रामायण 6.83 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 83→

[rm-6-83] • 42 श्लोकाः

आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले। रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिवेदितम्।

ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule. rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva pariveditam.

स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः। बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः।

sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānam āsthitaḥ. babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ.

संदश्य दशनैर् ओष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः। राक्षसैर् अपि दुर्दर्शः कालाग्निर् इव मूर्छितः।

saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ. rākṣasair api durdarśaḥ kālāgnir iva mūrchitaḥ.

उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः। भयाव्यक्तकथांस् तत्र निर्दहन्न् इव चक्षुषा।

uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ. bhayāvyaktakathāṃs tatra nirdahann iva cakṣuṣā.

महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसं। शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया।

mahodaraṃ mahāpārśvaṃ virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ. śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā.

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास् ते भयार्दिताः। चोदयाम् आसुर् अव्यग्रान् राक्षसांस् तान् नृपाज्ञया।

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasās te bhayārditāḥ. codayām āsur avyagrān rākṣasāṃs tān nṛpājñayā.

ते तु सर्वे तथेत्य् उक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः। कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रावणाभिमुखा ययुः।

te tu sarve tathety uktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ. kṛtasvastyayanāḥ sarve rāvaṇābhimukhā yayuḥ.

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः। तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर् विजयकाङ्क्षिणः।

pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te mahārathāḥ. tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bhartur vijayakāṅkṣiṇaḥ.

अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्छितः। महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसं।

athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ. mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasaṃ.

अद्य बाणैर् धनुर्मुक्तैर् युगान्तादित्यसंनिभैः। राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसाधनम्।

adya bāṇair dhanurmuktair yugāntādityasaṃnibhaiḥ. rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādhanam.

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस् तथा। करिष्यामि प्रतीकारम् अद्य शत्रुवधाद् अहम्।

kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitos tathā. kariṣyāmi pratīkāram adya śatruvadhād aham.

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागरः। प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः।

naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgaraḥ. prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ.

अद्य वानरयूथानां तानि यूथानि भागशः। धनुःसमुद्राद् उद्भूतैर् मथिष्यामि शरोर्मिभिः।

adya vānarayūthānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ. dhanuḥsamudrād udbhūtair mathiṣyāmi śarormibhiḥ.

व्याकोशपद्मचक्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्। अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्य् अहम्।

vyākośapadmacakrāṇi padmakesaravarcasām. adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmy aham.

सशरैर् अद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः। मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैर् इव पङ्कलैः।

saśarair adya vadanaiḥ saṃkhye vānarayūthapāḥ. maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālair iva paṅkalaiḥ.

अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्। मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतंशतम्।

adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām. muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃśatam.

हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः। वधेनाद्य रिपोस् तासां कर्मोम्य् अस्रप्रमार्जनम्।

hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ. vadhenādya ripos tāsāṃ karmomy asrapramārjanam.

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर् गतचेतनैः। करोमि वानरैर् युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्।

adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇair gatacetanaiḥ. karomi vānarair yuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm.

अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे। सर्वांस् तांस् तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्दितैः।

adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare. sarvāṃs tāṃs tarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārditaiḥ.

कल्प्यतां मे रथशीघ्रं क्षिप्रम् आनीयतां धनुः। अनुप्रयान्तु मां युद्धे ये ऽवशिष्टा निशाचराः।

kalpyatāṃ me rathaśīghraṃ kṣipram ānīyatāṃ dhanuḥ. anuprayāntu māṃ yuddhe ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ.

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद् वचः। बलाध्यक्षान् स्थितांस् तत्र बलं संत्वर्यताम् इति।

tasya tad vacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīd vacaḥ. balādhyakṣān sthitāṃs tatra balaṃ saṃtvaryatām iti.

बलाध्यक्षास् तु संरब्धा राक्षसांस् तान् गृहाद् गृहात्। चोदयन्तः परिययुर् लङ्कां लघुपराक्रमाः।

balādhyakṣās tu saṃrabdhā rākṣasāṃs tān gṛhād gṛhāt. codayantaḥ pariyayur laṅkāṃ laghuparākramāḥ.

ततो मुहूर्तान् निष्पेतू राक्षसा भीमविक्रमाः। नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर् भुजैः।

tato muhūrtān niṣpetū rākṣasā bhīmavikramāḥ. nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇair bhujaiḥ.

असिभिः पट्टसैः शूलैर् गलाभिर् मुसलैर् हलैः। शक्तिभिस् तीक्ष्णधाराभिर् महद्भिः कूटमुद्गरैः।

asibhiḥ paṭṭasaiḥ śūlair galābhir musalair halaiḥ. śaktibhis tīkṣṇadhārābhir mahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ.

यष्टिभिर् विमलैश् चक्रैर् निशितैश् च परश्वधैः। भिण्डिपालैः शतघ्नीभिर् अन्यैश् चापि वरायुधैः।

yaṣṭibhir vimalaiś cakrair niśitaiś ca paraśvadhaiḥ. bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhir anyaiś cāpi varāyudhaiḥ.

अथानयन् बलाध्यक्षाश् चत्वारो रावणाज्ञया। द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्।

athānayan balādhyakṣāś catvāro rāvaṇājñayā. drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham.

आरुरोह रथं दिव्यं दीप्यमानं स्वतेजसा। रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्न् इव मेदिनीम्।

āruroha rathaṃ divyaṃ dīpyamānaṃ svatejasā. rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryād dārayann iva medinīm.

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ। विरूपाक्षश् च दुर्धर्षो रथान् आरुरुहुस् तदा।

rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau. virūpākṣaś ca durdharṣo rathān āruruhus tadā.

ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्। नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर् जयकाङ्क्षिणः।

te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm. nādaṃ ghoraṃ vimuñcanto niryayur jayakāṅkṣiṇaḥ.

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर् वृतः। निर्ययाव् उद्यतधनुः कालान्तकयमोमपः।

tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalair vṛtaḥ. niryayāv udyatadhanuḥ kālāntakayamomapaḥ.

ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः। द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ।

tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ. dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau.

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश् च तिमिरावृताः। द्विजाश् च नेदुर् घोराश् च संचचाल च मेदिनी।

tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaś ca timirāvṛtāḥ. dvijāś ca nedur ghorāś ca saṃcacāla ca medinī.

ववर्ष रुधिरं देवश् चस्खलुश् च तुरंगमाः। ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश् चाशिवं शिवाः।

vavarṣa rudhiraṃ devaś caskhaluś ca turaṃgamāḥ. dhvajāgre nyapatad gṛdhro vineduś cāśivaṃ śivāḥ.

नयनं चास्फुरद् वामं सव्यो बाहुर् अकम्पत। विवर्णवदनश् चासीत् किं चिद् अभ्रश्यत स्वरः।

nayanaṃ cāsphurad vāmaṃ savyo bāhur akampata. vivarṇavadanaś cāsīt kiṃ cid abhraśyata svaraḥ.

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः। रणे निधनशंसीनि रूपाण्य् एतानि जज्ञिरे।

tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ. raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇy etāni jajñire.

अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना। विनेदुर् अशिवं गृध्रा वायसैर् अनुनादिताः।

antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā. vinedur aśivaṃ gṛdhrā vāyasair anunāditāḥ.

एतान् अचिन्तयन् घोरान् उत्पातान् समुपस्थितान्। निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थी कालचोदितः।

etān acintayan ghorān utpātān samupasthitān. niryayau rāvaṇo mohād vadhārthī kālacoditaḥ.

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्। वानराणाम् अपि चमूर् युद्धायैवाभ्यवर्तत।

teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām. vānarāṇām api camūr yuddhāyaivābhyavartata.

तेषां सुतुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्। अन्योन्यम् आह्वयानानां क्रुद्धानां जयम् इच्छताम्।

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām. anyonyam āhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayam icchatām.

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः। वानराणाम् अनीकेषु चकार कदनं महत्।

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ. vānarāṇām anīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat.

निकृत्तशिरसः के चिद् रावणेन वलीमुखाः। निरुच्छ्वासा हताः के चित् के चित् पार्श्वेषु दारिताः। के चिद् विभिन्नशिरसः के चिच् चक्षुर्विवर्जिताः।

nikṛttaśirasaḥ ke cid rāvaṇena valīmukhāḥ. nirucchvāsā hatāḥ ke cit ke cit pārśveṣu dāritāḥ. ke cid vibhinnaśirasaḥ ke cic cakṣurvivarjitāḥ.

दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन संख्ये। ततस् ततस् तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर् हरियूथपास् ते।

daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato 'bhyeti rathena saṃkhye. tatas tatas tasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekur hariyūthapās te.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...