रामायण 6.80 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 80→

[rm-6-80] • 57 श्लोकाः

ततः पौलस्त्य सचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम्। आचचक्षुर् अभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः।

tataḥ paulastya sacivāḥ śrutvā cendrajitaṃ hatam. ācacakṣur abhijñāya daśagrīvāya savyathāḥ.

युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः। विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युते।

yuddhe hato mahārāja lakṣmaṇena tavātmajaḥ. vibhīṣaṇasahāyena miṣatāṃ no mahādyute.

शूरः शूरेण संगम्य संयुगेष्व् अपराजितः। लक्ष्णनेन हतः शूरः पुत्रस् ते विबुधेन्द्रजित्।

śūraḥ śūreṇa saṃgamya saṃyugeṣv aparājitaḥ. lakṣṇanena hataḥ śūraḥ putras te vibudhendrajit.

स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्। घोरम् इन्द्रजितः संख्ये कश्मलं प्राविशन् महत्।

sa taṃ pratibhayaṃ śrutvā vadhaṃ putrasya dāruṇam. ghoram indrajitaḥ saṃkhye kaśmalaṃ prāviśan mahat.

उपलभ्य चिरात् संज्ञां राजा राक्षसपुंगवः। पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः।

upalabhya cirāt saṃjñāṃ rājā rākṣasapuṃgavaḥ. putraśokārdito dīno vilalāpākulendriyaḥ.

हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ। जित्वेन्द्रं कथम् अद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः।

hā rākṣasacamūmukhya mama vatsa mahāratha. jitvendraṃ katham adya tvaṃ lakṣmaṇasya vaśaṃ gataḥ.

ननु त्वम् इषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकाव् अपि। मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर् लक्ष्मणं रणे।

nanu tvam iṣubhiḥ kruddho bhindyāḥ kālāntakāv api. mandarasyāpi śṛṅgāṇi kiṃ punar lakṣmaṇaṃ raṇe.

अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम। येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा।

adya vaivasvato rājā bhūyo bahumato mama. yenādya tvaṃ mahābāho saṃyuktaḥ kāladharmaṇā.

एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्व् अपि। यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गम् ऋच्छति।

eṣa panthāḥ suyodhānāṃ sarvāmaragaṇeṣv api. yaḥ kṛte hanyate bhartuḥ sa pumān svargam ṛcchati.

अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास् तथर्षयः। हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः।

adya devagaṇāḥ sarve lokapālās tatharṣayaḥ. hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā sukhaṃ svapsyanti nirbhayāḥ.

अद्य लोकास् त्रयः कृत्स्नाः पृथिवी च सकानना। एकेनेन्द्रजिता हीना शूण्येव प्रतिभाति मे।

adya lokās trayaḥ kṛtsnāḥ pṛthivī ca sakānanā. ekenendrajitā hīnā śūṇyeva pratibhāti me.

अद्य नैरृतकन्यायां श्रोष्याम्य् अन्तःपुरे रवम्। करेणुसंघस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे।

adya nairṛtakanyāyāṃ śroṣyāmy antaḥpure ravam. kareṇusaṃghasya yathā ninādaṃ girigahvare.

यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परंतप। मातरं मां च भार्यां च क्व गतो ऽसि विहाय नः।

yauvarājyaṃ ca laṅkāṃ ca rakṣāṃsi ca paraṃtapa. mātaraṃ māṃ ca bhāryāṃ ca kva gato 'si vihāya naḥ.

मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्। प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे।

mama nāma tvayā vīra gatasya yamasādanam. pretakāryāṇi kāryāṇi viparīte hi vartase.

स त्वं जीवति सुग्रीवे राघवे च सलक्ष्मणे। मम शल्यम् अनुद्धृत्य क्व गतो ऽसि विहाय नः।

sa tvaṃ jīvati sugrīve rāghave ca salakṣmaṇe. mama śalyam anuddhṛtya kva gato 'si vihāya naḥ.

एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्। आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसंभवः।

evamādivilāpārtaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam. āviveśa mahān kopaḥ putravyasanasaṃbhavaḥ.

घोरं प्रकृत्या रूपं तत् तस्य क्रोधाग्निमूर्छितम्। बभूव रूपं रुद्रस्य क्रुद्धस्येव दुरासदम्।

ghoraṃ prakṛtyā rūpaṃ tat tasya krodhāgnimūrchitam. babhūva rūpaṃ rudrasya kruddhasyeva durāsadam.

तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्न् अस्रबिन्दवः। दीप्ताभ्याम् इव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः।

tasya kruddhasya netrābhyāṃ prāpatann asrabindavaḥ. dīptābhyām iva dīpābhyāṃ sārciṣaḥ snehabindavaḥ.

दन्तान् विदशतस् तस्य श्रूयते दशनस्वनः। यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैर् इव।

dantān vidaśatas tasya śrūyate daśanasvanaḥ. yantrasyāveṣṭyamānasya mahato dānavair iva.

कालाग्निर् इव संक्रुद्धो यां यां दिशम् अवैक्षत। तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संनिलिल्यिरे।

kālāgnir iva saṃkruddho yāṃ yāṃ diśam avaikṣata. tasyāṃ tasyāṃ bhayatrastā rākṣasāḥ saṃnililyire.

तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्। वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः।

tam antakam iva kruddhaṃ carācaracikhādiṣum. vīkṣamāṇaṃ diśaḥ sarvā rākṣasā nopacakramuḥ.

ततः परमसंक्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः। अब्रवीद् रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुर् आहवे।

tataḥ paramasaṃkruddho rāvaṇo rākṣasādhipaḥ. abravīd rakṣasāṃ madhye saṃstambhayiṣur āhave.

मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः। तेषु तेष्व् अवकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः।

mayā varṣasahasrāṇi caritvā duścaraṃ tapaḥ. teṣu teṣv avakāśeṣu svayambhūḥ paritoṣitaḥ.

तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच् च स्वयम्भुवः। नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदा चन।

tasyaiva tapaso vyuṣṭyā prasādāc ca svayambhuvaḥ. nāsurebhyo na devebhyo bhayaṃ mama kadā cana.

कवचं ब्रह्मदत्तं मे यद् आदित्यसमप्रभम्। देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः।

kavacaṃ brahmadattaṃ me yad ādityasamaprabham. devāsuravimardeṣu na bhinnaṃ vajraśaktibhiḥ.

तेन माम् अद्य संयुक्तं रथस्थम् इह संयुगे। प्रतीयात् को ऽद्य माम् आजौ साक्षाद् अपि पुरंदरः।

tena mām adya saṃyuktaṃ rathastham iha saṃyuge. pratīyāt ko 'dya mām ājau sākṣād api puraṃdaraḥ.

यत् तदाभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्। देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा।

yat tadābhiprasannena saśaraṃ kārmukaṃ mahat. devāsuravimardeṣu mama dattaṃ svayambhuvā.

अद्य तूर्यशतैर् भीमं धनुर् उत्थाप्यतां महत्। रामलक्ष्मणयोर् एव वधाय परमाहवे।

adya tūryaśatair bhīmaṃ dhanur utthāpyatāṃ mahat. rāmalakṣmaṇayor eva vadhāya paramāhave.

स पुत्रवधसंतप्तः शूरः क्रोधवशं गतः। समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत।

sa putravadhasaṃtaptaḥ śūraḥ krodhavaśaṃ gataḥ. samīkṣya rāvaṇo buddhyā sītāṃ hantuṃ vyavasyata.

प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनान्। दीनो दीनस्वरान् सर्वांस् तान् उवाच निशाचरान्।

pratyavekṣya tu tāmrākṣaḥ sughoro ghoradarśanān. dīno dīnasvarān sarvāṃs tān uvāca niśācarān.

मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्। किं चिद् एव हतं तत्र सीतेयम् इति दर्शितम्।

māyayā mama vatsena vañcanārthaṃ vanaukasām. kiṃ cid eva hataṃ tatra sīteyam iti darśitam.

तद् इदं सत्यम् एवाहं करिष्ये प्रियम् आत्मनः। वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुम् अनुव्रताम्। इत्य् एवम् उक्त्वा सचिवान् खड्गम् आशु परामृशत्।

tad idaṃ satyam evāhaṃ kariṣye priyam ātmanaḥ. vaidehīṃ nāśayiṣyāmi kṣatrabandhum anuvratām. ity evam uktvā sacivān khaḍgam āśu parāmṛśat.

उद्धृत्य गुणसंपन्नं विमलाम्बरवर्चसं। निष्पपात स वेगेन सभायाः सचिवैर् वृतः।

uddhṛtya guṇasaṃpannaṃ vimalāmbaravarcasaṃ. niṣpapāta sa vegena sabhāyāḥ sacivair vṛtaḥ.

रावणः पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः। संक्रुद्धः खड्गम् आदाय सहसा यत्र मैथिली।

rāvaṇaḥ putraśokena bhṛśam ākulacetanaḥ. saṃkruddhaḥ khaḍgam ādāya sahasā yatra maithilī.

व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः। ऊचुश् चान्योन्यम् आश्लिष्य संक्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः।

vrajantaṃ rākṣasaṃ prekṣya siṃhanādaṃ pracukruśuḥ. ūcuś cānyonyam āśliṣya saṃkruddhaṃ prekṣya rākṣasāḥ.

अद्यैनं ताव् उभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः। लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः। बहवः शत्रवश् चान्ये संयुगेष्व् अभिपातिताः।

adyainaṃ tāv ubhau dṛṣṭvā bhrātarau pravyathiṣyataḥ. lokapālā hi catvāraḥ kruddhenānena nirjitāḥ. bahavaḥ śatravaś cānye saṃyugeṣv abhipātitāḥ.

तेषां संजल्पमानानाम् अशोकवनिकां गताम्। अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्छितः।

teṣāṃ saṃjalpamānānām aśokavanikāṃ gatām. abhidudrāva vaidehīṃ rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ.

वार्यमाणः सुसंक्रुद्धः सुहृद्भिर् हितबुद्धिभिः। अभ्यधावत संक्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीम् इव।

vāryamāṇaḥ susaṃkruddhaḥ suhṛdbhir hitabuddhibhiḥ. abhyadhāvata saṃkruddhaḥ khe graho rohiṇīm iva.

मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिर् अनिन्दिता। ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम्।

maithilī rakṣyamāṇā tu rākṣasībhir aninditā. dadarśa rākṣasaṃ kruddhaṃ nistriṃśavaradhāriṇam.

तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा। निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिर् अनिवर्तिनम्।

taṃ niśāmya sanistriṃśaṃ vyathitā janakātmajā. nivāryamāṇaṃ bahuśaḥ suhṛdbhir anivartinam.

यथायं माम् अभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्। वधिष्यति सनाथां माम् अनाथाम् इव दुर्मतिः।

yathāyaṃ mām abhikruddhaḥ samabhidravati svayam. vadhiṣyati sanāthāṃ mām anāthām iva durmatiḥ.

बहुशश् चोदयाम् आस भर्तारं माम् अनुव्रताम्। भार्या भव रमस्येति प्रत्याख्यातो ऽभवन् मया।

bahuśaś codayām āsa bhartāraṃ mām anuvratām. bhāryā bhava ramasyeti pratyākhyāto 'bhavan mayā.

सो ऽयं माम् अनुपस्थानाद् व्यक्तं नैराश्यम् आगतः। क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः।

so 'yaṃ mām anupasthānād vyaktaṃ nairāśyam āgataḥ. krodhamohasamāviṣṭo nihantuṃ māṃ samudyataḥ.

अथ वा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। मन्निमित्तम् अनार्येण समरे ऽद्य निपातितौ। अहो धिन् मन्निमित्तो ऽयं विनाशो राजपुत्रयोः।

atha vā tau naravyāghrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau. mannimittam anāryeṇa samare 'dya nipātitau. aho dhin mannimitto 'yaṃ vināśo rājaputrayoḥ.

हनूमतो हि तद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया। यद्य् अहं तस्य पृष्ठेन तदायासम् अनिन्दिता। नाद्यैवम् अनुशोचेयं भर्तुर् अङ्कगता सती।

hanūmato hi tadvākyaṃ na kṛtaṃ kṣudrayā mayā. yady ahaṃ tasya pṛṣṭhena tadāyāsam aninditā. nādyaivam anuśoceyaṃ bhartur aṅkagatā satī.

मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति। एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि।

manye tu hṛdayaṃ tasyāḥ kausalyāyāḥ phaliṣyati. ekaputrā yadā putraṃ vinaṣṭaṃ śroṣyate yudhi.

सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः। धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्रमिष्यति।

sā hi janma ca bālyaṃ ca yauvanaṃ ca mahātmanaḥ. dharmakāryāṇi rūpaṃ ca rudatī saṃsramiṣyati.

निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धम् अचेतना। अग्निम् आरोक्ष्यते नूनम् अपो वापि प्रवेक्ष्यति।

nirāśā nihate putre dattvā śrāddham acetanā. agnim ārokṣyate nūnam apo vāpi pravekṣyati.

धिग् अस्तु कुब्जाम् असतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्। यन्निमित्तम् इदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते।

dhig astu kubjām asatīṃ mantharāṃ pāpaniścayām. yannimittam idaṃ duḥkhaṃ kausalyā pratipatsyate.

इत्य् एवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्। रोहिणीम् इव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम्।

ity evaṃ maithilīṃ dṛṣṭvā vilapantīṃ tapasvinīm. rohiṇīm iva candreṇa vinā grahavaśaṃ gatām.

सुपार्श्वो नाम मेधावी रावणं राक्षसेश्वरम्। निवार्यमाणं सचिवैर् इदं वचनम् अब्रवीत्।

supārśvo nāma medhāvī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram. nivāryamāṇaṃ sacivair idaṃ vacanam abravīt.

कथं नाम दशग्रीव साक्षाद् वैश्रवणानुज। हन्तुम् इच्छसि वैदेहीं क्रोधाद् धर्मम् अपास्य हि।

kathaṃ nāma daśagrīva sākṣād vaiśravaṇānuja. hantum icchasi vaidehīṃ krodhād dharmam apāsya hi.

वेद विद्याव्रत स्नातः स्वधर्मनिरतः सदा। स्त्रियाः कस्माद् वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर।

veda vidyāvrata snātaḥ svadharmanirataḥ sadā. striyāḥ kasmād vadhaṃ vīra manyase rākṣaseśvara.

मैथिलीं रूपसंपन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव। त्वम् एव तु सहास्माभी राघवे क्रोधम् उत्सृज।

maithilīṃ rūpasaṃpannāṃ pratyavekṣasva pārthiva. tvam eva tu sahāsmābhī rāghave krodham utsṛja.

अभ्युत्थानं त्वम् अद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम्। कृत्वा निर्याह्य् अमावास्यां विजयाय बलैर् वृतः।

abhyutthānaṃ tvam adyaiva kṛṣṇapakṣacaturdaśīm. kṛtvā niryāhy amāvāsyāṃ vijayāya balair vṛtaḥ.

शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरम् आस्थितः। हत्वा दाशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम्।

śūro dhīmān rathī khaḍgī rathapravaram āsthitaḥ. hatvā dāśarathiṃ rāmaṃ bhavān prāpsyati maithilīm.

स तद् दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः। गृहं जगामाथ ततश् च वीर्यवान् पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः।

sa tad durātmā suhṛdā niveditaṃ vacaḥ sudharmyaṃ pratigṛhya rāvaṇaḥ. gṛhaṃ jagāmātha tataś ca vīryavān punaḥ sabhāṃ ca prayayau suhṛdvṛtaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...