महाभारत 3.149 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 149→

[mh-3-149] • 52 श्लोकाः

भीम उवाच। पूर्वरूपम् अदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथं चन। यदि ते ऽहम् अनुग्राह्यो दर्शयात्मानम् आत्मना।

bhīma uvāca. pūrvarūpam adṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃ cana. yadi te 'ham anugrāhyo darśayātmānam ātmanā.

वैशंपायन उवाच। एवम् उक्तस् तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः। तद् रूपं दर्शयाम् आस यद् वै सागरलङ्घने।

vaiśaṃpāyana uvāca. evam uktas tu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ. tad rūpaṃ darśayām āsa yad vai sāgaralaṅghane.

भ्रातुः प्रियम् अभीप्सन् वै चकार सुमहद् वपुः। तद् रूपं यत् पुरा तस्य बभूवोदधिलङ्घने। देहस् तस्य ततो ऽतीव वर्धत्य् आयामविस्तरैः।

bhrātuḥ priyam abhīpsan vai cakāra sumahad vapuḥ. tad rūpaṃ yat purā tasya babhūvodadhilaṅghane. dehas tasya tato 'tīva vardhaty āyāmavistaraiḥ.

तद् रूपं कदलीषण्डं छादयन्न् अमितद्युतिः। गिरेश् चोच्छ्रयम् आगम्य तस्थौ तत्र स वानरः।

tad rūpaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayann amitadyutiḥ. gireś cocchrayam āgamya tasthau tatra sa vānaraḥ.

समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः। ताम्रेक्षणस् तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः। दीर्घलाङ्गूलम् आविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः।

samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ. tāmrekṣaṇas tīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ. dīrghalāṅgūlam āvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ.

तद् रूपं महद् आलक्ष्य भ्रातुः कौरवनन्दनः। विसिस्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः।

tad rūpaṃ mahad ālakṣya bhrātuḥ kauravanandanaḥ. visismiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ.

तम् अर्कम् इव तेजोभिः सौवर्णम् इव पर्वतम्। प्रदीप्तम् इव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत्।

tam arkam iva tejobhiḥ sauvarṇam iva parvatam. pradīptam iva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat.

आबभाषे च हनुमान् भीमसेनं स्मयन्न् इव। एतावद् इह शक्तस् त्वं रूपं द्रष्टुं ममानघ।

ābabhāṣe ca hanumān bhīmasenaṃ smayann iva. etāvad iha śaktas tvaṃ rūpaṃ draṣṭuṃ mamānagha.

वर्धे ऽहं चाप्य् अतो भूयो यावन् मे मनसेप्सितम्। भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिर् ओजसा।

vardhe 'haṃ cāpy ato bhūyo yāvan me manasepsitam. bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtir ojasā.

तद् अद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यमन्दरसंनिभम्। दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः।

tad adbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyamandarasaṃnibham. dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ.

प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः। कृताञ्जलिर् अदीनात्मा हनूमन्तम् अवस्थितम्।

pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ. kṛtāñjalir adīnātmā hanūmantam avasthitam.

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो। संहरस्व महावीर्य स्वयम् आत्मानम् आत्मना।

dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho. saṃharasva mahāvīrya svayam ātmānam ātmanā.

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरम् इवोदितम्। अप्रमेयम् अनाधृष्यं मैनाकम् इव पर्वतम्।

na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaram ivoditam. aprameyam anādhṛṣyaṃ mainākam iva parvatam.

विस्मयश् चैव मे वीर सुमहान् मनसो ऽद्य वै। यद् रामस् त्वयि पार्श्वस्थे स्वयं रावणम् अभ्यगात्।

vismayaś caiva me vīra sumahān manaso 'dya vai. yad rāmas tvayi pārśvasthe svayaṃ rāvaṇam abhyagāt.

त्वम् एव शक्तस् तां लङ्कां सयोधां सहवाहनाम्। स्वबाहुबलम् आश्रित्य विनाशयितुम् ओजसा।

tvam eva śaktas tāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ sahavāhanām. svabāhubalam āśritya vināśayitum ojasā.

न हि ते किं चिद् अप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते। तव नैकस्य पर्याप्तो रावणः सगणो युधि।

na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mārutātmaja vidyate. tava naikasya paryāpto rāvaṇaḥ sagaṇo yudhi.

एवम् उक्तस् तु भीमेन हनूमान् प्लवगर्षभः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा।

evam uktas tu bhīmena hanūmān plavagarṣabhaḥ. pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā.

एवम् एतन् महाबाहो यथा वदसि भारत। भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः।

evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata. bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ.

मया तु तस्मिन् निहते रावणे लोककण्टके। कीर्तिर् नश्येद् राघवस्य तत एतद् उपेक्षितम्।

mayā tu tasmin nihate rāvaṇe lokakaṇṭake. kīrtir naśyed rāghavasya tata etad upekṣitam.

तेन वीरेण हत्वा तु सगणं राक्षसाधिपम्। आनीता स्वपुरं सीता लोके कीर्तिश् च स्थापिता।

tena vīreṇa hatvā tu sagaṇaṃ rākṣasādhipam. ānītā svapuraṃ sītā loke kīrtiś ca sthāpitā.

तद् गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः। अरिष्टं क्षेमम् अध्वानं वायुना परिरक्षितः।

tad gaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ. ariṣṭaṃ kṣemam adhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ.

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते। द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः।

eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te. drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ.

न च ते तरसा कार्यः कुसुमावचयः स्वयम्। दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः।

na ca te tarasā kāryaḥ kusumāvacayaḥ svayam. daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ.

बलिहोमनमस्कारैर् मन्त्रैश् च भरतर्षभ। दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत।

balihomanamaskārair mantraiś ca bharatarṣabha. daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata.

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मम् अनुपालय। स्वधर्मस्थः परं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च।

mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmam anupālaya. svadharmasthaḥ paraṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca.

न हि धर्मम् अविज्ञाय वृद्धान् अनुपसेव्य च। धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैर् अपि।

na hi dharmam avijñāya vṛddhān anupasevya ca. dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamair api.

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश् चाधर्मसंज्ञितः। विज्ञातव्यो विभागेन यत्र मुह्यन्त्य् अबुद्धयः।

adharmo yatra dharmākhyo dharmaś cādharmasaṃjñitaḥ. vijñātavyo vibhāgena yatra muhyanty abuddhayaḥ.

आचारसंभवो धर्मो धर्माद् वेदाः समुत्थिताः। वेदैर् यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर् देवाः प्रतिष्ठिताः।

ācārasaṃbhavo dharmo dharmād vedāḥ samutthitāḥ. vedair yajñāḥ samutpannā yajñair devāḥ pratiṣṭhitāḥ.

वेदाचारविधानोक्तैर् यज्ञैर् धार्यन्ति देवताः। बृहस्पत्युशनोक्तैश् च नयैर् धार्यन्ति मानवाः।

vedācāravidhānoktair yajñair dhāryanti devatāḥ. bṛhaspatyuśanoktaiś ca nayair dhāryanti mānavāḥ.

पण्याकरवणिज्याभिः कृष्याथो योनिपोषणैः। वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैर् एतैर् द्विजातिभिः।

paṇyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyātho yonipoṣaṇaiḥ. vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmair etair dvijātibhiḥ.

त्रयी वार्ता दण्डनीतिस् तिस्रो विद्या विजानताम्। ताभिः सम्यक्प्रयुक्ताभिर् लोकयात्रा विधीयते।

trayī vārtā daṇḍanītis tisro vidyā vijānatām. tābhiḥ samyakprayuktābhir lokayātrā vidhīyate.

सा चेद् धर्मक्रिया न स्यात् त्रयीधर्मम् ऋते भुवि। दण्डनीतिम् ऋते चापि निर्मर्यादम् इदं भवेत्।

sā ced dharmakriyā na syāt trayīdharmam ṛte bhuvi. daṇḍanītim ṛte cāpi nirmaryādam idaṃ bhavet.

वार्ताधर्मे ह्य् अवर्तन्त्यो विनश्येयुर् इमाः प्रजाः। सुप्रवृत्तैस् त्रिभिर् ह्य् एतैर् धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः।

vārtādharme hy avartantyo vinaśyeyur imāḥ prajāḥ. supravṛttais tribhir hy etair dharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ.

द्विजानाम् अमृतं धर्मो ह्य् एकश् चैवैकवर्णिकः। यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः।

dvijānām amṛtaṃ dharmo hy ekaś caivaikavarṇikaḥ. yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ.

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां प्रतिग्रहः। पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश् च पोषणम्।

yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ pratigrahaḥ. pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaś ca poṣaṇam.

शुश्रूषा तु द्विजातीनां शूद्राणां धर्म उच्यते। भैक्षहोमव्रतैर् हीनास् तथैव गुरुवासिनाम्।

śuśrūṣā tu dvijātīnāṃ śūdrāṇāṃ dharma ucyate. bhaikṣahomavratair hīnās tathaiva guruvāsinām.

क्षत्रधर्मो ऽत्र कौन्तेय तव धर्माभिरक्षणम्। स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः।

kṣatradharmo 'tra kaunteya tava dharmābhirakṣaṇam. svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ.

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश् च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः। सुस्थितः शास्ति दण्डेन व्यसनी परिभूयते।

vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiś ca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ. susthitaḥ śāsti daṇḍena vyasanī paribhūyate.

निग्रहानुग्रहैः सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते। तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता।

nigrahānugrahaiḥ samyag yadā rājā pravartate. tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā.

तस्माद् देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च। नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस् तथा।

tasmād deśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca. nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayas tathā.

राज्ञाम् उपायाश् चत्वारो बुद्धिमन्त्रः पराक्रमः। निग्रहानुग्रहौ चैव दाक्ष्यं तत्कार्यसाधनम्।

rājñām upāyāś catvāro buddhimantraḥ parākramaḥ. nigrahānugrahau caiva dākṣyaṃ tatkāryasādhanam.

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च। साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः।

sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca. sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ.

मन्त्रमूला नयाः सर्वे चाराश् च भरतर्षभ। सुमन्त्रितैर् नयैः सिद्धिस् तद्विदैः सह मन्त्रयेत्।

mantramūlā nayāḥ sarve cārāś ca bharatarṣabha. sumantritair nayaiḥ siddhis tadvidaiḥ saha mantrayet.

स्त्रिया मूढेन लुब्धेन बालेन लघुना तथा। न मन्त्रयेत गुह्यानि येषु चोन्मादलक्षणम्। सर्वं दोषकृतं येषां वैरं तत्र प्रतिष्ठितम्।

striyā mūḍhena lubdhena bālena laghunā tathā. na mantrayeta guhyāni yeṣu conmādalakṣaṇam. sarvaṃ doṣakṛtaṃ yeṣāṃ vairaṃ tatra pratiṣṭhitam.

मन्त्रयेत् सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्। स्निग्धैश् च नीतिविन्यासान् मूर्खान् सर्वत्र वर्जयेत्।

mantrayet saha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet. snigdhaiś ca nītivinyāsān mūrkhān sarvatra varjayet.

धार्मिकान् धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्। स्त्रीषु क्लीबान् नियुञ्जीत क्रूरान् क्रूरेषु कर्मसु।

dhārmikān dharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān. strīṣu klībān niyuñjīta krūrān krūreṣu karmasu.

स्वेभ्यश् चैव परेभ्यश् च कार्याकार्यसमुद्भवा। बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम्।

svebhyaś caiva parebhyaś ca kāryākāryasamudbhavā. buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam.

बुद्ध्या सुप्रतिपन्नेषु कुर्यात् साधुपरिग्रहम्। निग्रहं चाप्य् अशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत्।

buddhyā supratipanneṣu kuryāt sādhuparigraham. nigrahaṃ cāpy aśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet.

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग् यदा राजा प्रवर्तते। तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता।

nigrahe pragrahe samyag yadā rājā pravartate. tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā.

एष ते विहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः। साम्ना मित्राणि दानेन ब्राह्मणं कृत्रिमानि च। भेदेनारीन् प्रदमयेत् कुण्डेन साधयेत् प्रजाः। तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थो ऽनुपालय।

eṣa te vihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ. sāmnā mitrāṇi dānena brāhmaṇaṃ kṛtrimāni ca. bhedenārīn pradamayet kuṇḍena sādhayet prajāḥ. taṃ svadharmavibhāgena vinayastho 'nupālaya.

तपोधर्मदमेज्याभिर् विप्रा यान्ति यथा दिवम्। दानातिथ्यक्रियाधर्मैर् यान्ति वैश्याश् च सद्गतिम्। द्विजशुश्रूषया शूद्रा लभन्ते गतिम् उत्तमाम्।

tapodharmadamejyābhir viprā yānti yathā divam. dānātithyakriyādharmair yānti vaiśyāś ca sadgatim. dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatim uttamām.

क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः। सम्यक् प्रणीय दण्डं हि कामद्वेषविवर्जिताः। अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकताम्।

kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ. samyak praṇīya daṇḍaṃ hi kāmadveṣavivarjitāḥ. alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatām.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...