रामायण 6.88 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 88→

[rm-6-88] • 59 श्लोकाः

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः। क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच् चास्त्रम् अनन्तरम्।

tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ. krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāc cāstram anantaram.

मयेन विहितं रौद्रम् अन्यद् अस्त्रं महाद्युतिः। उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे।

mayena vihitaṃ raudram anyad astraṃ mahādyutiḥ. utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame.

ततः शूलानि निश्चेरुर् गदाश् च मुसलानि च। कार्मुकाद् दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः।

tataḥ śūlāni niścerur gadāś ca musalāni ca. kārmukād dīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ.

कूटमुद्गरपाशाश् च दीप्ताश् चाशनयस् तथा। निष्पेतुर् विविधास् तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये।

kūṭamudgarapāśāś ca dīptāś cāśanayas tathā. niṣpetur vividhās tīkṣṇā vātā iva yugakṣaye.

तद् अस्त्रं राघवः श्रीमान् उत्तमास्त्रविदां वरः। जघान परमास्त्रेण गन्धर्वेण महाद्युतिः।

tad astraṃ rāghavaḥ śrīmān uttamāstravidāṃ varaḥ. jaghāna paramāstreṇa gandharveṇa mahādyutiḥ.

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना। रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरम् अस्त्रम् उदीरयत्।

tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā. rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauram astram udīrayat.

ततश् चक्राणि निष्पेतुर् भास्वराणि महान्ति च। कार्मुकाद् भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः।

tataś cakrāṇi niṣpetur bhāsvarāṇi mahānti ca. kārmukād bhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ.

तैर् आसीद् गगनं दीप्तं संपतद्भिर् इतस् ततः। पतद्भिश् च दिशो दीप्तैश् चन्द्रसूर्यग्रहैर् इव।

tair āsīd gaganaṃ dīptaṃ saṃpatadbhir itas tataḥ. patadbhiś ca diśo dīptaiś candrasūryagrahair iva.

तानि चिच्छेद बाणौघैश् चक्राणि तु स राघवः। आयुधानि विचित्राणि रावणस्य चमूमुखे।

tāni ciccheda bāṇaughaiś cakrāṇi tu sa rāghavaḥ. āyudhāni vicitrāṇi rāvaṇasya camūmukhe.

तद् अस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः। विव्याध दशभिर् बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु।

tad astraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ. vivyādha daśabhir bāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu.

स विद्धो दशभिर् बाणैर् महाकार्मुकनिःसृतैः। रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः।

sa viddho daśabhir bāṇair mahākārmukaniḥsṛtaiḥ. rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ.

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिंजयः। राघवस् तु सुसंक्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः।

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiṃjayaḥ. rāghavas tu susaṃkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ.

एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली। लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा।

etasminn antare kruddho rāghavasyānujo balī. lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā.

तैः सायकैर् महावेगै रावणस्य महाद्युतिः। ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा।

taiḥ sāyakair mahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ. dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā.

सारथेश् चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम्। जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैरृतस्य महाबलः।

sāratheś cāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam. jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ.

तस्य बाणैश् च चिच्छेद धनुर् गजकरोपमम्। लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर् निशितैः शरैः।

tasya bāṇaiś ca ciccheda dhanur gajakaropamam. lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ.

नीलमेघनिभांश् चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान्। जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः।

nīlameghanibhāṃś cāsya sadaśvān parvatopamān. jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ.

हताश्वाद् वेगवान् वेगाद् अवप्लुत्य महारथात्। क्रोधम् आहारयत् तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः।

hatāśvād vegavān vegād avaplutya mahārathāt. krodham āhārayat tīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ.

ततः शक्तिं महाशक्तिर् दीप्तां दीप्ताशनीम् इव। विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्।

tataḥ śaktiṃ mahāśaktir dīptāṃ dīptāśanīm iva. vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān.

अप्राप्ताम् एव तां बाणैस् त्रिभिश् चिच्छेद लक्ष्मणः। अथोदतिष्ठत् संनादो वानराणां तदा रणे।

aprāptām eva tāṃ bāṇais tribhiś ciccheda lakṣmaṇaḥ. athodatiṣṭhat saṃnādo vānarāṇāṃ tadā raṇe.

सा पपात त्रिधा छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी। सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश् च्युता।

sā papāta tridhā chinnā śaktiḥ kāñcanamālinī. savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaś cyutā.

ततः संभाविततरां कालेनापि दुरासदाम्। जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा।

tataḥ saṃbhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām. jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā.

सा वेगिना बलवता रावणेन दुरात्मना। जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा।

sā veginā balavatā rāvaṇena durātmanā. jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā.

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो लक्ष्मणस् तं विभीषणम्। प्राणसंशयम् आपन्नं तूर्णम् एवाभ्यपद्यत।

etasminn antare vīro lakṣmaṇas taṃ vibhīṣaṇam. prāṇasaṃśayam āpannaṃ tūrṇam evābhyapadyata.

तं विमोक्षयितुं वीरश् चापम् आयम्य लक्ष्मणः। रावणं शक्तिहस्तं तं शरवर्षैर् अवाकिरत्।

taṃ vimokṣayituṃ vīraś cāpam āyamya lakṣmaṇaḥ. rāvaṇaṃ śaktihastaṃ taṃ śaravarṣair avākirat.

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना। न प्रहर्तुं मनश् चक्रे विमुखीकृतविक्रमः।

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā. na prahartuṃ manaś cakre vimukhīkṛtavikramaḥ.

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः। लक्ष्मणाभिमुखस् तिष्ठन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्।

mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ. lakṣmaṇābhimukhas tiṣṭhann idaṃ vacanam abravīt.

मोक्षितस् ते बलश्लाघिन् यस्माद् एवं विभीषणः। विमुच्य राक्षसं शक्तिस् त्वयीयं विनिपात्यते।

mokṣitas te balaślāghin yasmād evaṃ vibhīṣaṇaḥ. vimucya rākṣasaṃ śaktis tvayīyaṃ vinipātyate.

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर् लोहितलक्षणा। मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणान् आदाय यास्यति।

eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktir lohitalakṣaṇā. madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇān ādāya yāsyati.

इत्य् एवम् उक्त्वा तां शक्तिम् अष्टघण्टां महास्वनाम्। मयेन मायाविहिताम् अमोघां शत्रुघातिनीम्।

ity evam uktvā tāṃ śaktim aṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām. mayena māyāvihitām amoghāṃ śatrughātinīm.

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीम् इव तेजसा। रावणः परमक्रुद्धश् चिक्षेप च ननाद च।

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīm iva tejasā. rāvaṇaḥ paramakruddhaś cikṣepa ca nanāda ca.

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना। शक्तिर् अभ्यपतद् वेगाल् लक्ष्मणं रणमूर्धनि।

sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā. śaktir abhyapatad vegāl lakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani.

ताम् अनुव्याहरच् छक्तिम् आपतन्तीं स राघवः। स्वस्त्यस् तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा।

tām anuvyāharac chaktim āpatantīṃ sa rāghavaḥ. svastyas tu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā.

न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि। जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः।

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi. jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ.

ततो रावणवेगेन सुदूरम् अवगाढया। शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः।

tato rāvaṇavegena sudūram avagāḍhayā. śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ.

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः। भ्रातृस्नेहान् महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत्।

tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ. bhrātṛsnehān mahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat.

स मुहूर्तम् अनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः। बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः।

sa muhūrtam anudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ. babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ.

न विषादस्य कालो ऽयम् इति संचिन्त्य राघवः। चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः।

na viṣādasya kālo 'yam iti saṃcintya rāghavaḥ. cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ.

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे। लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगम् इवाचलम्।

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave. lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagam ivācalam.

ताम् अपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा। यत्नतस् ते हरिश्रेष्ठा न शेकुर् अवमर्दितुम्। अर्दिताश् चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा।

tām api prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā. yatnatas te hariśreṣṭhā na śekur avamarditum. arditāś caiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā.

सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम्। तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम्। बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवद् विचकर्ष च।

saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam. tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām. babhañja samare kruddho balavad vicakarṣa ca.

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा। शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः।

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā. śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ.

अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्मणम्। अब्रवीच् च हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः। लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः।

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣmaṇam. abravīc ca hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ. lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ.

पराक्रमस्य कालो ऽयं संप्राप्तो मे चिरेप्सितः। पापात्मायं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः। काङ्क्षितः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम्।

parākramasya kālo 'yaṃ saṃprāpto me cirepsitaḥ. pāpātmāyaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ. kāṅkṣitaḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam.

अस्मिन् मुहूर्ते नचिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः। अरावणम् अरामं वा जगद् द्रक्ष्यथ वानराः।

asmin muhūrte nacirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ. arāvaṇam arāmaṃ vā jagad drakṣyatha vānarāḥ.

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम्। वैदेह्याश् च परामर्शं रक्षोभिश् च समागमम्।

rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam. vaidehyāś ca parāmarśaṃ rakṣobhiś ca samāgamam.

प्राप्तं दुःखं महद् घोरं क्लेशं च निरयोपमम्। अद्य सर्वम् अहं त्यक्ष्ये हत्वा तं रावणं रणे।

prāptaṃ duḥkhaṃ mahad ghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam. adya sarvam ahaṃ tyakṣye hatvā taṃ rāvaṇaṃ raṇe.

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतम् इदं मया। सुग्रीवश् च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे।

yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītam idaṃ mayā. sugrīvaś ca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe.

यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर् बद्धश् च सागरे। सो ऽयम् अद्य रणे पापश् चक्षुर्विषयम् आगतः।

yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ setur baddhaś ca sāgare. so 'yam adya raṇe pāpaś cakṣurviṣayam āgataḥ.

चक्षुर्विषयम् आगम्य नायं जीवितुम् अर्हति। दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः।

cakṣurviṣayam āgamya nāyaṃ jīvitum arhati. dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ.

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुंगवाः। आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च।

svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṃgavāḥ. āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca.

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे। त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः।

adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge. trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ.

अद्य कर्म करिष्यामि यल् लोकाः सचराचराः। सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद् भूमिर् धरिष्यति।

adya karma kariṣyāmi yal lokāḥ sacarācarāḥ. sadevāḥ kathayiṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati.

एवम् उक्त्वा शितैर् बाणैस् तप्तकाञ्चनभूषणैः। आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः।

evam uktvā śitair bāṇais taptakāñcanabhūṣaṇaiḥ. ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ.

अथ प्रदीप्तैर् नाराचैर् मुसलैश् चापि रावणः। अभ्यवर्षत् तदा रामं धाराभिर् इव तोयदः।

atha pradīptair nārācair musalaiś cāpi rāvaṇaḥ. abhyavarṣat tadā rāmaṃ dhārābhir iva toyadaḥ.

रामरावणमुक्तानाम् अन्योन्यम् अभिनिघ्नताम्। शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः।

rāmarāvaṇamuktānām anyonyam abhinighnatām. śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ.

ते भिन्नाश् च विकीर्णाश् च रामरावणयोः शराः। अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर् धरणीतले।

te bhinnāś ca vikīrṇāś ca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ. antarikṣāt pradīptāgrā nipetur dharaṇītale.

तयोर् ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर् महान्। त्रासनः सर्वबूतानां स बभूवाद्भुतोपमः।

tayor jyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayor mahān. trāsanaḥ sarvabūtānāṃ sa babhūvādbhutopamaḥ.

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर् महात्मना दीप्तधनुष्मतार्दितः। भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथानिलेनाभिहतो बलाहकः।

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhir mahātmanā dīptadhanuṣmatārditaḥ. bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathānilenābhihato balāhakaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...