महाभारत 3.147 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 147→

[mh-3-147] • 41 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः। भीमसेनस् तदा वीरः प्रोवाचामित्रकर्शनः।

vaiśaṃpāyana uvāca. etac chrutvā vacas tasya vānarendrasya dhīmataḥ. bhīmasenas tadā vīraḥ provācāmitrakarśanaḥ.

को भवान् किंनिमित्तं वा वानरं वपुर् आश्रितः। ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस् त्वानुपृच्छति।

ko bhavān kiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapur āśritaḥ. brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyas tvānupṛcchati.

कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः। पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः।

kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ. pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ.

स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत्। हनूमान् वायुतनयो वायुपुत्रम् अभाषत।

sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat. hanūmān vāyutanayo vāyuputram abhāṣata.

वानरो ऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथेप्सितम्। साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्।

vānaro 'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathepsitam. sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam.

भीम उवाच। वैशसं वास्तु यद् वान्यन् न त्वा पृच्छामि वानर। प्रयच्छोत्तिष्ठ मार्गं मे मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्।

bhīma uvāca. vaiśasaṃ vāstu yad vānyan na tvā pṛcchāmi vānara. prayacchottiṣṭha mārgaṃ me mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam.

हनूमान् उवाच। नास्ति शक्तिर् ममोत्थातुं व्याधिना क्लेशितो ह्य् अहम्। यद्य् अवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम्।

hanūmān uvāca. nāsti śaktir mamotthātuṃ vyādhinā kleśito hy aham. yady avaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām.

भीम उवाच। निर्गुणः परमात्मेति देहं ते व्याप्य तिष्ठति। तम् अहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये।

bhīma uvāca. nirguṇaḥ paramātmeti dehaṃ te vyāpya tiṣṭhati. tam ahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye.

यद्य् आगमैर् न विन्देयं तम् अहं भूतभावनम्। क्रमेयं त्वां गिरिं चेमं हनूमान् इव सागरम्।

yady āgamair na vindeyaṃ tam ahaṃ bhūtabhāvanam. krameyaṃ tvāṃ giriṃ cemaṃ hanūmān iva sāgaram.

हनूमान् उवाच। क एष हनुमान् नाम सागरो येन लङ्घितः। पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते।

hanūmān uvāca. ka eṣa hanumān nāma sāgaro yena laṅghitaḥ. pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate.

भीम उवाच। भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्त्वबलान्वितः। रामायणे ऽतिविख्यातः शूरो वानरपुंगवः।

bhīma uvāca. bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisattvabalānvitaḥ. rāmāyaṇe 'tivikhyātaḥ śūro vānarapuṃgavaḥ.

रामपत्नीकृते येन शतयोजनम् आयतः। सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः।

rāmapatnīkṛte yena śatayojanam āyataḥ. sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ.

स मे भ्राता महावीर्यस् तुल्यो ऽहं तस्य तेजसा। बले पराक्रमे युद्धे शक्तो ऽहं तव निग्रहे। इदं देशम् अनुप्राप्तः कारणेनास्मि केन चित्।

sa me bhrātā mahāvīryas tulyo 'haṃ tasya tejasā. bale parākrame yuddhe śakto 'haṃ tava nigrahe. idaṃ deśam anuprāptaḥ kāraṇenāsmi kena cit.

उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य वा मे ऽद्य पौरुषम्। मच्छासनम् अकुर्वाणं मा त्वा नेष्ये यमक्षयम्।

uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya vā me 'dya pauruṣam. macchāsanam akurvāṇaṃ mā tvā neṣye yamakṣayam.

वैशंपायन उवाच। विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण गर्वितम्। हृदयेनावहस्यैनं हनूमान् वाक्यम् अब्रवीत्।

vaiśaṃpāyana uvāca. vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa garvitam. hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmān vākyam abravīt.

प्रसीद नास्ति मे शक्तिर् उत्थातुं जरयानघ। ममानुकम्पया त्व् एतत् पुच्छम् उत्सार्य गम्यताम्। वैशंपायन उवाच। एवम् उक्ते हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम्। मनसाचिन्तयद् भीमः स्वबाहुबलदर्पितः। पुच्छे प्रगृह्य तरसा हीनवीर्यपराक्रमम्। सालोक्यम् अन्तकस्यैनं नयाम्य् अद्येह वानरम्। एवम् उक्तस् तु बलवान् भीमो भीमपराक्रमः।

prasīda nāsti me śaktir utthātuṃ jarayānagha. mamānukampayā tv etat puccham utsārya gamyatām. vaiśaṃpāyana uvāca. evam ukte hanumatā hīnavīryaparākramam. manasācintayad bhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ. pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam. sālokyam antakasyainaṃ nayāmy adyeha vānaram. evam uktas tu balavān bhīmo bhīmaparākramaḥ.

सावज्ञम् अथ वामेन स्मयञ् जग्राह पाणिना। न चाशकच् चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः।

sāvajñam atha vāmena smayañ jagrāha pāṇinā. na cāśakac cālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ.

उच्चिक्षेप पुनर् दोर्भ्याम् इन्द्रायुधम् इवोच्छ्रितम्। नोद्धर्तुम् अशकद् भीमो दोर्भ्याम् अपि महाबलः।

uccikṣepa punar dorbhyām indrāyudham ivocchritam. noddhartum aśakad bhīmo dorbhyām api mahābalaḥ.

उत्क्षिप्तभ्रूर् विवृत्ताक्षः संहतभ्रुकुटीमुखः। स्विन्नगात्रो ऽभवद् भीमो न चोद्धर्तुं शशाक ह।

utkṣiptabhrūr vivṛttākṣaḥ saṃhatabhrukuṭīmukhaḥ. svinnagātro 'bhavad bhīmo na coddhartuṃ śaśāka ha.

यत्नवान् अपि तु श्रीमांल् लाङ्गूलोद्धरणोद्धुतः। कपेः पार्श्वगतो भीमस् तस्थौ व्रीडाद् अधोमुखः।

yatnavān api tu śrīmāṃl lāṅgūloddharaṇoddhutaḥ. kapeḥ pārśvagato bhīmas tasthau vrīḍād adhomukhaḥ.

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत्। प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम।

praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalir vākyam abravīt. prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama.

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाथ गुह्यकः। पृष्टः सन् कामया ब्रूहि कस् त्वं वानररूपधृक्। न चेद् गुह्यं महाबाहो श्रोतव्यं चेद् भवेन् मम। शिष्यवत् त्वां तु पृच्छामि उपपन्नो ऽस्मि ते ऽनघ।

siddho vā yadi vā devo gandharvo vātha guhyakaḥ. pṛṣṭaḥ san kāmayā brūhi kas tvaṃ vānararūpadhṛk. na ced guhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ ced bhaven mama. śiṣyavat tvāṃ tu pṛcchāmi upapanno 'smi te 'nagha.

हनूमान् उवाच। यत् ते मम परिज्ञाने कौतूहलम् अरिंदम। तत् सर्वम् अखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन।

hanūmān uvāca. yat te mama parijñāne kautūhalam ariṃdama. tat sarvam akhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana.

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा। जातः कमलपत्राक्ष हनूमान् नाम वानरः।

ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā. jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmān nāma vānaraḥ.

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्। सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः।

sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam. sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ.

उपतस्थुर् महावीर्या मम चामित्रकर्शन। सुग्रीवेणाभवत् प्रीतिर् अनिलस्याग्निना यथा। तयोर् भ्रात्रोर् महात्मनोः। तयोर् नासीत् समो वीर्ये।

upatasthur mahāvīryā mama cāmitrakarśana. sugrīveṇābhavat prītir anilasyāgninā yathā. tayor bhrātror mahātmanoḥ. tayor nāsīt samo vīrye.

निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश् चित् कारणान्तरे। ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच् चिरम्।

nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃś cit kāraṇāntare. ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasac ciram.

अथ दाशरथिर् वीरो रामो नाम महाबलः। विष्णुर् मानुषरूपेण चचार वसुधाम् इमाम्।

atha dāśarathir vīro rāmo nāma mahābalaḥ. viṣṇur mānuṣarūpeṇa cacāra vasudhām imām.

स पितुः प्रियम् अन्विच्छन् सहभार्यः सहानुजः। सधनुर् धन्विनां श्रेष्ठो दण्डकारण्यम् आश्रितः।

sa pituḥ priyam anvicchan sahabhāryaḥ sahānujaḥ. sadhanur dhanvināṃ śreṣṭho daṇḍakāraṇyam āśritaḥ.

तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात्। राक्षसेन्द्रेण बलिना रावणेन दुरात्मना। सुवर्णरत्नचित्रेण मृगरूपेण रक्षसा। वञ्चयित्वा महाबुद्धिं मृगरूपेण राघवम्।

tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt. rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā. suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā. vañcayitvā mahābuddhiṃ mṛgarūpeṇa rāghavam.

हृतदारः सह भ्रात्रा पत्नीं मार्गन् स राघवः। दृष्टवाञ् शैलशिखरे सुग्रीवं वानरर्षभम्।

hṛtadāraḥ saha bhrātrā patnīṃ mārgan sa rāghavaḥ. dṛṣṭavāñ śailaśikhare sugrīvaṃ vānararṣabham.

तेन तस्याभवत् सख्यं राघवस्य महात्मनः। स हत्वा वालिनं राज्ये सुग्रीवं प्रत्यपादयत्। स हरीन् प्रेषयाम् आस सीतायाः परिमार्गणे। वानरान् प्रेषयामास शतशो ऽथ सहस्रशः।

tena tasyābhavat sakhyaṃ rāghavasya mahātmanaḥ. sa hatvā vālinaṃ rājye sugrīvaṃ pratyapādayat. sa harīn preṣayām āsa sītāyāḥ parimārgaṇe. vānarān preṣayāmāsa śataśo 'tha sahasraśaḥ.

ततो वानरकोटीभिर् यां वयं प्रस्थिता दिशम्। सहितो ऽहं नरर्षभ। सीतां मार्गन् महाबाहो। तत्र प्रवृत्तिः सीताया गृध्रेण प्रतिपादिता। संपातिना समाख्याता रावणस्य निवेशने।

tato vānarakoṭībhir yāṃ vayaṃ prasthitā diśam. sahito 'haṃ nararṣabha. sītāṃ mārgan mahābāho. tatra pravṛttiḥ sītāyā gṛdhreṇa pratipāditā. saṃpātinā samākhyātā rāvaṇasya niveśane.

ततो ऽहं कार्यसिद्ध्यर्थं रामस्याक्लिष्टकर्मणः। संपातिगृध्राधिगतप्रवृत्तिः पाण्डुनन्दन। शतयोजनविस्तीर्णम् अर्णवं सहसाप्लुतः। अहं स्ववीर्याद् उत्तीर्य सागरं मकरालयम्। सुतां जनकराजस्य सीतां सुरसुतोपमाम्।

tato 'haṃ kāryasiddhyarthaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ. saṃpātigṛdhrādhigatapravṛttiḥ pāṇḍunandana. śatayojanavistīrṇam arṇavaṃ sahasāplutaḥ. ahaṃ svavīryād uttīrya sāgaraṃ makarālayam. sutāṃ janakarājasya sītāṃ surasutopamām.

दृष्टा सा च मया देवी रावणस्य निवेशने। समेत्य ताम् अहं देवीं वैदेहीं राघवप्रियाम्। दग्ध्वा लङ्काम् अशेषेण साट्टप्राकारतोरणाम्। प्रत्यागतश् चापि पुनर् नाम तत्र प्रकाश्य वै। मद्वाक्यं चावधार्याशु रामो राजीवलोचनः। अबद्धपूर्वम् अन्यैश् च बद्ध्वा सेतुं महोदधौ। वृतो वानरकोटीभिः समुत्तीर्णो महार्णवम्।

dṛṣṭā sā ca mayā devī rāvaṇasya niveśane. sametya tām ahaṃ devīṃ vaidehīṃ rāghavapriyām. dagdhvā laṅkām aśeṣeṇa sāṭṭaprākāratoraṇām. pratyāgataś cāpi punar nāma tatra prakāśya vai. madvākyaṃ cāvadhāryāśu rāmo rājīvalocanaḥ. abaddhapūrvam anyaiś ca baddhvā setuṃ mahodadhau. vṛto vānarakoṭībhiḥ samuttīrṇo mahārṇavam.

ततो रामेण वीरेण हत्वा तान् सर्वराक्षसान्। रणे स राक्षसगणं रावणं लोकरावणम्। निशाचरेन्द्रं हत्वा तु सभ्रातृसुतबान्धवम्। राज्ये ऽभिषिच्य लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्। धार्मिकं भक्तिमन्तं च भक्तानुगतवत्सलम्। पुनः प्रत्याहृता भार्या नष्टा वेदश्रुतिर् यथा। तयैव सहितः साध्व्या पत्न्या रामो महायशाः। गत्वा ततो ऽतित्वरितः स्वां पुरीं रघुनन्दनः। अध्यावसत् ततो ऽयोध्याम् अयोध्यां द्विषतां प्रभुः।

tato rāmeṇa vīreṇa hatvā tān sarvarākṣasān. raṇe sa rākṣasagaṇaṃ rāvaṇaṃ lokarāvaṇam. niśācarendraṃ hatvā tu sabhrātṛsutabāndhavam. rājye 'bhiṣicya laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam. dhārmikaṃ bhaktimantaṃ ca bhaktānugatavatsalam. punaḥ pratyāhṛtā bhāryā naṣṭā vedaśrutir yathā. tayaiva sahitaḥ sādhvyā patnyā rāmo mahāyaśāḥ. gatvā tato 'titvaritaḥ svāṃ purīṃ raghunandanaḥ. adhyāvasat tato 'yodhyām ayodhyāṃ dviṣatāṃ prabhuḥ.

ततः प्रतिष्ठिते रामे वीरो ऽयं याचितो मया। वरं मया याचितो ऽसौ रामो राजीवलोचनः। यावद् रामकथा वीर भवेल् लोकेषु शत्रुहन्। तावज् जीवेयम् इत्य् एवं तथास्त्व् इति च सो ऽब्रवीत्। सीताप्रसादाच् च सदा माम् इहस्थम् अरिंदम। उपतिष्ठन्ति दिव्या हि भोगा भीम यथेप्सिताः।

tataḥ pratiṣṭhite rāme vīro 'yaṃ yācito mayā. varaṃ mayā yācito 'sau rāmo rājīvalocanaḥ. yāvad rāmakathā vīra bhavel lokeṣu śatruhan. tāvaj jīveyam ity evaṃ tathāstv iti ca so 'bravīt. sītāprasādāc ca sadā mām ihastham ariṃdama. upatiṣṭhanti divyā hi bhogā bhīma yathepsitāḥ.

दश वर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च। राज्यं कारितवान् रामस् ततस् तु त्रिदिवं गतः।

daśa varṣasahasrāṇi daśa varṣaśatāni ca. rājyaṃ kāritavān rāmas tatas tu tridivaṃ gataḥ.

तद् इहाप्सरसस् तात गन्धर्वाश् च सदानघ। तस्य वीरस्य चरितं गायन्त्यो रमयन्ति माम्।

tad ihāpsarasas tāta gandharvāś ca sadānagha. tasya vīrasya caritaṃ gāyantyo ramayanti mām.

अयं च मार्गो मर्त्यानाम् अगम्यः कुरुनन्दन। ततो ऽहं रुद्धवान् मार्गं तवेमं देवसेवितम्। त्वाम् अनेन पथा यान्तं यक्षो वा राक्षसो ऽपि वा। धर्षयेद् वा शपेद् वापि मा कश् चिद् इति भारत।

ayaṃ ca mārgo martyānām agamyaḥ kurunandana. tato 'haṃ ruddhavān mārgaṃ tavemaṃ devasevitam. tvām anena pathā yāntaṃ yakṣo vā rākṣaso 'pi vā. dharṣayed vā śaped vāpi mā kaś cid iti bhārata.

दिव्यो देवपथो ह्य् एष नात्र गच्छन्ति मानुषाः। यदर्थम् आगतश् चासि तत् सरो ऽभ्यर्ण एव हि।

divyo devapatho hy eṣa nātra gacchanti mānuṣāḥ. yadartham āgataś cāsi tat saro 'bhyarṇa eva hi.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...