रामायण 6.84 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 84→

[rm-6-84] • 33 श्लोकाः

तथा तैः कृत्तगात्रैस् तु दशग्रीवेण मार्गणैः। बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिर् वृता।

tathā taiḥ kṛttagātrais tu daśagrīveṇa mārgaṇaiḥ. babhūva vasudhā tatra prakīrṇā haribhir vṛtā.

रावणस्याप्रसह्यं तं शरसंपातम् एकतः। न शेकुः सहितुं दीप्तं पतंगा इव पावकम्।

rāvaṇasyāprasahyaṃ taṃ śarasaṃpātam ekataḥ. na śekuḥ sahituṃ dīptaṃ pataṃgā iva pāvakam.

ते ऽर्दिता निशितैर् बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः। पावकार्चिःसमाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः।

te 'rditā niśitair bāṇaiḥ krośanto vipradudruvuḥ. pāvakārciḥsamāviṣṭā dahyamānā yathā gajāḥ.

प्लवंगानाम् अनीकानि महाभ्राणीव मारुतः। स ययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः।

plavaṃgānām anīkāni mahābhrāṇīva mārutaḥ. sa yayau samare tasmin vidhaman rāvaṇaḥ śaraiḥ.

कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम्। आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस् तदा।

kadanaṃ tarasā kṛtvā rākṣasendro vanaukasām. āsasāda tato yuddhe rāghavaṃ tvaritas tadā.

सुग्रीवस् तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रवतो रणे। गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे द्रुतं मनः।

sugrīvas tān kapīn dṛṣṭvā bhagnān vidravato raṇe. gulme suṣeṇaṃ nikṣipya cakre yuddhe drutaṃ manaḥ.

आत्मनः सदृशं वीरं स तं निक्षिप्य वानरम्। सुग्रीवो ऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः।

ātmanaḥ sadṛśaṃ vīraṃ sa taṃ nikṣipya vānaram. sugrīvo 'bhimukhaḥ śatruṃ pratasthe pādapāyudhaḥ.

पार्श्वतः पृष्ठतश् चास्य सर्वे यूथाधिपाः स्वयम्। अनुजह्रुर् महाशैलान् विविधांश् च महाद्रुमान्।

pārśvataḥ pṛṣṭhataś cāsya sarve yūthādhipāḥ svayam. anujahrur mahāśailān vividhāṃś ca mahādrumān.

स नदन् युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान्। पातयन् विविधांश् चान्याञ् जघानोत्तमराक्षसान्।

sa nadan yudhi sugrīvaḥ svareṇa mahatā mahān. pātayan vividhāṃś cānyāñ jaghānottamarākṣasān.

ममर्द च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः। युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धान् अगमान् इव।

mamarda ca mahākāyo rākṣasān vānareśvaraḥ. yugāntasamaye vāyuḥ pravṛddhān agamān iva.

राक्षसानाम् अनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह। अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसंघेषु कानने।

rākṣasānām anīkeṣu śailavarṣaṃ vavarṣa ha. aśmavarṣaṃ yathā meghaḥ pakṣisaṃgheṣu kānane.

कपिराजविमुक्तैस् तैः शैलवर्षैस् तु राक्षसाः। विकीर्णशिरसः पेतुर् निकृत्ता इव पर्वताः।

kapirājavimuktais taiḥ śailavarṣais tu rākṣasāḥ. vikīrṇaśirasaḥ petur nikṛttā iva parvatāḥ.

अथ संक्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः। सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु विनदत्सु च।

atha saṃkṣīyamāṇeṣu rākṣaseṣu samantataḥ. sugrīveṇa prabhagneṣu patatsu vinadatsu ca.

विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः। रथाद् आप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धम् उपारुहत्।

virūpākṣaḥ svakaṃ nāma dhanvī viśrāvya rākṣasaḥ. rathād āplutya durdharṣo gajaskandham upāruhat.

स तं द्विरदम् आरुह्य विरूपाक्षो महारथः। विनदन् भीमनिर्ह्रालं वानरान् अभ्यधावत।

sa taṃ dviradam āruhya virūpākṣo mahārathaḥ. vinadan bhīmanirhrālaṃ vānarān abhyadhāvata.

सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे। स्थापयाम् आसा चोद्विग्नान् राक्षसान् संप्रहर्षयन्।

sugrīve sa śarān ghorān visasarja camūmukhe. sthāpayām āsā codvignān rākṣasān saṃpraharṣayan.

सो ऽतिविद्धः शितैर् बाणैः कपीन्द्रस् तेन रक्षसा। चुक्रोध च महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे।

so 'tividdhaḥ śitair bāṇaiḥ kapīndras tena rakṣasā. cukrodha ca mahākrodho vadhe cāsya mano dadhe.

ततः पादपम् उद्धृत्य शूरः संप्रधने हरिः। अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तं महागजम्।

tataḥ pādapam uddhṛtya śūraḥ saṃpradhane hariḥ. abhipatya jaghānāsya pramukhe taṃ mahāgajam.

स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः। अपासर्पद् धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च।

sa tu prahārābhihataḥ sugrīveṇa mahāgajaḥ. apāsarpad dhanurmātraṃ niṣasāda nanāda ca.

गजात् तु मथितात् तूर्णम् अपक्रम्य स वीर्यवान्। राक्षसो ऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम्।

gajāt tu mathitāt tūrṇam apakramya sa vīryavān. rākṣaso 'bhimukhaḥ śatruṃ pratyudgamya tataḥ kapim.

आर्षभं चर्मखड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः। भर्त्सयन्न् इव सुग्रीवम् आससाद व्यवस्थितम्।

ārṣabhaṃ carmakhaḍgaṃ ca pragṛhya laghuvikramaḥ. bhartsayann iva sugrīvam āsasāda vyavasthitam.

स हि तस्याभिसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्। विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम्।

sa hi tasyābhisaṃkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām. virūpākṣāya cikṣepa sugrīvo jaladopamām.

स तां शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुंगवः। अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत् तदा।

sa tāṃ śilām āpatantīṃ dṛṣṭvā rākṣasapuṃgavaḥ. apakramya suvikrāntaḥ khaḍgena prāharat tadā.

तेन खड्गेन संक्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे। कवचं पातयाम् आस स खड्गाभिहतो ऽपतत्।

tena khaḍgena saṃkruddhaḥ sugrīvasya camūmukhe. kavacaṃ pātayām āsa sa khaḍgābhihato 'patat.

स समुत्थाय पतितः कपिस् तस्य व्यसर्जयत्। तलप्रहारम् अशनेः समानं भीमनिस्वनम्।

sa samutthāya patitaḥ kapis tasya vyasarjayat. talaprahāram aśaneḥ samānaṃ bhīmanisvanam.

तलप्रहारं तद् रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम्। नैपुण्यान् मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्य् अताडयत्।

talaprahāraṃ tad rakṣaḥ sugrīveṇa samudyatam. naipuṇyān mocayitvainaṃ muṣṭinorasy atāḍayat.

ततस् तु संक्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः। मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा।

tatas tu saṃkruddhataraḥ sugrīvo vānareśvaraḥ. mokṣitaṃ cātmano dṛṣṭvā prahāraṃ tena rakṣasā.

स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः। ततो न्यपातयत् क्रोधाच् छङ्खदेशे महातलम्।

sa dadarśāntaraṃ tasya virūpākṣasya vānaraḥ. tato nyapātayat krodhāc chaṅkhadeśe mahātalam.

महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ। पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं स समुद्वमन्।

mahendrāśanikalpena talenābhihataḥ kṣitau. papāta rudhiraklinnaḥ śoṇitaṃ sa samudvaman.

विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनरुधिराप्लुतम्। ददृशुस् ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम्।

vivṛttanayanaṃ krodhāt saphenarudhirāplutam. dadṛśus te virūpākṣaṃ virūpākṣataraṃ kṛtam.

स्फुरन्तं परिवर्जन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम्। करुणं च विनर्दान्तं ददृशुः कपयो रिपुम्।

sphurantaṃ parivarjantaṃ pārśvena rudhirokṣitam. karuṇaṃ ca vinardāntaṃ dadṛśuḥ kapayo ripum.

तथा तु तौ संयति संप्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम्। बलार्णवौ सस्वनतुः सभीमं महार्णवौ द्वाव् इव भिन्नवेलौ।

tathā tu tau saṃyati saṃprayuktau tarasvinau vānararākṣasānām. balārṇavau sasvanatuḥ sabhīmaṃ mahārṇavau dvāv iva bhinnavelau.

विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन। बलं समस्तं कपिराक्षसानाम् उन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव।

vināśitaṃ prekṣya virūpanetraṃ mahābalaṃ taṃ haripārthivena. balaṃ samastaṃ kapirākṣasānām unmattagaṅgāpratimaṃ babhūva.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...