रामायण 6.87 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 87→

[rm-6-87] • 47 श्लोकाः

महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा तु राक्षसौ। तस्मिंश् च निहते वीरे विरूपाक्षे महाबले।

mahodaramahāpārśvau hatau dṛṣṭvā tu rākṣasau. tasmiṃś ca nihate vīre virūpākṣe mahābale.

आविवेश महान् क्रोधो रावणं तु महामृधे। सूतं संचोदयाम् आस वाक्यं चेदम् उवाच ह।

āviveśa mahān krodho rāvaṇaṃ tu mahāmṛdhe. sūtaṃ saṃcodayām āsa vākyaṃ cedam uvāca ha.

निहतानाम् अमात्यानां रुद्धस्य नगरस्य च। दुःखम् एषो ऽपनेष्यामि हत्वा तौ रामलक्ष्मणौ।

nihatānām amātyānāṃ ruddhasya nagarasya ca. duḥkham eṣo 'paneṣyāmi hatvā tau rāmalakṣmaṇau.

रामवृक्षं रणे हन्मि सीतापुष्पफलप्रदम्। प्रशाखा यस्य सुग्रीवो जाम्बवान् कुमुदो नलः।

rāmavṛkṣaṃ raṇe hanmi sītāpuṣpaphalapradam. praśākhā yasya sugrīvo jāmbavān kumudo nalaḥ.

स दिशो दश घोषेण रथस्यातिरथो महान्। नादयन् प्रययौ तूर्णं राघवं चाभ्यवर्तत।

sa diśo daśa ghoṣeṇa rathasyātiratho mahān. nādayan prayayau tūrṇaṃ rāghavaṃ cābhyavartata.

पूरिता तेन शब्देन सनदीगिरिकानना। संचचाल मही सर्वा सवराहमृगद्विपा।

pūritā tena śabdena sanadīgirikānanā. saṃcacāla mahī sarvā savarāhamṛgadvipā.

तामसं सुमहाघोरं चकारास्त्रं सुदारुणम्। निर्ददाह कपीन् सर्वांस् ते प्रपेतुः समन्ततः।

tāmasaṃ sumahāghoraṃ cakārāstraṃ sudāruṇam. nirdadāha kapīn sarvāṃs te prapetuḥ samantataḥ.

तान्य् अनीकान्य् अनेकानि रावणस्य शरोत्तमैः। दृष्ट्वा भग्नानि शतशो राघवः पर्यवस्थितः।

tāny anīkāny anekāni rāvaṇasya śarottamaiḥ. dṛṣṭvā bhagnāni śataśo rāghavaḥ paryavasthitaḥ.

स ददर्श ततो रामं तिष्ठन्तम् अपराजितम्। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विष्णुना वासवं यथा।

sa dadarśa tato rāmaṃ tiṣṭhantam aparājitam. lakṣmaṇena saha bhrātrā viṣṇunā vāsavaṃ yathā.

आलिखन्तम् इवाकाशम् अवष्टभ्य महद् धनुः। पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुम् अरिंदमम्।

ālikhantam ivākāśam avaṣṭabhya mahad dhanuḥ. padmapatraviśālākṣaṃ dīrghabāhum ariṃdamam.

वानरांश् च रणे भग्नान् आपतन्तं च रावणम्। समीक्ष्य राघवो हृष्टो मध्ये जग्राह कार्मुकम्।

vānarāṃś ca raṇe bhagnān āpatantaṃ ca rāvaṇam. samīkṣya rāghavo hṛṣṭo madhye jagrāha kārmukam.

विस्फारयितुम् आरेभे ततः स धनुर् उत्तमम्। महावेगं महानादं निर्भिन्दन्न् इव मेदिनीम्।

visphārayitum ārebhe tataḥ sa dhanur uttamam. mahāvegaṃ mahānādaṃ nirbhindann iva medinīm.

तयोः शरपथं प्राप्य रावणो राजपुत्रयोः। स बभूव यथा राहुः समीपे शशिसूर्ययोः।

tayoḥ śarapathaṃ prāpya rāvaṇo rājaputrayoḥ. sa babhūva yathā rāhuḥ samīpe śaśisūryayoḥ.

रावणस्य च बाणौघै रामविस्फरितेन च। शब्देन राक्षसास् तेन पेतुश् च शतशस् तदा।

rāvaṇasya ca bāṇaughai rāmavispharitena ca. śabdena rākṣasās tena petuś ca śataśas tadā.

तम् इच्छन् प्रथमं योद्धुं लक्ष्मणो निशितैः शरैः। मुमोच धनुर् आयम्य शरान् अग्निशिखोपमान्।

tam icchan prathamaṃ yoddhuṃ lakṣmaṇo niśitaiḥ śaraiḥ. mumoca dhanur āyamya śarān agniśikhopamān.

तान् मुक्तमात्रान् आकाशे लक्ष्मणेन धनुष्मता। बाणान् बाणैर् महातेजा रावणः प्रत्यवारयत्।

tān muktamātrān ākāśe lakṣmaṇena dhanuṣmatā. bāṇān bāṇair mahātejā rāvaṇaḥ pratyavārayat.

एकम् एकेन बाणेन त्रिभिस् त्रीन् दशभिर् दश। लक्ष्मणस्य प्रचिच्छेद दर्शयन् पाणिलाघवम्।

ekam ekena bāṇena tribhis trīn daśabhir daśa. lakṣmaṇasya praciccheda darśayan pāṇilāghavam.

अभ्यतिक्रम्य सौमित्रिं रावणः समितिंजयः। आससाद ततो रामं स्थितं शैलम् इवाचलम्।

abhyatikramya saumitriṃ rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ. āsasāda tato rāmaṃ sthitaṃ śailam ivācalam.

स संख्ये रामम् आसाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः। व्यसृजच् छरवर्षानि रावणो राघवोपरि।

sa saṃkhye rāmam āsādya krodhasaṃraktalocanaḥ. vyasṛjac charavarṣāni rāvaṇo rāghavopari.

शरधारास् ततो रामो रावणस्य धनुश्च्युताः। दृष्ट्वैवापतिताः शीघ्रं भल्लाञ् जग्राह सत्वरम्।

śaradhārās tato rāmo rāvaṇasya dhanuścyutāḥ. dṛṣṭvaivāpatitāḥ śīghraṃ bhallāñ jagrāha satvaram.

ताञ् शरौघांस् ततो भल्लैस् तीक्ष्णैश् चिच्छेद राघवः। दीप्यमानान् महावेगान् क्रुद्धान् आशीविषान् इव।

tāñ śaraughāṃs tato bhallais tīkṣṇaiś ciccheda rāghavaḥ. dīpyamānān mahāvegān kruddhān āśīviṣān iva.

राघवो रावणं तूर्णं रावणो राघवं तथा। अन्योन्यं विविधैस् तीक्ष्णैः शरैर् अभिववर्षतुः।

rāghavo rāvaṇaṃ tūrṇaṃ rāvaṇo rāghavaṃ tathā. anyonyaṃ vividhais tīkṣṇaiḥ śarair abhivavarṣatuḥ.

चेरतुश् च चिरं चित्रं मण्डलं सव्यदक्षिणम्। बाणवेगान् समुदीक्ष्य समरेष्व् अपराजितौ।

ceratuś ca ciraṃ citraṃ maṇḍalaṃ savyadakṣiṇam. bāṇavegān samudīkṣya samareṣv aparājitau.

तयोर् भूतानि वित्रेषुर् युगपत् संप्रयुध्यतोः। रौद्रयोः सायकमुचोर् यमान्तकनिकाशयोः।

tayor bhūtāni vitreṣur yugapat saṃprayudhyatoḥ. raudrayoḥ sāyakamucor yamāntakanikāśayoḥ.

संततं विविधैर् बाणैर् बभूव गगनं तदा। घनैर् इवातपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः।

saṃtataṃ vividhair bāṇair babhūva gaganaṃ tadā. ghanair ivātapāpāye vidyunmālāsamākulaiḥ.

गवाक्षितम् इवाकाशं बभूव शूरवृष्टिभिः। महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैर् गृध्रपत्रैः सुवाजितैः।

gavākṣitam ivākāśaṃ babhūva śūravṛṣṭibhiḥ. mahāvegaiḥ sutīkṣṇāgrair gṛdhrapatraiḥ suvājitaiḥ.

शरान्धकारं तौ भीमं चक्रतुः परमं तदा। गते ऽस्तं तपने चापि महामेघाव् इवोत्थितौ।

śarāndhakāraṃ tau bhīmaṃ cakratuḥ paramaṃ tadā. gate 'staṃ tapane cāpi mahāmeghāv ivotthitau.

बभूव तुमुलं युद्धम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः। अनासाद्यम् अचिन्त्यं च वृत्रवासवयोर् इव।

babhūva tumulaṃ yuddham anyonyavadhakāṅkṣiṇoḥ. anāsādyam acintyaṃ ca vṛtravāsavayor iva.

उभौ हि परमेष्वासाव् उभौ शस्त्रविशारदौ। उभौ चास्त्रविदां मुख्याव् उभौ युद्धे विचेरतुः।

ubhau hi parameṣvāsāv ubhau śastraviśāradau. ubhau cāstravidāṃ mukhyāv ubhau yuddhe viceratuḥ.

उभौ हि येन व्रजतस् तेन तेन शरोर्मयः। ऊर्मयो वायुना विद्धा जग्मुः सागरयोर् इव।

ubhau hi yena vrajatas tena tena śarormayaḥ. ūrmayo vāyunā viddhā jagmuḥ sāgarayor iva.

ततः संसक्तहस्तस् तु रावणो लोकरावणः। नाराचमालां रामस्य ललाटे प्रत्यमुञ्चत।

tataḥ saṃsaktahastas tu rāvaṇo lokarāvaṇaḥ. nārācamālāṃ rāmasya lalāṭe pratyamuñcata.

रौद्रचापप्रयुक्तां तां नीलोत्पलदलप्रभाम्। शिरसा धारयन् रामो न व्यथां प्रत्यपद्यत।

raudracāpaprayuktāṃ tāṃ nīlotpaladalaprabhām. śirasā dhārayan rāmo na vyathāṃ pratyapadyata.

अथ मन्त्रान् अपि जपन् रौद्रम् अस्त्रम् उदीरयन्। शरान् भूयः समादाय रामः क्रोधसमन्वितः।

atha mantrān api japan raudram astram udīrayan. śarān bhūyaḥ samādāya rāmaḥ krodhasamanvitaḥ.

मुमोच च महातेजाश् चापम् आयम्य वीर्यवान्। ताञ् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेपाच्छिन्नसायकः।

mumoca ca mahātejāś cāpam āyamya vīryavān. tāñ śarān rākṣasendrāya cikṣepācchinnasāyakaḥ.

ते महामेघसंकाशे कवचे पतिताः शराः। अवध्ये राक्षसेन्द्रस्य न व्यथां जनयंस् तदा।

te mahāmeghasaṃkāśe kavace patitāḥ śarāḥ. avadhye rākṣasendrasya na vyathāṃ janayaṃs tadā.

पुनर् एवाथ तं रामो रथस्थं राक्षसाधिपम्। ललाटे परमास्त्रेण सर्वास्त्रकुशलो ऽभिनत्।

punar evātha taṃ rāmo rathasthaṃ rākṣasādhipam. lalāṭe paramāstreṇa sarvāstrakuśalo 'bhinat.

ते भित्त्वा बाणरूपाणि पञ्चशीर्षा इवोरगाः। श्वसन्तो विविशुर् भूमिं रावणप्रतिकूलताः।

te bhittvā bāṇarūpāṇi pañcaśīrṣā ivoragāḥ. śvasanto viviśur bhūmiṃ rāvaṇapratikūlatāḥ.

निहत्य राघवस्यास्त्रं रावणः क्रोधमूर्छितः। आसुरं सुमहाघोरम् अन्यद् अस्त्रं समाददे।

nihatya rāghavasyāstraṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ. āsuraṃ sumahāghoram anyad astraṃ samādade.

सिंहव्याघ्रमुखांश् चान्यान् कङ्ककाकमुखान् अपि। गृध्रश्येनमुखांश् चापि सृगालवदनांस् तथा।

siṃhavyāghramukhāṃś cānyān kaṅkakākamukhān api. gṛdhraśyenamukhāṃś cāpi sṛgālavadanāṃs tathā.

ईहामृगमुखांश् चान्यान् व्यादितास्यान् भयावहान्। पञ्चास्यांल् लेलिहानांश् च ससर्ज निशिताञ् शरान्।

īhāmṛgamukhāṃś cānyān vyāditāsyān bhayāvahān. pañcāsyāṃl lelihānāṃś ca sasarja niśitāñ śarān.

शरान् खरमुखांश् चान्यान् वराहमुखसंस्थितान्। श्वानकुक्कुटवक्त्रांश् च मकराशीविषाननान्।

śarān kharamukhāṃś cānyān varāhamukhasaṃsthitān. śvānakukkuṭavaktrāṃś ca makarāśīviṣānanān.

एतांश् चान्यांश् च मायाभिः ससर्ज निशिताञ् शरान्। रामं प्रति महातेजाः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्।

etāṃś cānyāṃś ca māyābhiḥ sasarja niśitāñ śarān. rāmaṃ prati mahātejāḥ kruddhaḥ sarpa iva śvasan.

आसुरेण समाविष्टः सो ऽस्त्रेण रघुनन्दनः। ससर्जास्त्रं महोत्साहः पावकं पावकोपमः।

āsureṇa samāviṣṭaḥ so 'streṇa raghunandanaḥ. sasarjāstraṃ mahotsāhaḥ pāvakaṃ pāvakopamaḥ.

अग्निदीप्तमुखान् बाणांस् तथा सूर्यमुखान् अपि। चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रांश् च धूमकेतुमुखान् अपि।

agnidīptamukhān bāṇāṃs tathā sūryamukhān api. candrārdhacandravaktrāṃś ca dhūmaketumukhān api.

ग्रहनक्षत्रवर्णांश् च महोल्कामुखसंस्थितान्। विद्युज्जिह्वोपमांश् चान्यान् ससर्ज निशिताञ् शरान्।

grahanakṣatravarṇāṃś ca maholkāmukhasaṃsthitān. vidyujjihvopamāṃś cānyān sasarja niśitāñ śarān.

ते रावणशरा घोरा राघवास्त्रसमाहताः। विलयं जग्मुर् आकाशे जग्मुश् चैव सहस्रशः।

te rāvaṇaśarā ghorā rāghavāstrasamāhatāḥ. vilayaṃ jagmur ākāśe jagmuś caiva sahasraśaḥ.

तद् अस्त्रं निहतं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा। हृष्टा नेदुस् ततः सर्वे कपयः कामरूपिणः।

tad astraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā. hṛṣṭā nedus tataḥ sarve kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...