महाभारत 3.146 (श्लोक 1)

महाभारत

←वन पर्व→

←अध्याय 146→

[mh-3-146] • 81 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचम् आस्थिताः। षड्रात्रम् अवसन् वीरा धनंजयदिदृक्षया। तस्मिन् विहरमाणाश् च रममाणाश् च पाण्डवाः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucam āsthitāḥ. ṣaḍrātram avasan vīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā. tasmin viharamāṇāś ca ramamāṇāś ca pāṇḍavāḥ.

मनोज्ञे काननवरे सर्वभूतमनोरमे। पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः।

manojñe kānanavare sarvabhūtamanorame. pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ.

शोभितं सर्वतोरम्यैः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः। स्निग्धपत्रैर् अविरलैः शीतच्छायैर् मनोरमैः।

śobhitaṃ sarvatoramyaiḥ puṃskokilakulākulaiḥ. snigdhapatrair aviralaiḥ śītacchāyair manoramaiḥ.

सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च। कमलैः सोत्पलैस् तत्र भ्राजमानानि सर्वशः। पश्यन्तश् चारुरूपाणि रेमिरे तत्र पाण्डवाः।

sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca. kamalaiḥ sotpalais tatra bhrājamānāni sarvaśaḥ. paśyantaś cārurūpāṇi remire tatra pāṇḍavāḥ.

पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः। ह्लादयन् पाण्डवान् सर्वान् सकृष्णान् सद्विजर्षभान्।

puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ. hlādayan pāṇḍavān sarvān sakṛṣṇān sadvijarṣabhān.

ततः पूर्वोत्तरो वायुः पवमानो यदृच्छया। सहस्रपत्रम् अर्काभं दिव्यं पद्मम् उदावहत्।

tataḥ pūrvottaro vāyuḥ pavamāno yadṛcchayā. sahasrapatram arkābhaṃ divyaṃ padmam udāvahat.

तद् अपश्यत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम्। अनिलेनाहृतं भूमौ पतितं जलजं शुचि।

tad apaśyata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam. anilenāhṛtaṃ bhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci.

तच् छुभा शुभम् आसाद्य सौगन्धिकम् अनुत्तमम्। अतीव मुदिता राजन् भीमसेनम् अथाब्रवीत्।

tac chubhā śubham āsādya saugandhikam anuttamam. atīva muditā rājan bhīmasenam athābravīt.

पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पम् अनुत्तमम्। गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम्।

paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpam anuttamam. gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam.

एतत् तु धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप। गृह्यापराणि पुष्पाणि बहूनि पुरुषर्षभ। हरेर् इदं मे कामाय काम्यके पुनर् आश्रमे।

etat tu dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa. gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha. harer idaṃ me kāmāya kāmyake punar āśrame.

यदि ते ऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्य् उपाहर। तान्य् अहं नेतुम् इच्छामि काम्यकं पुनर् आश्रमम्।

yadi te 'haṃ priyā pārtha bahūnīmāny upāhara. tāny ahaṃ netum icchāmi kāmyakaṃ punar āśramam.

एवम् उक्त्वा तु पाञ्चाली भीमसेनम् अनिन्दिता। जगाम धर्मराजाय पुष्पम् आदाय तत् तदा।

evam uktvā tu pāñcālī bhīmasenam aninditā. jagāma dharmarājāya puṣpam ādāya tat tadā.

अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः। प्रियायाः प्रियकामः स भीमो भीमपराक्रमः।

abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ. priyāyāḥ priyakāmaḥ sa bhīmo bhīmaparākramaḥ.

वातं तम् एवाभिमुखो यतस् तत् पुष्पम् आगतम्। आजिहीर्षुर् जगामाशु स पुष्पाण्य् अपराण्य् अपि।

vātaṃ tam evābhimukho yatas tat puṣpam āgatam. ājihīrṣur jagāmāśu sa puṣpāṇy aparāṇy api.

रुक्मपृष्ठं धनुर् गृह्य शरांश् चाशीविषोपमान्। मृगराड् इव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः। ददृशुः सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम्। न ग्लानिर् न च वैक्लव्यं न भयं न च संभ्रमः। कदा चिज् जुषते पार्थम् आत्मजं मातरिश्वनः।

rukmapṛṣṭhaṃ dhanur gṛhya śarāṃś cāśīviṣopamān. mṛgarāḍ iva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ. dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam. na glānir na ca vaiklavyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ. kadā cij juṣate pārtham ātmajaṃ mātariśvanaḥ.

द्रौपद्याः प्रियम् अन्विच्छन् स्वबाहुबलम् आश्रितः। व्यपेतभयसंमोहः शैलम् अभ्यपतद् बली।

draupadyāḥ priyam anvicchan svabāhubalam āśritaḥ. vyapetabhayasaṃmohaḥ śailam abhyapatad balī.

स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्। गिरिं चचारारिहरः किंनराचरितं शुभम्।

sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam. giriṃ cacārāriharaḥ kiṃnarācaritaṃ śubham.

नानावर्णधरैश् चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः। सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर् भुजम् इवोच्छ्रितम्।

nānāvarṇadharaiś citraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ. sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmer bhujam ivocchritam.

सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु। सक्तचक्षुर् अभिप्रायं हृदयेनानुचिन्तयन्।

sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu. saktacakṣur abhiprāyaṃ hṛdayenānucintayan.

पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाभिरुतेषु च। बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर् जगामामितविक्रमः।

puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadābhiruteṣu ca. baddhaśrotramanaścakṣur jagāmāmitavikramaḥ.

जिघ्रमाणो महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम्। गन्धम् उद्दामम् उद्दामो वने मत्त इव द्विपः। वीज्यमानः सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना।

jighramāṇo mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam. gandham uddāmam uddāmo vane matta iva dvipaḥ. vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā.

ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः। पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना।

hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ. pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā.

स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम्। विलोडयाम् आस तदा पुष्पहेतोर् अरिंदमः।

sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam. viloḍayām āsa tadā puṣpahetor ariṃdamaḥ.

विषमच्छेदरचितैर् अनुलिप्तम् इवाङ्गुलैः। विमलैर् धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः।

viṣamacchedaracitair anuliptam ivāṅgulaiḥ. vimalair dhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ.

सपक्षम् इव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः। मुक्ताहारैर् इव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः।

sapakṣam iva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ. muktāhārair iva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ.

अभिरामनदीकुञ्जनिर्झरोदरकन्दरम्। अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तबहुबर्हिणम्।

abhirāmanadīkuñjanirjharodarakandaram. apsaronūpuraravaiḥ pranṛttabahubarhiṇam.

दिग्वारणविषाणाग्रैर् घृष्टोपलशिलातलम्। स्रस्तांशुकम् इवाक्षोभ्यैर् निम्नगानिःसृतैर् जलैः।

digvāraṇaviṣāṇāgrair ghṛṣṭopalaśilātalam. srastāṃśukam ivākṣobhyair nimnagāniḥsṛtair jalaiḥ.

सशष्पकवलैः स्वस्थैर् अदूरपरिवर्तिभिः। भयस्याज्ञैश् च हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः।

saśaṣpakavalaiḥ svasthair adūraparivartibhiḥ. bhayasyājñaiś ca hariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ.

चालयन्न् ऊरुवेगेन लताजालान्य् अनेकशः। आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान् वायुसुतो ययौ।

cālayann ūruvegena latājālāny anekaśaḥ. ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmān vāyusuto yayau.

प्रियामनोरथं कर्तुम् उद्यतश् चारुलोचनः। प्रांशुः कनकतालाभः सिंहसंहननो युवा।

priyāmanorathaṃ kartum udyataś cārulocanaḥ. prāṃśuḥ kanakatālābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā.

मत्तवारणविक्रान्तो मत्तवारणवेगवान्। मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः।

mattavāraṇavikrānto mattavāraṇavegavān. mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ.

प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर् व्यावृत्ताभिर् विचेष्टितैः। यक्षगन्धर्वयोषाभिर् अदृश्याभिर् निरीक्षितः। यक्षराक्षसगन्धर्वनागकन्यापणाजिरे।

priyapārśvopaviṣṭābhir vyāvṛttābhir viceṣṭitaiḥ. yakṣagandharvayoṣābhir adṛśyābhir nirīkṣitaḥ. yakṣarākṣasagandharvanāgakanyāpaṇājire.

नवावतारं रूपस्य विक्रीणन्न् इव पाण्डवः। चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु।

navāvatāraṃ rūpasya vikrīṇann iva pāṇḍavaḥ. cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu.

संस्मरन् विविधान् क्लेशान् दुर्योधनकृतान् बहून्। द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः।

saṃsmaran vividhān kleśān duryodhanakṛtān bahūn. draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ.

सो ऽचिन्तयद् गते स्वर्गम् अर्जुने मयि चागते। पुष्पहेतोः कथं न्व् आर्यः करिष्यति युधिष्ठिरः।

so 'cintayad gate svargam arjune mayi cāgate. puṣpahetoḥ kathaṃ nv āryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ.

स्नेहान् नरवरो नूनम् अविश्वासाद् वनस्य च। नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः।

snehān naravaro nūnam aviśvāsād vanasya ca. nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ.

कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच् छीघ्रम् इति चिन्तयन्। प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराड् इव वेगितः।

kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syāc chīghram iti cintayan. pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍ iva vegitaḥ.

कम्पयन् मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु। त्रासयन् गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः।

kampayan medinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu. trāsayan gajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ.

सिंहव्याघ्रगणांश् चैव मर्दमानो महाबलः। उन्मूलयन् महावृक्षान् पोथयंश् चोरसा बली।

siṃhavyāghragaṇāṃś caiva mardamāno mahābalaḥ. unmūlayan mahāvṛkṣān pothayaṃś corasā balī.

लतावल्लीश् च वेगेन विकर्षन् पाण्डुनन्दनः। उपर्य् उपरि शैलाग्रम् आरुरुक्षुर् इव द्विपः। विनर्दमानो ऽतिभृशं सविद्युद् इव तोयदः। व्यनदत् सुमहानादं भीमसेनो महाबलः।

latāvallīś ca vegena vikarṣan pāṇḍunandanaḥ. upary upari śailāgram ārurukṣur iva dvipaḥ. vinardamāno 'tibhṛśaṃ savidyud iva toyadaḥ. vyanadat sumahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ.

तस्य शब्देन घोरेण धनुर्घोषेण चाभिभो। गुहाः संतत्यजुर् व्याघ्रा निलिल्युर् बिलवासिनः। त्रस्तानि मृगयूथानि समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः। ऋक्षाश् चोत्ससृजुर् वृक्षांस् तत्यजुर् हरयो गुहाम्। व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश् चावलोकयन्। तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। तद् वनं संपरित्यज्य जग्मुर् अन्यन् महावनम्। वराहमृगसंघाश् च महिषाश् च वनेचराः। व्याघ्रगोमायुसंघाश् च प्रणेदुर् गवयैः सह। रथाङ्गसाह्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवाः। शुकाः पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः। तथान्ये दर्पिता नागा महिषाश् च महाबलाः।

tasya śabdena ghoreṇa dhanurghoṣeṇa cābhibho. guhāḥ saṃtatyajur vyāghrā nililyur bilavāsinaḥ. trastāni mṛgayūthāni samantād vipradudruvuḥ. ṛkṣāś cotsasṛjur vṛkṣāṃs tatyajur harayo guhām. vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāś cāvalokayan. tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ. tad vanaṃ saṃparityajya jagmur anyan mahāvanam. varāhamṛgasaṃghāś ca mahiṣāś ca vanecarāḥ. vyāghragomāyusaṃghāś ca praṇedur gavayaiḥ saha. rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ. śukāḥ puṃskokilāḥ krauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ. tathānye darpitā nāgā mahiṣāś ca mahābalāḥ.

अथापश्यन् महाबाहुर् गन्धमादनसानुषु। सुरम्यं कदलीषण्डं बहुयोजनविस्तृतम्।

athāpaśyan mahābāhur gandhamādanasānuṣu. suramyaṃ kadalīṣaṇḍaṃ bahuyojanavistṛtam.

तम् अभ्यगच्छद् वेगेन क्षोभयिष्यन् महाबलः। महागज इवास्रावी प्रभञ्जन् विविधान् द्रुमान्।

tam abhyagacchad vegena kṣobhayiṣyan mahābalaḥ. mahāgaja ivāsrāvī prabhañjan vividhān drumān.

उत्पाट्य कदलीस्कन्धान् बहुतालसमुच्छ्रयान्। चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद् बलिनां वरः। महान्तम् अकरोत् तत्र तरूणां पाण्डवो बली। विमर्दं सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः।

utpāṭya kadalīskandhān bahutālasamucchrayān. cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantād balināṃ varaḥ. mahāntam akarot tatra tarūṇāṃ pāṇḍavo balī. vimardaṃ sumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ.

ततः सत्त्वान्य् उपाक्रामन् बहूनि च महान्ति च। रुरुवारणसंघाश् च महिषाश् च जलाश्रयाः। प्रविवेश ततः क्षिप्रं तान् अपास्य महाबलः। वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ् शब्देनापूरयन् दिशः। दध्मौ च शङ्खं स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डवः।

tataḥ sattvāny upākrāman bahūni ca mahānti ca. ruruvāraṇasaṃghāś ca mahiṣāś ca jalāśrayāḥ. praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ. vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ. dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ.

सिंहव्याघ्राश् च संक्रुद्धा भीमसेनम् अभिद्रवन्। शकृन् मूत्रं च मुञ्चानां भयविभ्रान्तमानसाः। व्यादितास्या महारौद्रा विनदन्तो ऽतिभीषणाः।

siṃhavyāghrāś ca saṃkruddhā bhīmasenam abhidravan. śakṛn mūtraṃ ca muñcānāṃ bhayavibhrāntamānasāḥ. vyāditāsyā mahāraudrā vinadanto 'tibhīṣaṇāḥ.

ततो वायुसुतः क्रोधात् स्वबाहुबलम् आश्रितः। गजेनाघ्नन् गजं भीमः सिंहं सिंहेन चाभिभूः। तलप्रहारैर् अन्यांश् च व्यहनत् पाण्डवो बली।

tato vāyusutaḥ krodhāt svabāhubalam āśritaḥ. gajenāghnan gajaṃ bhīmaḥ siṃhaṃ siṃhena cābhibhūḥ. talaprahārair anyāṃś ca vyahanat pāṇḍavo balī.

ते हन्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः। भयाद् विससृपुः सर्वे शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः।

te hanyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ. bhayād visasṛpuḥ sarve śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ.

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तान् अपास्य महाबलः। वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ् शब्देनापूरयन् दिशः।

praviveśa tataḥ kṣipraṃ tān apāsya mahābalaḥ. vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñ śabdenāpūrayan diśaḥ.

तेन शब्देन चोग्रेण भीमसेनरवेण च। वनान्तरगताः सर्वे वित्रेसुर् मृगपक्षिणः।

tena śabdena cogreṇa bhīmasenaraveṇa ca. vanāntaragatāḥ sarve vitresur mṛgapakṣiṇaḥ.

तं शब्दं सहसा श्रुत्वा मृगपक्षिसमीरितम्। जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः।

taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā mṛgapakṣisamīritam. jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ.

तान् औदकान् पक्षिगणान् निरीक्ष्य भरतर्षभः। तान् एवानुसरन् रम्यं ददर्श सुमहत् सरः।

tān audakān pakṣigaṇān nirīkṣya bharatarṣabhaḥ. tān evānusaran ramyaṃ dadarśa sumahat saraḥ.

काञ्चनैः कदलीषण्डैर् मन्दमारुतकम्पितैः। वीज्यमानम् इवाक्षोभ्यं तीरान्तरविसर्पिभिः।

kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍair mandamārutakampitaiḥ. vījyamānam ivākṣobhyaṃ tīrāntaravisarpibhiḥ.

तत् सरो ऽथावतीर्याशु प्रभूतकमलोत्पलम्। महागज इवोद्दामश् चिक्रीड बलवद् बली। विक्रीड्य तस्मिन् सुचिरम् उत्ततारामितद्युतिः। क्षोभयन् सलिलं भीमः प्रभिन्न इव वारणः।

tat saro 'thāvatīryāśu prabhūtakamalotpalam. mahāgaja ivoddāmaś cikrīḍa balavad balī. vikrīḍya tasmin suciram uttatārāmitadyutiḥ. kṣobhayan salilaṃ bhīmaḥ prabhinna iva vāraṇaḥ.

ततो ऽवगाह्य वेगेन तद् वनं बहुपादपम्। दध्मौ च शङ्खं स्वनवत् सर्वप्राणेन पाण्डवः। आस्फोटयच् च बलवान् भीमः संनादयन् दिशः।

tato 'vagāhya vegena tad vanaṃ bahupādapam. dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavat sarvaprāṇena pāṇḍavaḥ. āsphoṭayac ca balavān bhīmaḥ saṃnādayan diśaḥ.

तस्य शङ्खस्य शब्देन भीमसेनरवेण च। बाहुशब्देन चोग्रेण नर्दन्तीव गिरेर् गुहाः। ततः शङ्खस्वनं श्रुत्वा नर्दितं च मुहुर् मुहुः। वृक्षाणां भज्यमानानां शब्दं श्रुत्वा तदा गिरौ। गन्धमादनपार्श्वस्थो रामस्याभिमतः सखा। हनूमान् नाम स कपिर् लाङ्गूलमधुनोत् ततः। तस्य दोधूयमानस्य लाङ्गूलं लीलया मुहुः। तेन लाङ्गूलशब्देन स्वनन्तीव दिशो दश। ततः पृथ्वी च शैलाश् च प्रकम्पितम् इवाभवत् (!)।

tasya śaṅkhasya śabdena bhīmasenaraveṇa ca. bāhuśabdena cogreṇa nardantīva girer guhāḥ. tataḥ śaṅkhasvanaṃ śrutvā narditaṃ ca muhur muhuḥ. vṛkṣāṇāṃ bhajyamānānāṃ śabdaṃ śrutvā tadā girau. gandhamādanapārśvastho rāmasyābhimataḥ sakhā. hanūmān nāma sa kapir lāṅgūlamadhunot tataḥ. tasya dodhūyamānasya lāṅgūlaṃ līlayā muhuḥ. tena lāṅgūlaśabdena svanantīva diśo daśa. tataḥ pṛthvī ca śailāś ca prakampitam ivābhavat (!).

तं वज्रनिष्पेषसमम् आस्फोटितरवं भृशम्। श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर् मुक्तो महास्वनः।

taṃ vajraniṣpeṣasamam āsphoṭitaravaṃ bhṛśam. śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhair mukto mahāsvanaḥ.

सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैर् अपि भारत। मुक्तो विरावः सुमहान् पर्वतो येन पूरितः।

siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarair api bhārata. mukto virāvaḥ sumahān parvato yena pūritaḥ.

तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुंगवः। प्राजृम्भत महाकायो हनूमान् नाम वानरः। भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान् कपिः। दिवंगमं रुरोधाथ मार्गं भीमस्य कारणात्। अनेन हि पथा मा वै गच्छेद् इति विचार्य सः। आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते। भ्रातुर् भीमस्य रक्षार्थं तं मार्गम् अवरुध्य वै। मात्र प्राप्स्यति शापं वा धर्षणां वेति पाण्डवः। कदलीषण्डमध्यस्थ एवं संचिन्त्य वानरः।

taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṃgavaḥ. prājṛmbhata mahākāyo hanūmān nāma vānaraḥ. bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumān kapiḥ. divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt. anena hi pathā mā vai gacched iti vicārya saḥ. āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite. bhrātur bhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgam avarudhya vai. mātra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ. kadalīṣaṇḍamadhyastha evaṃ saṃcintya vānaraḥ.

कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस् तदा। तेन शब्देन महता व्याबुध्यत महाकपिः। जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजम् इवोच्छ्रितम्। आस्फोटयत लाङ्गूलम् इन्द्राशनिसमस्वनम्।

kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatas tadā. tena śabdena mahatā vyābudhyata mahākapiḥ. jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajam ivocchritam. āsphoṭayata lāṅgūlam indrāśanisamasvanam.

तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः स गुहामुखैः। उद्गारम् इव गौर् नर्दम् उत्ससर्ज समन्ततः। लाङ्गूलास्फोटशब्दाच् च चलितः स महागिरिः। विघूर्णमानशिखरः समन्तात् पर्यशीर्यत।

tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ sa guhāmukhaiḥ. udgāram iva gaur nardam utsasarja samantataḥ. lāṅgūlāsphoṭaśabdāc ca calitaḥ sa mahāgiriḥ. vighūrṇamānaśikharaḥ samantāt paryaśīryata.

स लाङ्गूलरवस् तस्य मत्तवारणनिस्वनम्। अन्तर्धाय विचित्रेषु चचार गिरिसानुषु। तस्य श्रुत्वा तु निनदं महामेघरवस्वनम्। प्रतिनेदुर् गजाः सिंहा वित्रेसुश् च मृगद्विजाः।

sa lāṅgūlaravas tasya mattavāraṇanisvanam. antardhāya vicitreṣu cacāra girisānuṣu. tasya śrutvā tu ninadaṃ mahāmegharavasvanam. pratinedur gajāḥ siṃhā vitresuś ca mṛgadvijāḥ.

स भीमसेनस् तं श्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः। शब्दप्रभवम् अन्विच्छंश् चचार कदलीवनम्।

sa bhīmasenas taṃ śrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ. śabdaprabhavam anvicchaṃś cacāra kadalīvanam.

कदलीवनमध्यस्थम् अथ पीने शिलातले। स ददर्श महाबाहुर् वानराधिपतिं स्थितम्।

kadalīvanamadhyastham atha pīne śilātale. sa dadarśa mahābāhur vānarādhipatiṃ sthitam.

विद्युत्संघातदुष्प्रेक्ष्यं विद्युत्संघातपिङ्गलम्। विद्युत्संघातसदृशं विद्युत्संघातचञ्चलम्।

vidyutsaṃghātaduṣprekṣyaṃ vidyutsaṃghātapiṅgalam. vidyutsaṃghātasadṛśaṃ vidyutsaṃghātacañcalam.

बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनह्रस्वशिरोधरम्। स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात् तनुमध्यकटीतटम्।

bāhusvastikavinyastapīnahrasvaśirodharam. skandhabhūyiṣṭhakāyatvāt tanumadhyakaṭītaṭam.

किं चिच् चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च। लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्।

kiṃ cic cābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca. lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam.

रक्तोष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्भ्रुवम्। विवृत्तदंष्ट्रादशनं शुक्लतीक्ष्णाग्रशोभितम्। वदनं वृत्तदंष्ट्राग्रं रश्मिवन्तम् इवोडुपम्।

raktoṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladbhruvam. vivṛttadaṃṣṭrādaśanaṃ śuklatīkṣṇāgraśobhitam. vadanaṃ vṛttadaṃṣṭrāgraṃ raśmivantam ivoḍupam.

वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लभासैर् अलंकृतम्। केसरोत्करसंमिश्रम् अशोकानाम् इवोत्करम्।

vadanābhyantaragataiḥ śuklabhāsair alaṃkṛtam. kesarotkarasaṃmiśram aśokānām ivotkaram.

हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्। दीप्यमानं स्ववपुषा अर्चिष्मन्तम् इवानलम्।

hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim. dīpyamānaṃ svavapuṣā arciṣmantam ivānalam.

निरीक्षन्तम् अवित्रस्तं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः। तं वानरवरं वीरम् अतिकायं महाबलम्। स्वर्गपन्थानम् आवृत्य हिमवन्तम् इव स्थितम्। दृष्ट्वा चैनं महाबाहुर् एकस् तस्मिन् महावने।

nirīkṣantam avitrastaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ. taṃ vānaravaraṃ vīram atikāyaṃ mahābalam. svargapanthānam āvṛtya himavantam iva sthitam. dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhur ekas tasmin mahāvane.

अथोपसृत्य तरसा भीमो भीमपराक्रमः। भीमो भीमबलस् तत्र प्रविष्टः कदलीवनम्। अपश्यद् वानरं सुप्तम् एकायनगते पथि। सिंहनादं समकरोद् बोधयिष्यन् कपिं तदा।

athopasṛtya tarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ. bhīmo bhīmabalas tatra praviṣṭaḥ kadalīvanam. apaśyad vānaraṃ suptam ekāyanagate pathi. siṃhanādaṃ samakarod bodhayiṣyan kapiṃ tadā.

तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर् मृगपक्षिणः। हनूमांश् च महासत्त्व ईषद् उन्मील्य लोचने। अवैक्षद् अथ सावज्ञं लोचनैर् मधुपिङ्गलैः। ततः पवनजः श्रीमान् अन्तिकस्थं महौजसम्।

tena śabdena bhīmasya vitresur mṛgapakṣiṇaḥ. hanūmāṃś ca mahāsattva īṣad unmīlya locane. avaikṣad atha sāvajñaṃ locanair madhupiṅgalaiḥ. tataḥ pavanajaḥ śrīmān antikasthaṃ mahaujasam.

स्मितेनाभाष्य कौन्तेयं वानरो नरम् अब्रवीत्। किमर्थं सरुजस् ते ऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः।

smitenābhāṣya kaunteyaṃ vānaro naram abravīt. kimarthaṃ sarujas te 'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ.

ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता। वयं धर्मं न जानीमस् तिर्यग्योनिं समाश्रिताः।

nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā. vayaṃ dharmaṃ na jānīmas tiryagyoniṃ samāśritāḥ.

मनुष्या बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु। क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु। धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः।

manuṣyā buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu. krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu. dharmaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ.

न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास् त्वया। अल्पबुद्धितया वन्यान् उत्सादयसि यन् मृगान्।

na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitās tvayā. alpabuddhitayā vanyān utsādayasi yan mṛgān.

ब्रूहि कस् त्वं किमर्थं वा वनं त्वम् इदम् आगतः। वर्जितं मानुषैर् भावैस् तथैव पुरुषैर् अपि। क्व वा त्वयाद्य गन्तव्यं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ।

brūhi kas tvaṃ kimarthaṃ vā vanaṃ tvam idam āgataḥ. varjitaṃ mānuṣair bhāvais tathaiva puruṣair api. kva vā tvayādya gantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha.

अतः परमगम्यो ऽयं पर्वतः सुदुरारुहः। विना सिद्धगतिं वीर गतिर् अत्र न विद्यते। देवलोकस्य मार्गो ऽयम् अगम्यो मानुषैः सदा।

ataḥ paramagamyo 'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ. vinā siddhagatiṃ vīra gatir atra na vidyate. devalokasya mārgo 'yam agamyo mānuṣaiḥ sadā.

कारुण्यात् सौहृदाच् चैव वारये त्वां महाबल। नातः परं त्वया शक्यं गन्तुम् आश्वसिहि प्रभो। स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ।

kāruṇyāt sauhṛdāc caiva vāraye tvāṃ mahābala. nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantum āśvasihi prabho. svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha.

इमान्य् अमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च। भक्षयित्वा निवर्तस्व ग्राह्यं यदि वचो मम। मा वृथा प्राप्स्यसे वधम्।

imāny amṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca. bhakṣayitvā nivartasva grāhyaṃ yadi vaco mama. mā vṛthā prāpsyase vadham.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents