रामायण 6.89 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 89→

[rm-6-89] • 34 श्लोकाः

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः। विसृजन्न् एव बाणौघान् सुषेणं वाक्यम् अब्रवीत्।

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ. visṛjann eva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyam abravīt.

एष रावणवेगेन लक्ष्मणः पतितः क्षितौ। सर्पवद् वेष्टते वीरो मम शोकम् उदीरयन्।

eṣa rāvaṇavegena lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau. sarpavad veṣṭate vīro mama śokam udīrayan.

शोणितार्द्रम् इमं वीरं प्राणैर् इष्टतरं मम। पश्यतो मम का शक्तिर् योद्धुं पर्याकुलात्मनः।

śoṇitārdram imaṃ vīraṃ prāṇair iṣṭataraṃ mama. paśyato mama kā śaktir yoddhuṃ paryākulātmanaḥ.

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः। यदि पञ्चत्वम् आपन्नः प्राणैर् मे किं सुखेन वा।

ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ. yadi pañcatvam āpannaḥ prāṇair me kiṃ sukhena vā.

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद् धनुः। सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर् बाष्पवशं गता। चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते।

lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karād dhanuḥ. sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭir bāṣpavaśaṃ gatā. cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate.

भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना। परं विषादम् आपन्नो विललापाकुलेन्द्रियः।

bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā. paraṃ viṣādam āpanno vilalāpākulendriyaḥ.

न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर् न सीतया। भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु।

na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇair na sītayā. bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu.

किं मे राज्येन किं प्राणैर् युद्धे कार्यं न विद्यते। यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः।

kiṃ me rājyena kiṃ prāṇair yuddhe kāryaṃ na vidyate. yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ.

रामम् आश्वासयन् वीरः सुषेणो वाक्यम् अब्रवीत्। न मृतो ऽयं महाबाहुर् लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः।

rāmam āśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyam abravīt. na mṛto 'yaṃ mahābāhur lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ.

न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यामं न निष्प्रभम्। सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखम् अस्याभिलक्ष्यते।

na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāmaṃ na niṣprabham. suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukham asyābhilakṣyate.

पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने। एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशां पते। मां विषादं कृथा वीर सप्राणो ऽयम् अरिंदम।

padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane. evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāṃ pate. māṃ viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo 'yam ariṃdama.

आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले। सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर् मुहुः।

ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale. socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhur muhuḥ.

एवम् उक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः। समीपस्थम् उवाचेदं हनूमन्तम् अभित्वरन्।

evam uktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ. samīpastham uvācedaṃ hanūmantam abhitvaran.

सौम्य शीघ्रम् इतो गत्वा शैलम् ओषधिपर्वतम्। पूर्वं हि कथितो यो ऽसौ वीर जाम्बवता शुभः।

saumya śīghram ito gatvā śailam oṣadhiparvatam. pūrvaṃ hi kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ.

दक्षिणे शिखरे तस्य जाताम् ओषधिम् आनय। विशल्यकरणी नाम विशल्यकरणीं शुभाम्।

dakṣiṇe śikhare tasya jātām oṣadhim ānaya. viśalyakaraṇī nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām.

सौवर्णकरणीं चापि तथा संजीवनीम् अपि। संधानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रम् इहानय। संजीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः।

sauvarṇakaraṇīṃ cāpi tathā saṃjīvanīm api. saṃdhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghram ihānaya. saṃjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ.

इत्य् एवम् उक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम्। चिन्ताम् अभ्यगमच् छ्रीमान् अजानंस् ता महौषधीः।

ity evam ukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam. cintām abhyagamac chrīmān ajānaṃs tā mahauṣadhīḥ.

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना मारुतेर् अमितौजसः। इदम् एव गमिष्यामि गृहीत्वा शिखरं गिरेः।

tasya buddhiḥ samutpannā māruter amitaujasaḥ. idam eva gamiṣyāmi gṛhītvā śikharaṃ gireḥ.

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीम् अहम्। कालात्ययेन दोषः स्याद् वैक्लव्यं च महद् भवेत्।

agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīm aham. kālātyayena doṣaḥ syād vaiklavyaṃ ca mahad bhavet.

इति संचिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः। उत्पपात गृहीत्वा तु हनूमाञ् शिखरं गिरेः।

iti saṃcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ. utpapāta gṛhītvā tu hanūmāñ śikharaṃ gireḥ.

ओषधीर् नावगछामि ता अहं हरिपुंगव। तद् इदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस् तस्याहृतं मया।

oṣadhīr nāvagachāmi tā ahaṃ haripuṃgava. tad idaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ gires tasyāhṛtaṃ mayā.

एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम्। सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीः।

evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam. suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīḥ.

ततः संक्षोदयित्वा ताम् ओषधिं वानरोत्तमः। लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतिः।

tataḥ saṃkṣodayitvā tām oṣadhiṃ vānarottamaḥ. lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyutiḥ.

सशल्यः स समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा। विशल्यो विरुजः शीघ्रम् उदतिष्ठन् महीतलात्।

saśalyaḥ sa samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā. viśalyo virujaḥ śīghram udatiṣṭhan mahītalāt.

समुत्थितं ते हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम्। साधु साध्व् इति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन्।

samutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam. sādhu sādhv iti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan.

एह्य् एहीत्य् अब्रवीद् रामो लक्ष्मणं परवीरहा। सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः।

ehy ehīty abravīd rāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā. sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ.

अब्रवीच् च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस् तदा। दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनर् आगतम्।

abravīc ca pariṣvajya saumitriṃ rāghavas tadā. diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punar āgatam.

न हि मे जीवितेनार्थः सीतया च जयेन वा। को हि मे जीवितेनार्थस् त्वयि पञ्चत्वम् आगते।

na hi me jīvitenārthaḥ sītayā ca jayena vā. ko hi me jīvitenārthas tvayi pañcatvam āgate.

इत्य् एवं वदतस् तस्य राघवस्य महात्मनः। खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यम् अब्रवीत्।

ity evaṃ vadatas tasya rāghavasya mahātmanaḥ. khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyam abravīt.

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम। लघुः कश् चिद् इवासत्त्वो नैवं वक्तुम् इहार्हसि।

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama. laghuḥ kaś cid ivāsattvo naivaṃ vaktum ihārhasi.

न प्रतिज्ञां हि कुर्वन्ति वितथां साधवो ऽनघ। लक्षणं हि महत् त्व् अस्य प्रतिज्ञापरिपालनम्।

na pratijñāṃ hi kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha. lakṣaṇaṃ hi mahat tv asya pratijñāparipālanam.

नैराश्यम् उपगन्तुं ते तद् अलं मत्कृते ऽनघ। वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञाम् अनुपालय।

nairāśyam upagantuṃ te tad alaṃ matkṛte 'nagha. vadhena rāvaṇasyādya pratijñām anupālaya.

न जीवन् यास्यते शत्रुस् तव बाणपथं गतः। नर्दतस् तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः।

na jīvan yāsyate śatrus tava bāṇapathaṃ gataḥ. nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ.

अहं तु वधम् इच्छामि शीघ्रम् अस्य दुरात्मनः। यावद् अस्तं न यात्य् एष कृतकर्मा दिवाकरः।

ahaṃ tu vadham icchāmi śīghram asya durātmanaḥ. yāvad astaṃ na yāty eṣa kṛtakarmā divākaraḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...