidāṃ gatiḥ.

यस्मिन् ब्रह्मसदश् चैव तिष्ठते च प्रजापतिः। भूतात्मा विसृजन् सर्वं यत् किं चिज् जङ्गमागमम्।

yasmin brahmasadaś caiva tiṣṭhate ca prajāpatiḥ. bhūtātmā visṛjan sarvaṃ yat kiṃ cij jaṅgamāgamam.

यान् आहुर् ब्रह्मणः पुत्रान् मानसान् दक्षसप्तमान्। तेषाम् अपि महामेरुः स्थानं शिवम् अनामयम्।

yān āhur brahmaṇaḥ putrān mānasān dakṣasaptamān. teṣām api mahāmeruḥ sthānaṃ śivam anāmayam.

अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनर् अत्रोदयन्ति च। सप्त देवर्षयस् तात वसिष्ठप्रमुखाः सदा।

atraiva pratitiṣṭhanti punar atrodayanti ca. sapta devarṣayas tāta vasiṣṭhapramukhāḥ sadā.

देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरम् उत्तमम्। यत्रात्मतृप्तैर् अध्यास्ते देवैः सह पितामहः।

deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharam uttamam. yatrātmatṛptair adhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ.

यम् आहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्। अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम्।

yam āhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam. anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param.

ब्रह्मणः सदनात् तस्य परं स्थानं प्रकाशते। देवाश् च यत्नात् पश्यन्ति दिव्यं तेजोमयं शिवम्।

brahmaṇaḥ sadanāt tasya paraṃ sthānaṃ prakāśate. devāś ca yatnāt paśyanti divyaṃ tejomayaṃ śivam.

अत्यर्कानलदीप्तं तत् स्थानं विष्णोर् महात्मनः। स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः। प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते। यत्र भूतेश्वरस् तात सर्वप्रकृतिर् आत्मभूः। भासयन् सर्वभूतानि सुश्रियाभिविराजते। नात्र ब्रह्मर्षयस् तात कुत एव महर्षयः। प्राप्नुवन्ति गतिं ह्य् एतां यतीनां कुरुसत्तम।

atyarkānaladīptaṃ tat sthānaṃ viṣṇor mahātmanaḥ. svayaiva prabhayā rājan duṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ. prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate. yatra bhūteśvaras tāta sarvaprakṛtir ātmabhūḥ. bhāsayan sarvabhūtāni suśriyābhivirājate. nātra brahmarṣayas tāta kuta eva maharṣayaḥ. prāpnuvanti gatiṃ hy etāṃ yatīnāṃ kurusattama.

तद् वै ज्योतींषि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति नो ऽपि च। स्वयं विभुर् अदीनात्मा तत्र ह्य् अभिविराजते।

tad vai jyotīṃṣi sarvāṇi prāpya bhāsanti no 'pi ca. svayaṃ vibhur adīnātmā tatra hy abhivirājate.

यतयस् तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्। परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः।

yatayas tatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim. pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ.

योगसिद्धा महात्मानस् तमोमोहविवर्जिताः। तत्र गत्वा पुनर् नेमं लोकम् आयान्ति भारत। स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम्।

yogasiddhā mahātmānas tamomohavivarjitāḥ. tatra gatvā punar nemaṃ lokam āyānti bhārata. svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam.

स्थानम् एतन् महाभाग ध्रुवम् अक्षयम् अव्ययम्। ईश्वरस्य सदा ह्य् एतत् प्रणमात्र युधिष्ठिर। एनं त्वहरहर् मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम्। प्रदक्षिणम् उपावृत्तौ कुरुतः कुरुसत्तम। ज्योतींषि चाप्य् अशेषेण सर्वाण्य् अनघ सर्वतः। परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम्।

sthānam etan mahābhāga dhruvam akṣayam avyayam. īśvarasya sadā hy etat praṇamātra yudhiṣṭhira. enaṃ tvaharahar meruṃ sūryācandramasau dhruvam. pradakṣiṇam upāvṛttau kurutaḥ kurusattama. jyotīṃṣi cāpy aśeṣeṇa sarvāṇy anagha sarvataḥ. pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam.

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन् भगवान् अपि। कुरुते वितमस्कर्मा आदित्यो ऽभिप्रदक्षिणम्।

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣan bhagavān api. kurute vitamaskarmā ādityo 'bhipradakṣiṇam.

अस्तं प्राप्य ततः संध्याम् अतिक्रम्य दिवाकरः। उदीचीं भजते काष्ठां दिशम् एष विभावसुः।

astaṃ prāpya tataḥ saṃdhyām atikramya divākaraḥ. udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ diśam eṣa vibhāvasuḥ.

स मेरुम् अनुवृत्तः सन् पुनर् गच्छति पाण्डव। प्राङ्मुखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः।

sa merum anuvṛttaḥ san punar gacchati pāṇḍava. prāṅmukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ.

स मासं विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु। तथैव भगवान् सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति।

sa māsaṃ vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu. tathaiva bhagavān somo nakṣatraiḥ saha gacchati.

एवम् एष परिक्रम्य महामेरुम् अतन्द्रितः। सोमश् च विभजन् कालं बहुधा पर्वसंधिषु। भावयन् सर्वभूतानि पुनर् गच्छति मन्दरम्।

evam eṣa parikramya mahāmerum atandritaḥ. somaś ca vibhajan kālaṃ bahudhā parvasaṃdhiṣu. bhāvayan sarvabhūtāni punar gacchati mandaram.

तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर् भावयञ् जगत्। मार्गम् एतद् असंबाधम् आदित्यः परिवर्तते।

tathā tamisrahā devo mayūkhair bhāvayañ jagat. mārgam etad asaṃbādham ādityaḥ parivartate.

सिसृक्षुः शिशिराण्य् एष दक्षिणां भजते दिशम्। ततः सर्वाणि भूतानि कालः शिशिरम् ऋच्छति।

sisṛkṣuḥ śiśirāṇy eṣa dakṣiṇāṃ bhajate diśam. tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaḥ śiśiram ṛcchati.

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा। तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः सन् विभावसुः।

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā. tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ san vibhāvasuḥ.

ततः स्वेदः क्लमस् तन्द्री ग्लानिश् च भजते नरान्। प्राणिभिः सततं स्वप्नो ह्य् अभीक्ष्णं च निषेव्यते।

tataḥ svedaḥ klamas tandrī glāniś ca bhajate narān. prāṇibhiḥ satataṃ svapno hy abhīkṣṇaṃ ca niṣevyate.

एवम् एतद् अनिर्देश्यं मार्गम् आवृत्य भानुमान्। पुनः सृजति वर्षाणि भगवान् भावयन् प्रजाः।

evam etad anirdeśyaṃ mārgam āvṛtya bhānumān. punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavān bhāvayan prajāḥ.

वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान्। वर्धयन् सुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते।

vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān. vardhayan sumahātejāḥ punaḥ pratinivartate.

एवम् एष चरन् पार्थ कालचक्रम् अतन्द्रितः। प्रकर्षन् सर्वभूतानि सविता परिवर्तते।

evam eṣa caran pārtha kālacakram atandritaḥ. prakarṣan sarvabhūtāni savitā parivartate.

संतता गतिर् एतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव। आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः।

saṃtatā gatir etasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava. ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ.

विभजन् सर्वभूतानाम् आयुः कर्म च भारत। अहोरात्रान् कलाः काष्ठाः सृजत्य् एष सदा विभुः।

vibhajan sarvabhūtānām āyuḥ karma ca bhārata. ahorātrān kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjaty eṣa sadā vibhuḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents