महाभारत 3.148 (श्लोक 1)

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 148→

[mh-3-148] • 39 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। एवम् उक्तो महाबाहुर् भीमसेनः प्रतापवान्। प्रणिपत्य ततः प्रीत्या भ्रातरं हृष्टमानसः। उवाच श्लक्ष्णया वाचा हनूमन्तं कपीश्वरम्।

vaiśaṃpāyana uvāca. evam ukto mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān. praṇipatya tataḥ prītyā bhrātaraṃ hṛṣṭamānasaḥ. uvāca ślakṣṇayā vācā hanūmantaṃ kapīśvaram.

मया धन्यतरो नास्ति यद् आर्यं दृष्टवान् अहम्। अनुग्रहो मे सुमहांस् तृप्तिश् च तव दर्शनात्।

mayā dhanyataro nāsti yad āryaṃ dṛṣṭavān aham. anugraho me sumahāṃs tṛptiś ca tava darśanāt.

एवं तु कृतम् इच्छामि त्वयार्याद्य प्रियं मम। यत् ते तदासीत् प्लवतः सागरं मकरालयम्। रूपम् अप्रतिमं वीर तद् इच्छामि निरीक्षितुम्।

evaṃ tu kṛtam icchāmi tvayāryādya priyaṃ mama. yat te tadāsīt plavataḥ sāgaraṃ makarālayam. rūpam apratimaṃ vīra tad icchāmi nirīkṣitum.

एवं तुष्टो भविष्यामि श्रद्धास्यामि च ते वचः। एवम् उक्तः स तेजस्वी प्रहस्य हरिर् अब्रवीत्।

evaṃ tuṣṭo bhaviṣyāmi śraddhāsyāmi ca te vacaḥ. evam uktaḥ sa tejasvī prahasya harir abravīt.

न तच् छक्यं त्वया द्रष्टुं रूपं नान्येन केन चित्। कालावस्था तदा ह्य् अन्या वर्तते सा न सांप्रतम्। ततो ऽद्य दुष्करं द्रष्टुं मम रूपं नरोत्तम।

na tac chakyaṃ tvayā draṣṭuṃ rūpaṃ nānyena kena cit. kālāvasthā tadā hy anyā vartate sā na sāṃpratam. tato 'dya duṣkaraṃ draṣṭuṃ mama rūpaṃ narottama.

अन्यः कृतयुगे कालस् त्रेतायां द्वापरे ऽपरः। अयं प्रध्वंसनः कालो नाद्य तद् रूपम् अस्ति मे।

anyaḥ kṛtayuge kālas tretāyāṃ dvāpare 'paraḥ. ayaṃ pradhvaṃsanaḥ kālo nādya tad rūpam asti me.

भूमिर् नद्यो नगाः शैलाः सिद्धा देवा महर्षयः। कालं समनुवर्तन्ते यथा भावा युगे युगे। कालं कालं समासाद्य नराणां नरपुंगव। बलवर्ष्मप्रभावा हि प्रहीयन्त्य् उद्भवन्ति च।

bhūmir nadyo nagāḥ śailāḥ siddhā devā maharṣayaḥ. kālaṃ samanuvartante yathā bhāvā yuge yuge. kālaṃ kālaṃ samāsādya narāṇāṃ narapuṃgava. balavarṣmaprabhāvā hi prahīyanty udbhavanti ca.

तद् अलं तव तद् रूपं द्रष्टुं कुरुकुलोद्वह। युगं समनुवर्तामि कालो हि दुरतिक्रमः।

tad alaṃ tava tad rūpaṃ draṣṭuṃ kurukulodvaha. yugaṃ samanuvartāmi kālo hi duratikramaḥ.

भीम उवाच। युगसंख्यां समाचक्ष्व आचारं च युगे युगे। धर्मकामार्थभावांश् च वर्ष्म वीर्यं भवाभवौ।

bhīma uvāca. yugasaṃkhyāṃ samācakṣva ācāraṃ ca yuge yuge. dharmakāmārthabhāvāṃś ca varṣma vīryaṃ bhavābhavau.

हनूमान् उवाच। कृतं नाम युगं तात यत्र धर्मः सनातनः। कृतम् एव न कर्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे।

hanūmān uvāca. kṛtaṃ nāma yugaṃ tāta yatra dharmaḥ sanātanaḥ. kṛtam eva na kartavyaṃ tasmin kāle yugottame.

न तत्र धर्माः सीदन्ति न क्षीयन्ते च वै प्रजाः। ततः कृतयुगं नाम कालेन गुणतां गतम्।

na tatra dharmāḥ sīdanti na kṣīyante ca vai prajāḥ. tataḥ kṛtayugaṃ nāma kālena guṇatāṃ gatam.

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। नासन् कृतयुगे तात तदा न क्रयविक्रयाः।

devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ. nāsan kṛtayuge tāta tadā na krayavikrayāḥ.

न सामयजुऋग्वर्णाः क्रिया नासीच् च मानवी। अभिध्याय फलं तत्र धर्मः संन्यास एव च।

na sāmayajuṛgvarṇāḥ kriyā nāsīc ca mānavī. abhidhyāya phalaṃ tatra dharmaḥ saṃnyāsa eva ca.

न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः। नासूया नापि रुदितं न दर्पो नापि पैशुनम्।

na tasmin yugasaṃsarge vyādhayo nendriyakṣayaḥ. nāsūyā nāpi ruditaṃ na darpo nāpi paiśunam.

न विग्रहः कुतस् तन्द्री न द्वेषो नापि वैकृतम्। न भयं न च संतापो न चेर्ष्या न च मत्सरः।

na vigrahaḥ kutas tandrī na dveṣo nāpi vaikṛtam. na bhayaṃ na ca saṃtāpo na cerṣyā na ca matsaraḥ.

ततः परमकं ब्रह्म या गतिर् योगिनां परा। आत्मा च सर्वभूतानां शुक्लो नारायणस् तदा।

tataḥ paramakaṃ brahma yā gatir yogināṃ parā. ātmā ca sarvabhūtānāṃ śuklo nārāyaṇas tadā.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च कृतलक्षणाः। कृते युगे समभवन् स्वकर्मनिरताः प्रजाः।

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca kṛtalakṣaṇāḥ. kṛte yuge samabhavan svakarmaniratāḥ prajāḥ.

समाश्रमं समाचारं समज्ञानमतीबलम्। तदा हि समकर्माणो वर्णा धर्मान् अवाप्नुवन्।

samāśramaṃ samācāraṃ samajñānamatībalam. tadā hi samakarmāṇo varṇā dharmān avāpnuvan.

एकवेदसमायुक्ता एकमन्त्रविधिक्रियाः। पृथग्धर्मास् त्व् एकवेदा धर्मम् एकम् अनुव्रताः।

ekavedasamāyuktā ekamantravidhikriyāḥ. pṛthagdharmās tv ekavedā dharmam ekam anuvratāḥ.

चातुराश्रम्ययुक्तेन कर्मणा कालयोगिना। अकामफलसंयोगात् प्राप्नुवन्ति परां गतिम्।

cāturāśramyayuktena karmaṇā kālayoginā. akāmaphalasaṃyogāt prāpnuvanti parāṃ gatim.

आत्मयोगसमायुक्तो धर्मो ऽयं कृतलक्षणः। कृते युगे चतुष्पादश् चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतः।

ātmayogasamāyukto dharmo 'yaṃ kṛtalakṣaṇaḥ. kṛte yuge catuṣpādaś cāturvarṇyasya śāśvataḥ.

एतत् कृतयुगं नाम त्रैगुण्यपरिवर्जितम्। त्रेताम् अपि निबोध त्वं यस्मिन् सत्रं प्रवर्तते।

etat kṛtayugaṃ nāma traiguṇyaparivarjitam. tretām api nibodha tvaṃ yasmin satraṃ pravartate.

पादेन ह्रसते धर्मो रक्ततां याति चाच्युतः। सत्यप्रवृत्ताश् च नराः क्रियाधर्मपरायणाः।

pādena hrasate dharmo raktatāṃ yāti cācyutaḥ. satyapravṛttāś ca narāḥ kriyādharmaparāyaṇāḥ.

ततो यज्ञाः प्रवर्तन्ते धर्माश् च विविधाः क्रियाः। त्रेतायां भावसंकल्पाः क्रियादानफलोदयाः।

tato yajñāḥ pravartante dharmāś ca vividhāḥ kriyāḥ. tretāyāṃ bhāvasaṃkalpāḥ kriyādānaphalodayāḥ.

प्रचलन्ति न वै धर्मात् तपोदानपरायणाः। स्वधर्मस्थाः क्रियावन्तो जनास् त्रेतायुगे ऽभवन्।

pracalanti na vai dharmāt tapodānaparāyaṇāḥ. svadharmasthāḥ kriyāvanto janās tretāyuge 'bhavan.

द्वापरे ऽपि युगे धर्मो द्विभागोनः प्रवर्तते। विष्णुर् वै पीततां याति चतुर्धा वेद एव च।

dvāpare 'pi yuge dharmo dvibhāgonaḥ pravartate. viṣṇur vai pītatāṃ yāti caturdhā veda eva ca.

ततो ऽन्ये च चतुर्वेदास् त्रिवेदाश् च तथापरे। द्विवेदाश् चैकवेदाश् चाप्य् अनृचश् च तथापरे।

tato 'nye ca caturvedās trivedāś ca tathāpare. dvivedāś caikavedāś cāpy anṛcaś ca tathāpare.

एवं शास्त्रेषु भिन्नेषु बहुधा नीयते क्रिया। तपोदानप्रवृत्ता च राजसी भवति प्रजा।

evaṃ śāstreṣu bhinneṣu bahudhā nīyate kriyā. tapodānapravṛttā ca rājasī bhavati prajā.

एकवेदस्य चाज्ञानाद् वेदास् ते बहवः कृताः। सत्यस्य चेह विभ्रंशात् सत्ये कश् चिद् अवस्थितः।

ekavedasya cājñānād vedās te bahavaḥ kṛtāḥ. satyasya ceha vibhraṃśāt satye kaś cid avasthitaḥ.

सत्यात् प्रच्यवमानानां व्याधयो बहवो ऽभवन्। कामाश् चोपद्रवाश् चैव तदा दैवतकारिताः।

satyāt pracyavamānānāṃ vyādhayo bahavo 'bhavan. kāmāś copadravāś caiva tadā daivatakāritāḥ.

यैर् अर्द्यमानाः सुभृशं तपस् तप्यन्ति मानवाः। कामकामाः स्वर्गकामा यज्ञांस् तन्वन्ति चापरे।

yair ardyamānāḥ subhṛśaṃ tapas tapyanti mānavāḥ. kāmakāmāḥ svargakāmā yajñāṃs tanvanti cāpare.

एवं द्वापरम् आसाद्य प्रजाः क्षीयन्त्य् अधर्मतः। पादेनैकेन कौन्तेय धर्मः कलियुगे स्थितः।

evaṃ dvāparam āsādya prajāḥ kṣīyanty adharmataḥ. pādenaikena kaunteya dharmaḥ kaliyuge sthitaḥ.

तामसं युगम् आसाद्य कृष्णो भवति केशवः। वेदाचाराः प्रशाम्यन्ति धर्मयज्ञक्रियास् तथा।

tāmasaṃ yugam āsādya kṛṣṇo bhavati keśavaḥ. vedācārāḥ praśāmyanti dharmayajñakriyās tathā.

ईतयो व्याधयस् तन्द्री दोषाः क्रोधादयस् तथा। उपद्रवाश् च वर्तन्ते आधयो व्याधयस् तथा।

ītayo vyādhayas tandrī doṣāḥ krodhādayas tathā. upadravāś ca vartante ādhayo vyādhayas tathā.

युगेष्व् आवर्तमानेषु धर्मो व्यावर्तते पुनः। धर्मे व्यावर्तमाने तु लोको व्यावर्तते पुनः।

yugeṣv āvartamāneṣu dharmo vyāvartate punaḥ. dharme vyāvartamāne tu loko vyāvartate punaḥ.

लोके क्षीणे क्षयं यान्ति भावा लोकप्रवर्तकाः। युगक्षयकृता धर्माः प्रार्थनानि विकुर्वते।

loke kṣīṇe kṣayaṃ yānti bhāvā lokapravartakāḥ. yugakṣayakṛtā dharmāḥ prārthanāni vikurvate.

एतत् कलियुगं नाम अचिराद् यत् प्रवर्तते। युगानुवर्तनं त्व् एतत् कुर्वन्ति चिरजीविनः।

etat kaliyugaṃ nāma acirād yat pravartate. yugānuvartanaṃ tv etat kurvanti cirajīvinaḥ.

यच् च ते मत्परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम। अनर्थकेषु को भावः पुरुषस्य विजानतः।

yac ca te matparijñāne kautūhalam ariṃdama. anarthakeṣu ko bhāvaḥ puruṣasya vijānataḥ.

एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि। युगसंख्यां महाबाहो स्वस्ति प्राप्नुहि गम्यताम्।

etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi. yugasaṃkhyāṃ mahābāho svasti prāpnuhi gamyatām.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents