महाभारत 3.161 (श्लोक 1)

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 161→

[mh-3-161] • 29 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। तस्मिन् नगेन्द्रे वसतां तु तेषां; महात्मनां सद्व्रतम् आस्थितानाम्। रतिः प्रमोदश् च बभूव तेषाम्; आकाङ्क्षतां दर्शनम् अर्जुनस्य।

vaiśaṃpāyana uvāca. tasmin nagendre vasatāṃ tu teṣāṃ; mahātmanāṃ sadvratam āsthitānām. ratiḥ pramodaś ca babhūva teṣām; ākāṅkṣatāṃ darśanam arjunasya.

तान् वीर्ययुक्तान् सुविशुद्धसत्त्वांस्; तेजस्विनः सत्यधृतिप्रधानान्। संप्रीयमाणा बहवो ऽभिजग्मुर्; गन्धर्वसंघाश् च महर्षयश् च।

tān vīryayuktān suviśuddhasattvāṃs; tejasvinaḥ satyadhṛtipradhānān. saṃprīyamāṇā bahavo 'bhijagmur; gandharvasaṃghāś ca maharṣayaś ca.

तं पादपैः पुष्पधरैर् उपेतं; नगोत्तमं प्राप्य महारथानाम्। मनःप्रसादः परमो बभूव; यथा दिवं प्राप्य मरुद्गणानाम्।

taṃ pādapaiḥ puṣpadharair upetaṃ; nagottamaṃ prāpya mahārathānām. manaḥprasādaḥ paramo babhūva; yathā divaṃ prāpya marudgaṇānām.

मयूरहंसस्वननादितानि; पुष्पोपकीर्णानि महाचलस्य। शृङ्गाणि सानूनि च पश्यमाना; गिरेः परं हर्षम् अवाप्य तस्थुः।

mayūrahaṃsasvananāditāni; puṣpopakīrṇāni mahācalasya. śṛṅgāṇi sānūni ca paśyamānā; gireḥ paraṃ harṣam avāpya tasthuḥ.

साक्षात् कुबेरेण कृताश् च तस्मिन्; नगोत्तमे संवृतकूलरोधसः। कादम्बकारण्डवहंसजुष्टाः; पद्माकुलाः पुष्करिणीर् अपश्यन्।

sākṣāt kubereṇa kṛtāś ca tasmin; nagottame saṃvṛtakūlarodhasaḥ. kādambakāraṇḍavahaṃsajuṣṭāḥ; padmākulāḥ puṣkariṇīr apaśyan.

क्रीडाप्रदेशांश् च समृद्धरूपान्; सुचित्रमाल्यावृतजातशोभान्। मणिप्रवेकान् सुमनोहरांश् च; यथा भवेयुर् धनदस्य राज्ञः।

krīḍāpradeśāṃś ca samṛddharūpān; sucitramālyāvṛtajātaśobhān. maṇipravekān sumanoharāṃś ca; yathā bhaveyur dhanadasya rājñaḥ.

अनेकवर्णैश् च सुगन्धिभिश् च; महाद्रुमैः संततम् अभ्रमालिभिः। तपःप्रधानाः सततं चरन्तः; शृङ्गं गिरेश् चिन्तयितुं न शेकुः।

anekavarṇaiś ca sugandhibhiś ca; mahādrumaiḥ saṃtatam abhramālibhiḥ. tapaḥpradhānāḥ satataṃ carantaḥ; śṛṅgaṃ gireś cintayituṃ na śekuḥ.

स्वतेजसा तस्य नगोत्तमस्य; महौषधीनां च तथा प्रभावात्। विभक्तभावो न बभूव कश् चिद्; अहर्निशानां पुरुषप्रवीर।

svatejasā tasya nagottamasya; mahauṣadhīnāṃ ca tathā prabhāvāt. vibhaktabhāvo na babhūva kaś cid; aharniśānāṃ puruṣapravīra.

यम् आस्थितः स्थावरजङ्गमानि; विभावसुर् भावयते ऽमितौजाः। तस्योदयं चास्तमयं च वीरास्; तत्र स्थितास् ते ददृशुर् नृसिंहाः।

yam āsthitaḥ sthāvarajaṅgamāni; vibhāvasur bhāvayate 'mitaujāḥ. tasyodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrās; tatra sthitās te dadṛśur nṛsiṃhāḥ.

रवेस् तमिस्रागमनिर्गमांस् ते; तथोदयं चास्तमयं च वीराः। समावृताः प्रेक्ष्य तमोनुदस्य; गभस्तिजालैः प्रदिशो दिशश् च।

raves tamisrāgamanirgamāṃs te; tathodayaṃ cāstamayaṃ ca vīrāḥ. samāvṛtāḥ prekṣya tamonudasya; gabhastijālaiḥ pradiśo diśaś ca.

स्वाध्यायवन्तः सततक्रियाश् च; धर्मप्रधानाश् च शुचिव्रताश् च। सत्ये स्थितास् तस्य महारथस्य; सत्यव्रतस्यागमनप्रतीक्षाः।

svādhyāyavantaḥ satatakriyāś ca; dharmapradhānāś ca śucivratāś ca. satye sthitās tasya mahārathasya; satyavratasyāgamanapratīkṣāḥ.

इहैव हर्षो ऽस्तु समागतानां; क्षिप्रं कृतास्त्रेण धनंजयेन। इति ब्रुवन्तः परमाशिषस् ते; पार्थास् तपोयोगपरा बभूवुः।

ihaiva harṣo 'stu samāgatānāṃ; kṣipraṃ kṛtāstreṇa dhanaṃjayena. iti bruvantaḥ paramāśiṣas te; pārthās tapoyogaparā babhūvuḥ.

दृष्ट्वा विचित्राणि गिरौ वनानि; किरीटिनं चिन्तयताम् अभीक्ष्णम्। बभूव रात्रिर् दिवसश् च तेषां; संवत्सरेणैव समानरूपः।

dṛṣṭvā vicitrāṇi girau vanāni; kirīṭinaṃ cintayatām abhīkṣṇam. babhūva rātrir divasaś ca teṣāṃ; saṃvatsareṇaiva samānarūpaḥ.

यदैव धौम्यानुमते महात्मा; कृत्वा जटाः प्रव्रजितः स जिष्णुः। तदैव तेषां न बभूव हर्षः; कुतो रतिस् तद्गतमानसानाम्।

yadaiva dhaumyānumate mahātmā; kṛtvā jaṭāḥ pravrajitaḥ sa jiṣṇuḥ. tadaiva teṣāṃ na babhūva harṣaḥ; kuto ratis tadgatamānasānām.

भ्रातुर् नियोगात् तु युधिष्ठिरस्य; वनाद् असौ वारणमत्तगामी। यत् काम्यकात् प्रव्रजितः स जिष्णुस्; तदैव ते शोकहता बभूवुः। संत्यज्य कामान् प्रव्रजितास् तदैव। पार्थास् तदा शोकपरा बभूवुः।

bhrātur niyogāt tu yudhiṣṭhirasya; vanād asau vāraṇamattagāmī. yat kāmyakāt pravrajitaḥ sa jiṣṇus; tadaiva te śokahatā babhūvuḥ. saṃtyajya kāmān pravrajitās tadaiva. pārthās tadā śokaparā babhūvuḥ.

तथा तु तं चिन्तयतां सिताश्वम्; अस्त्रार्थिनं वासवम् अभ्युपेतम्। मासो ऽथ कृच्छ्रेण तदा व्यतीतस्; तस्मिन् नगे भारत भारतानाम्। उषित्वा पञ्च वर्षाणि सहस्राक्षनिवेशने। अवाप्य दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वाणि विबुधेश्वरात्। आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यम् अथ वैष्णवम्। ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः। यमस्य धातुः सवितुस् त्वष्टुर् वैश्रवणस्य च। तानि प्राप्य सहस्राक्षाद् अभिवाद्य शतक्रतुम्। अनुज्ञातस् तदा तेन कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। आगच्छद् अर्जुनः प्रीतः प्रहृष्टो गन्धमादनम्।

tathā tu taṃ cintayatāṃ sitāśvam; astrārthinaṃ vāsavam abhyupetam. māso 'tha kṛcchreṇa tadā vyatītas; tasmin nage bhārata bhāratānām. uṣitvā pañca varṣāṇi sahasrākṣaniveśane. avāpya divyāny astrāṇi sarvāṇi vibudheśvarāt. āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam. aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ. yamasya dhātuḥ savitus tvaṣṭur vaiśravaṇasya ca. tāni prāpya sahasrākṣād abhivādya śatakratum. anujñātas tadā tena kṛtvā cāpi pradakṣiṇam. āgacchad arjunaḥ prītaḥ prahṛṣṭo gandhamādanam.

ततः कदा चिद् धरिसंप्रयुक्तं; महेन्द्रवाहं सहसोपयातम्। विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां; हर्षो ऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव।

tataḥ kadā cid dharisaṃprayuktaṃ; mahendravāhaṃ sahasopayātam. vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ; harṣo 'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva.

स दीप्यमानः सहसान्तरिक्षं; प्रकाशयन् मातलिसंगृहीतः। बभौ महोल्केव घनान्तरस्था; शिखेव चाग्नेर् ज्वलिता विधूमा।

sa dīpyamānaḥ sahasāntarikṣaṃ; prakāśayan mātalisaṃgṛhītaḥ. babhau maholkeva ghanāntarasthā; śikheva cāgner jvalitā vidhūmā.

तम् आस्थितः संददृशे किरीटी; स्रग्वी वराण्य् आभरणानि बिभ्रत्। धनंजयो वज्रधरप्रभावः; श्रिया ज्वलन् पर्वतम् आजगाम।

tam āsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī; sragvī varāṇy ābharaṇāni bibhrat. dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ; śriyā jvalan parvatam ājagāma.

स शैलम् आसाद्य किरीटमाली; महेन्द्रवाहाद् अवरुह्य तस्मात्। धौम्यस्य पादाव् अभिवाद्य पूर्वम्; अजातशत्रोस् तदनन्तरं च।

sa śailam āsādya kirīṭamālī; mahendravāhād avaruhya tasmāt. dhaumyasya pādāv abhivādya pūrvam; ajātaśatros tadanantaraṃ ca.

वृकोदरस्यापि ववन्द पादौ; माद्रीसुताभ्याम् अभिवादितश् च। समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां; प्रह्वो ऽभवद् भ्रातुर् उपह्वरे सः।

vṛkodarasyāpi vavanda pādau; mādrīsutābhyām abhivāditaś ca. sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ; prahvo 'bhavad bhrātur upahvare saḥ.

बभूव तेषां परमः प्रहर्षस्; तेनाप्रमेयेण समागतानाम्। स चापि तान् प्रेक्ष्य किरीटमाली; ननन्द राजानम् अभिप्रशंसन्।

babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣas; tenāprameyeṇa samāgatānām. sa cāpi tān prekṣya kirīṭamālī; nananda rājānam abhipraśaṃsan.

यम् आस्थितः सप्त जघान पूगान्; दितेः सुतानां नमुचेर् निहन्ता। तम् इन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः; प्रदक्षिणं चक्रुर् अदीनसत्त्वाः।

yam āsthitaḥ sapta jaghāna pūgān; diteḥ sutānāṃ namucer nihantā. tam indravāhaṃ samupetya pārthāḥ; pradakṣiṇaṃ cakrur adīnasattvāḥ.

ते मातलेश् चक्रुर् अतीव हृष्टाः; सत्कारम् अग्र्यं सुरराजतुल्यम्। सर्वं यथावच् च दिवौकसस् तान्; पप्रच्छुर् एनं कुरुराजपुत्राः।

te mātaleś cakrur atīva hṛṣṭāḥ; satkāram agryaṃ surarājatulyam. sarvaṃ yathāvac ca divaukasas tān; papracchur enaṃ kururājaputrāḥ.

तान् अप्य् असौ मातलिर् अभ्यनन्दत्; पितेव पुत्रान् अनुशिष्य चैनान्। ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण; पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य।

tān apy asau mātalir abhyanandat; piteva putrān anuśiṣya cainān. yayau rathenāpratimaprabheṇa; punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya.

गते तु तस्मिन् वरदेववाहे; शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी। साक्षात् सहस्राक्ष इव प्रतीतः। श्रीमान् स्वदेहाद् अवमुच्य जिष्णुः। शक्रेण दत्तानि ददौ महात्मा; महाधनान्य् उत्तमरूपवन्ति। दिवाकराभाणि विभूषणानि; प्रीतः प्रियायै सुतसोममात्रे।

gate tu tasmin varadevavāhe; śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī. sākṣāt sahasrākṣa iva pratītaḥ. śrīmān svadehād avamucya jiṣṇuḥ. śakreṇa dattāni dadau mahātmā; mahādhanāny uttamarūpavanti. divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni; prītaḥ priyāyai sutasomamātre.

ततः स तेषां कुरुपुंगवानां; तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम्। विप्रर्षभाणाम् उपविश्य मध्ये; सर्वं यथावत् कथयां बभूव। देवैस् तु दत्ता हि यथास्त्रमुख्याः। प्रख्यापयद् वल्कलचीरवासाः।

tataḥ sa teṣāṃ kurupuṃgavānāṃ; teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām. viprarṣabhāṇām upaviśya madhye; sarvaṃ yathāvat kathayāṃ babhūva. devais tu dattā hi yathāstramukhyāḥ. prakhyāpayad valkalacīravāsāḥ.

एवं मयास्त्राण्य् उपशिक्षितानि; शक्राच् च वाताच् च शिवाच् च साक्षात्। तथैव शीलेन समाधिना च; प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः।

evaṃ mayāstrāṇy upaśikṣitāni; śakrāc ca vātāc ca śivāc ca sākṣāt. tathaiva śīlena samādhinā ca; prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ.

संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा; तेभ्यः समाख्याय दिवि प्रवेशम्। माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी; सुष्वाप ताम् आवसतिं प्रतीतः।

saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā; tebhyaḥ samākhyāya divi praveśam. mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī; suṣvāpa tām āvasatiṃ pratītaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents