महाभारत 2.71 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←सभा पर्व→

←अध्याय 71→

[mh-2-71] • 48 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। तम् आगतम् अथो राजा विदुरं दीर्घदर्शिनम्। साशङ्क इव पप्रच्छ धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः।

vaiśaṃpāyana uvāca. tam āgatam atho rājā viduraṃ dīrghadarśinam. sāśaṅka iva papraccha dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ.

धृतराष्ट्र उवाच। कथं गच्छति कौन्तेयो धर्मराजो युधिष्ठिरः। भीमसेनः सव्यसाची माद्रीपुत्रौ च ताव् उभौ।

dhṛtarāṣṭra uvāca. kathaṃ gacchati kaunteyo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ. bhīmasenaḥ savyasācī mādrīputrau ca tāv ubhau.

धौम्यश् चैव कथं क्षत्तर् द्रौपदी वा तपस्विनी। श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सर्वं तेषाम् अङ्गविचेष्टितम्।

dhaumyaś caiva kathaṃ kṣattar draupadī vā tapasvinī. śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ teṣām aṅgaviceṣṭitam.

विदुर उवाच। वस्त्रेण संवृत्य मुखं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। बाहू विशालौ कृत्वा तु भीमो गच्छति पाण्डवः।

vidura uvāca. vastreṇa saṃvṛtya mukhaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ. bāhū viśālau kṛtvā tu bhīmo gacchati pāṇḍavaḥ.

सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति। माद्रीपुत्रः सहदेवो मुखम् आलिप्य गच्छति।

sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati. mādrīputraḥ sahadevo mukham ālipya gacchati.

पांसूपलिप्तसर्वाङ्गो नकुलश् चित्तविह्वलः। दर्शनीयतमो लोके राजानम् अनुगच्छति।

pāṃsūpaliptasarvāṅgo nakulaś cittavihvalaḥ. darśanīyatamo loke rājānam anugacchati.

कृष्णा केशैः प्रतिच्छाद्य मुखम् आयतलोचना। दर्शनीया प्ररुदती राजानम् अनुगच्छति।

kṛṣṇā keśaiḥ praticchādya mukham āyatalocanā. darśanīyā prarudatī rājānam anugacchati.

धौम्यो याम्यानि सामानि रौद्राणि च विशां पते। गायन् गच्छति मार्गेषु कुशान् आदाय पाणिना।

dhaumyo yāmyāni sāmāni raudrāṇi ca viśāṃ pate. gāyan gacchati mārgeṣu kuśān ādāya pāṇinā.

धृतराष्ट्र उवाच। विविधानीह रूपाणि कृत्वा गच्छन्ति पाण्डवाः। तन् ममाचक्ष्व विदुर कस्माद् एवं व्रजन्ति ते।

dhṛtarāṣṭra uvāca. vividhānīha rūpāṇi kṛtvā gacchanti pāṇḍavāḥ. tan mamācakṣva vidura kasmād evaṃ vrajanti te.

विदुर उवाच। निकृतस्यापि ते पुत्रैर् हृते राज्ये धनेषु च। न धर्माच् चलते बुद्धिर् धर्मराजस्य धीमतः।

vidura uvāca. nikṛtasyāpi te putrair hṛte rājye dhaneṣu ca. na dharmāc calate buddhir dharmarājasya dhīmataḥ.

यो ऽसौ राजा घृणी नित्यं धार्तराष्ट्रेषु भारत। निकृत्या क्रोधसंतप्तो नोन्मीलयति लोचने।

yo 'sau rājā ghṛṇī nityaṃ dhārtarāṣṭreṣu bhārata. nikṛtyā krodhasaṃtapto nonmīlayati locane.

नाहं जनं निर्दहेयं दृष्ट्वा घोरेण चक्षुषा। स पिधाय मुखं राजा तस्माद् गच्छति पाण्डवः।

nāhaṃ janaṃ nirdaheyaṃ dṛṣṭvā ghoreṇa cakṣuṣā. sa pidhāya mukhaṃ rājā tasmād gacchati pāṇḍavaḥ.

यथा च भीमो व्रजति तन् मे निगदतः शृणु। बाह्वोर् बले नास्ति समो ममेति भरतर्षभ।

yathā ca bhīmo vrajati tan me nigadataḥ śṛṇu. bāhvor bale nāsti samo mameti bharatarṣabha.

बाहू विशालौ कृत्वा तु तेन भीमो ऽपि गच्छति। बाहू दर्शयमानो हि बाहुद्रविणदर्पितः। चिकीर्षन् कर्म शत्रुभ्यो बाहुद्रव्यानुरूपतः।

bāhū viśālau kṛtvā tu tena bhīmo 'pi gacchati. bāhū darśayamāno hi bāhudraviṇadarpitaḥ. cikīrṣan karma śatrubhyo bāhudravyānurūpataḥ.

प्रदिशञ् शरसंपातान् कुन्तीपुत्रो ऽर्जुनस् तदा। सिकता वपन् सव्यसाची राजानम् अनुगच्छति।

pradiśañ śarasaṃpātān kuntīputro 'rjunas tadā. sikatā vapan savyasācī rājānam anugacchati.

असक्ताः सिकतास् तस्य यथा संप्रति भारत। असक्तं शरवर्षाणि तथा मोक्ष्यति शत्रुषु।

asaktāḥ sikatās tasya yathā saṃprati bhārata. asaktaṃ śaravarṣāṇi tathā mokṣyati śatruṣu.

न मे कश् चिद् विजानीयान् मुखम् अद्येति भारत। मुखम् आलिप्य तेनासौ सहदेवो ऽपि गच्छति।

na me kaś cid vijānīyān mukham adyeti bhārata. mukham ālipya tenāsau sahadevo 'pi gacchati.

नाहं मनांस्य् आददेयं मार्गे स्त्रीणाम् इति प्रभो। पांसूपचितसर्वाङ्गो नकुलस् तेन गच्छति।

nāhaṃ manāṃsy ādadeyaṃ mārge strīṇām iti prabho. pāṃsūpacitasarvāṅgo nakulas tena gacchati.

एकवस्त्रा तु रुदती मुक्तकेशी रजस्वला। शोणिताक्तार्द्रवसना द्रौपदी वाक्यम् अब्रवीत्।

ekavastrā tu rudatī muktakeśī rajasvalā. śoṇitāktārdravasanā draupadī vākyam abravīt.

यत्कृते ऽहम् इमां प्राप्ता तेषां वर्षे चतुर्दशे। हतपत्यो हतसुता हतबन्धुजनप्रियाः।

yatkṛte 'ham imāṃ prāptā teṣāṃ varṣe caturdaśe. hatapatyo hatasutā hatabandhujanapriyāḥ.

बन्धुशोणितदिग्धाङ्ग्यो मुक्तकेश्यो रजस्वलाः। एवं कृतोदका नार्यः प्रवेक्ष्यन्ति गजाह्वयम्।

bandhuśoṇitadigdhāṅgyo muktakeśyo rajasvalāḥ. evaṃ kṛtodakā nāryaḥ pravekṣyanti gajāhvayam.

कृत्वा तु नैरृतान् दर्भान् धीरो धौम्यः पुरोहितः। सामानि गायन् याम्यानि पुरतो याति भारत।

kṛtvā tu nairṛtān darbhān dhīro dhaumyaḥ purohitaḥ. sāmāni gāyan yāmyāni purato yāti bhārata.

हतेषु भारतेष्व् आजौ कुरूणां गुरवस् तदा। एवं सामानि गास्यन्तीत्य् उक्त्वा धौम्यो ऽपि गच्छति। प्रस्थाप्य पाण्डवश्रेष्ठान् निःशेषस् ते भविष्यति। इति धौम्यो व्यवसितो रौद्रसामानि गायति। धृतराष्ट्रः। किम् अब्रुवन् नागरिकाः किं वै जानपदा जनाः। विदुरः। सर्वं तत्त्वेन चाचक्ष्व क्षत्तः सर्वम् अशेषतः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा ये ऽन्ये वदन्त्य् अथ। तच् छृणुष्व महाराज त्वत्कृते च मया तव।

hateṣu bhārateṣv ājau kurūṇāṃ guravas tadā. evaṃ sāmāni gāsyantīty uktvā dhaumyo 'pi gacchati. prasthāpya pāṇḍavaśreṣṭhān niḥśeṣas te bhaviṣyati. iti dhaumyo vyavasito raudrasāmāni gāyati. dhṛtarāṣṭraḥ. kim abruvan nāgarikāḥ kiṃ vai jānapadā janāḥ. viduraḥ. sarvaṃ tattvena cācakṣva kṣattaḥ sarvam aśeṣataḥ. brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye 'nye vadanty atha. tac chṛṇuṣva mahārāja tvatkṛte ca mayā tava.

हा हा गच्छन्ति नो नाथाः समवेक्षध्वम् ईदृशम्। अहो धिक् कुरुवृद्धानां बालानाम् इव चेष्टितम्। राष्ट्रेभ्यः पाण्डुदायादांल् लोभान् निर्वासयन्ति ये। अनाथाः स्म वयं सर्वे वियुक्ताः पाण्डुनन्दनैः। दुर्विनीतेषु लुब्धेषु का प्रीतिः कौरवेषु नः। इति पौराः सुदुःखार्ताः क्रोशन्ति स्म समन्ततः।

hā hā gacchanti no nāthāḥ samavekṣadhvam īdṛśam. aho dhik kuruvṛddhānāṃ bālānām iva ceṣṭitam. rāṣṭrebhyaḥ pāṇḍudāyādāṃl lobhān nirvāsayanti ye. anāthāḥ sma vayaṃ sarve viyuktāḥ pāṇḍunandanaiḥ. durvinīteṣu lubdheṣu kā prītiḥ kauraveṣu naḥ. iti paurāḥ suduḥkhārtāḥ krośanti sma samantataḥ.

एवम् आकारलिङ्गैस् ते व्यवसायं मनोगतम्। कथयन्तः स्म कौन्तेया वनं जग्मुर् मनस्विनः।

evam ākāraliṅgais te vyavasāyaṃ manogatam. kathayantaḥ sma kaunteyā vanaṃ jagmur manasvinaḥ.

एवं तेषु नराग्र्येषु निर्यत्सु गजसाह्वयात्। अनभ्रे विद्युतश् चासन् भूमिश् च समकम्पत।

evaṃ teṣu narāgryeṣu niryatsu gajasāhvayāt. anabhre vidyutaś cāsan bhūmiś ca samakampata.

राहुर् अग्रसद् आदित्यम् अपर्वणि विशां पते। उल्का चाप्य् अपसव्यं तु पुरं कृत्वा व्यशीर्यत।

rāhur agrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate. ulkā cāpy apasavyaṃ tu puraṃ kṛtvā vyaśīryata.

प्रव्याहरन्ति क्रव्यादा गृध्रगोमायुवायसाः। देवायतनचैत्येषु प्राकाराट्टालकेषु च।

pravyāharanti kravyādā gṛdhragomāyuvāyasāḥ. devāyatanacaityeṣu prākārāṭṭālakeṣu ca.

एवम् एते महोत्पाता वनं गच्छति पाण्डवे। भारतानाम् अभावाय राजन् दुर्मन्त्रिते तव। वैशंपायन उवाच। एवं प्रवदतोर् एव तयोस् तत्र विशां पते। धृतराष्ट्रस्य राज्ञश् च विदुरस्य च धीमतः। वैशंपायनः। एवम् उक्त्वा तु विदुरस् तूष्णीम् आसीद् विशां पते।

evam ete mahotpātā vanaṃ gacchati pāṇḍave. bhāratānām abhāvāya rājan durmantrite tava. vaiśaṃpāyana uvāca. evaṃ pravadator eva tayos tatra viśāṃ pate. dhṛtarāṣṭrasya rājñaś ca vidurasya ca dhīmataḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. evam uktvā tu viduras tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate.

नारदश् च सभामध्ये कुरूणाम् अग्रतः स्थितः। महर्षिभिः परिवृतो रौद्रं वाक्यम् उवाच ह।

nāradaś ca sabhāmadhye kurūṇām agrataḥ sthitaḥ. maharṣibhiḥ parivṛto raudraṃ vākyam uvāca ha.

इतश् चतुर्दशे वर्षे विनङ्क्ष्यन्तीह कौरवाः। दुर्योधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च।

itaś caturdaśe varṣe vinaṅkṣyantīha kauravāḥ. duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca.

इत्य् उक्त्वा दिवम् आक्रम्य क्षिप्रम् अन्तरधीयत। ब्राह्मीं श्रियं सुविपुलां बिभ्रद् देवर्षिसत्तमः। ततः पौराश् च दीनास् ते गते पार्थे वनं तदा। गावो हीना यथा वत्सैः पुरं प्रविविशुः पुनः। तद् अहृष्टम् इवाकूजं गतोत्सवम् इवाभवत्। नगरं हस्तिनपुरं सस्त्रीभृत्यकुमारकम्। सर्वे चासन् निरुत्साहा व्याधिना बाधिता यथा। पार्थान् प्रति नरा नित्यं चिन्ताशोकपरायणाः। तत्र तत्र कथां चक्रुः समासाद्य परस्परम्। कुन्ती च भृशदुःखार्ता पुत्रैः सर्वैर् विवर्जिता। हीनवत्सा यथा धेनुर् विललाप सुदुःखिता। वनं गते धर्मराजे दुःखशोकपरायणाः। बभूवुः कौरवा वृद्धा भृशं शोकेन पीडिताः। ततः पौरजनः सर्वः शोचन्न् आस्ते जनाधिपम्। कुर्वाणाश् च कथास् तत्र ब्राह्मणाः पार्थिवं प्रति। ब्राह्मणाः। कथं नु राजा धर्मात्मा वने वसति निर्जने। तस्यानुजाश् च ते नित्यं कृष्णा च द्रुपदात्मजा। सुखार्हापि च दुःखार्ता कृष्णा वसति सा वने। एवं पौराश् च विप्राश् च सदाराः सहपुत्रकाः। स्मरन्तः पाण्डवान् सर्वे बभूवुर् भृशदुःखिताः। आविद्धा इव शस्त्रेण नाभ्यनन्दन् कथं चन। संभाष्यमाणा अपि ते न किं चित् प्रत्यपूजयन्। नभुक्त्वा नशयित्वा ते दिवा वा यदि वा निशि। शोकोपहतविज्ञाना नष्टसंज्ञा इवाभवन्। यदवस्था बभूवार्ता अयोध्या नगरी पुरा। रामे वनं गते दुःखाद् धृतराज्ये सलक्ष्मणे। तदवस्थं बभूवार्तम् अद्येदं गजसाह्वयम्। वैशंपायनः। गते पार्थे वनं दुःखाद् धृतराज्ये सहानुजैः। विदुरस्य वचः श्रुत्वा नागरस्य गिरं च वै। भयान् मुमोह शोकाच् च धृतराष्ट्रः सबान्धवः।

ity uktvā divam ākramya kṣipram antaradhīyata. brāhmīṃ śriyaṃ suvipulāṃ bibhrad devarṣisattamaḥ. tataḥ paurāś ca dīnās te gate pārthe vanaṃ tadā. gāvo hīnā yathā vatsaiḥ puraṃ praviviśuḥ punaḥ. tad ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsavam ivābhavat. nagaraṃ hastinapuraṃ sastrībhṛtyakumārakam. sarve cāsan nirutsāhā vyādhinā bādhitā yathā. pārthān prati narā nityaṃ cintāśokaparāyaṇāḥ. tatra tatra kathāṃ cakruḥ samāsādya parasparam. kuntī ca bhṛśaduḥkhārtā putraiḥ sarvair vivarjitā. hīnavatsā yathā dhenur vilalāpa suduḥkhitā. vanaṃ gate dharmarāje duḥkhaśokaparāyaṇāḥ. babhūvuḥ kauravā vṛddhā bhṛśaṃ śokena pīḍitāḥ. tataḥ paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam. kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇāḥ pārthivaṃ prati. brāhmaṇāḥ. kathaṃ nu rājā dharmātmā vane vasati nirjane. tasyānujāś ca te nityaṃ kṛṣṇā ca drupadātmajā. sukhārhāpi ca duḥkhārtā kṛṣṇā vasati sā vane. evaṃ paurāś ca viprāś ca sadārāḥ sahaputrakāḥ. smarantaḥ pāṇḍavān sarve babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ. āviddhā iva śastreṇa nābhyanandan kathaṃ cana. saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan. nabhuktvā naśayitvā te divā vā yadi vā niśi. śokopahatavijñānā naṣṭasaṃjñā ivābhavan. yadavasthā babhūvārtā ayodhyā nagarī purā. rāme vanaṃ gate duḥkhād dhṛtarājye salakṣmaṇe. tadavasthaṃ babhūvārtam adyedaṃ gajasāhvayam. vaiśaṃpāyanaḥ. gate pārthe vanaṃ duḥkhād dhṛtarājye sahānujaiḥ. vidurasya vacaḥ śrutvā nāgarasya giraṃ ca vai. bhayān mumoha śokāc ca dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ.

ततो दुर्योधनः कर्णः शकुनिश् चापि सौबलः। द्रोणं द्वीपम् अमन्यन्त राज्यं चास्मै न्यवेदयन्।

tato duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ. droṇaṃ dvīpam amanyanta rājyaṃ cāsmai nyavedayan.

अथाब्रवीत् ततो द्रोणो दुर्योधनम् अमर्षणम्। दुःशासनं च कर्णं च सर्वान् एव च भारतान्।

athābravīt tato droṇo duryodhanam amarṣaṇam. duḥśāsanaṃ ca karṇaṃ ca sarvān eva ca bhāratān.

अवध्यान् पाण्डवान् आहुर् देवपुत्रान् द्विजातयः। अहं तु शरणं प्राप्तान् वर्तमानो यथाबलम्।

avadhyān pāṇḍavān āhur devaputrān dvijātayaḥ. ahaṃ tu śaraṇaṃ prāptān vartamāno yathābalam.

गतान् सर्वात्मना भक्त्या धार्तराष्ट्रान् सराजकान्। नोत्सहे समभित्यक्तुं दैवमूलम् अतः परम्।

gatān sarvātmanā bhaktyā dhārtarāṣṭrān sarājakān. notsahe samabhityaktuṃ daivamūlam ataḥ param.

धर्मतः पाण्डुपुत्रा वै वनं गच्छन्ति निर्जिताः। ते च द्वादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति कौरवाः।

dharmataḥ pāṇḍuputrā vai vanaṃ gacchanti nirjitāḥ. te ca dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti kauravāḥ.

चरितब्रह्मचर्याश् च क्रोधामर्षवशानुगाः। वैरं प्रत्यानयिष्यन्ति मम दुःखाय पाण्डवाः।

caritabrahmacaryāś ca krodhāmarṣavaśānugāḥ. vairaṃ pratyānayiṣyanti mama duḥkhāya pāṇḍavāḥ.

मया तु भ्रंशितो राज्याद् द्रुपदः सखिविग्रहे। पुत्रार्थम् अयजत् क्रोधाद् वधाय मम भारत।

mayā tu bhraṃśito rājyād drupadaḥ sakhivigrahe. putrārtham ayajat krodhād vadhāya mama bhārata.

याजोपयाजतपसा पुत्रं लेभे स पावकात्। धृष्टद्युम्नं द्रौपदीं च वेदीमध्यात् सुमध्यमाम्। धृष्टद्युम्नस् तु पार्थानां श्यालः संबन्धितां गतः। पाण्डवानां प्रियतरस् तस्मान् मां भयम् आविशत्।

yājopayājatapasā putraṃ lebhe sa pāvakāt. dhṛṣṭadyumnaṃ draupadīṃ ca vedīmadhyāt sumadhyamām. dhṛṣṭadyumnas tu pārthānāṃ śyālaḥ saṃbandhitāṃ gataḥ. pāṇḍavānāṃ priyataras tasmān māṃ bhayam āviśat.

ज्वालावर्णो देवदत्तो धनुष्मान् कवची शरी। मर्त्यधर्मतया तस्माद् इति मां भयम् आविशत्।

jvālāvarṇo devadatto dhanuṣmān kavacī śarī. martyadharmatayā tasmād iti māṃ bhayam āviśat.

गतो हि पक्षतां तेषां पार्षतः पुरुषर्षभः। रथातिरथसंख्यायां यो ऽग्रणीर् अर्जुनो युवा। सृष्टप्राणो भृशतरं तस्माद् योत्स्ये तवारिभिः। किम् अन्यद् दुःखम् अधिकं परमं भुवि कौरवाः। धृष्टद्युम्नो द्रोणमृत्युर् इति विप्रथितं वचः।

gato hi pakṣatāṃ teṣāṃ pārṣataḥ puruṣarṣabhaḥ. rathātirathasaṃkhyāyāṃ yo 'graṇīr arjuno yuvā. sṛṣṭaprāṇo bhṛśataraṃ tasmād yotsye tavāribhiḥ. kim anyad duḥkham adhikaṃ paramaṃ bhuvi kauravāḥ. dhṛṣṭadyumno droṇamṛtyur iti viprathitaṃ vacaḥ.

मद्वधाय श्रुतो ह्य् एष लोके चाप्य् अतिविश्रुतः। नूनं सो ऽयम् अनुप्राप्तस् त्वत्कृते कालपर्ययः।

madvadhāya śruto hy eṣa loke cāpy ativiśrutaḥ. nūnaṃ so 'yam anuprāptas tvatkṛte kālaparyayaḥ.

त्वरिताः कुरुत श्रेयो नैतद् एतावता कृतम्। मुहूर्तं सुखम् एवैतत् तालच्छायेव हैमनी।

tvaritāḥ kuruta śreyo naitad etāvatā kṛtam. muhūrtaṃ sukham evaitat tālacchāyeva haimanī.

यजध्वं च महायज्ञैर् भोगान् अश्नीत दत्त च। इतश् चतुर्दशे वर्षे महत् प्राप्स्यथ वैशसम्। वृत्ते भीरुभयंकरम्। दुर्योधन महाबाहो।

yajadhvaṃ ca mahāyajñair bhogān aśnīta datta ca. itaś caturdaśe varṣe mahat prāpsyatha vaiśasam. vṛtte bhīrubhayaṃkaram. duryodhana mahābāho.

दुर्योधन निशम्यैतत् प्रतिपद्य यथेच्छसि। साम वा पाण्डवेयेषु प्रयुङ्क्ष्व यदि मन्यसे।

duryodhana niśamyaitat pratipadya yathecchasi. sāma vā pāṇḍaveyeṣu prayuṅkṣva yadi manyase.

वैशंपायन उवाच। द्रोणस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम्। सम्यग् आह गुरुः क्षत्तर् उपावर्तय पाण्डवान्।

vaiśaṃpāyana uvāca. droṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam. samyag āha guruḥ kṣattar upāvartaya pāṇḍavān.

यदि वा न निवर्तन्ते सत्कृता यान्तु पाण्डवाः। सशस्त्ररथपादाता भोगवन्तश् च पुत्रकाः।

yadi vā na nivartante satkṛtā yāntu pāṇḍavāḥ. saśastrarathapādātā bhogavantaś ca putrakāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...