रामायण 6.67 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 67→

[rm-6-67] • 42 श्लोकाः

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिंजयः। आदिदेशाथ संक्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम्।

makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiṃjayaḥ. ādideśātha saṃkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam.

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः।

jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau. adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ.

त्वम् अप्रतिमकर्माणम् इन्द्रं जयसि संयुगे। किं पुनर् मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे।

tvam apratimakarmāṇam indraṃ jayasi saṃyuge. kiṃ punar mānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge.

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर् वचः। यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहुवे न्द्रजित्।

tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya pitur vacaḥ. yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhuve ndrajit.

जुह्वतश् चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः। आजग्मुस् तत्र संभ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः।

juhvataś cāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ. ājagmus tatra saṃbhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ.

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो ऽथ विभीतकाः। लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा।

śastrāṇi śarapatrāṇi samidho 'tha vibhītakāḥ. lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā.

सर्वतो ऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः समन्ततः। छागस्य सर्वकृष्णस्य गलं जग्राह जीवतः।

sarvato 'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ samantataḥ. chāgasya sarvakṛṣṇasya galaṃ jagrāha jīvataḥ.

चरुहोमसमिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः। बभूवुस् तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च।

caruhomasamiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ. babhūvus tāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca.

प्रदक्षिणावर्तशिखस् तप्तहाटकसंनिभः। हविस् तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयम् उत्थितः।

pradakṣiṇāvartaśikhas taptahāṭakasaṃnibhaḥ. havis tat pratijagrāha pāvakaḥ svayam utthitaḥ.

हुत्वाग्निं तर्पयित्वाथ देवदानवराक्षसान्। आरुरोह रथश्रेष्ठम् अन्तर्धानगतं शुभम्।

hutvāgniṃ tarpayitvātha devadānavarākṣasān. āruroha rathaśreṣṭham antardhānagataṃ śubham.

स वाजिभिश् चतुर्भिस् तु बाणैश् च निशितैर् युतः। आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमे।

sa vājibhiś caturbhis tu bāṇaiś ca niśitair yutaḥ. āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottame.

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः। शरैश् चन्द्रार्धचन्द्रैश् च स रथः समलंकृतः।

jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ. śaraiś candrārdhacandraiś ca sa rathaḥ samalaṃkṛtaḥ.

जाम्बूनदमहाकम्बुर् दीप्तपावकसंनिभः। बभूवेन्द्रजितः केतुर् वैदूर्यसमलंकृतः।

jāmbūnadamahākambur dīptapāvakasaṃnibhaḥ. babhūvendrajitaḥ ketur vaidūryasamalaṃkṛtaḥ.

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः। स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः।

tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ. sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ.

सो ऽभिनिर्याय नगराद् इन्द्रजित् समितिंजयः। हुत्वाग्निं राक्षसैर् मन्त्रैर् अन्तर्धानगतो ऽब्रवीत्।

so 'bhiniryāya nagarād indrajit samitiṃjayaḥ. hutvāgniṃ rākṣasair mantrair antardhānagato 'bravīt.

अद्य हत्वाहवे यौ तौ मिथ्या प्रव्रजितौ वने। जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणाधिकम्।

adya hatvāhave yau tau mithyā pravrajitau vane. jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇādhikam.

कृत्वा निर्वानराम् उर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम्। करिष्ये परमां प्रीतिम् इत्य् उक्त्वान्तरधीयत।

kṛtvā nirvānarām urvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam. kariṣye paramāṃ prītim ity uktvāntaradhīyata.

आपपाताथ संक्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः। तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस् तीक्ष्णस् त्व् इन्द्ररिपू रणे।

āpapātātha saṃkruddho daśagrīveṇa coditaḥ. tīkṣṇakārmukanārācais tīkṣṇas tv indraripū raṇe.

स ददर्श महावीर्यौ नागौ त्रिशिरसाव् इव। सृजन्ताव् इषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ।

sa dadarśa mahāvīryau nāgau triśirasāv iva. sṛjantāv iṣujālāni vīrau vānaramadhyagau.

इमौ ताव् इति संचिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्। संततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान्।

imau tāv iti saṃcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam. saṃtatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān.

स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ। अचक्षुर् विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः शरैः।

sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau. acakṣur viṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ.

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ। धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यम् अस्त्रं प्रचक्रतुः।

tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau. dhanuṣī saśare kṛtvā divyam astraṃ pracakratuḥ.

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर् महाबलौ। तम् अस्त्रैः सुरसंकाशौ नैव पस्पर्शतुः शरैः।

pracchādayantau gaganaṃ śarajālair mahābalau. tam astraiḥ surasaṃkāśau naiva pasparśatuḥ śaraiḥ.

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन् नभः। दिशश् चान्तर्दधे श्रीमान् नीहारतमसावृतः।

sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayan nabhaḥ. diśaś cāntardadhe śrīmān nīhāratamasāvṛtaḥ.

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः। शुश्रुवे चरतस् तस्य न च रूपं प्रकाशते।

naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ. śuśruve caratas tasya na ca rūpaṃ prakāśate.

घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षम् इवाद्भुतम्। स ववर्ष महाबाहुर् नाराचशरवृष्टिभिः।

ghanāndhakāre timire śaravarṣam ivādbhutam. sa vavarṣa mahābāhur nārācaśaravṛṣṭibhiḥ.

स रामं सूर्यसंकाशैः शरैर् दत्तवरो भृशम्। विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः।

sa rāmaṃ sūryasaṃkāśaiḥ śarair dattavaro bhṛśam. vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ.

तौ हन्यमानौ नाराचैर् धाराभिर् इव पर्वतौ। हेमपुङ्खान् नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान्।

tau hanyamānau nārācair dhārābhir iva parvatau. hemapuṅkhān naravyāghrau tigmān mumucatuḥ śarān.

अन्तरिक्षं समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः। निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस् ते शोणितोक्षिताः।

antarikṣaṃ samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ. nikṛtya patagā bhūmau petus te śoṇitokṣitāḥ.

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ। तान् इषून् पततो भल्लैर् अनेकैर् निचकर्ततुः।

atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau. tān iṣūn patato bhallair anekair nicakartatuḥ.

यतो हि ददृशाते तौ शरान् निपतिताञ् शितान्। ततस् ततो दाशरथी ससृजाते ऽस्त्रम् उत्तमम्।

yato hi dadṛśāte tau śarān nipatitāñ śitān. tatas tato dāśarathī sasṛjāte 'stram uttamam.

रावणिस् तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन्। विव्याध तौ दाशरथी लघ्व् अस्त्रो निशितैः शरैः।

rāvaṇis tu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan. vivyādha tau dāśarathī laghv astro niśitaiḥ śaraiḥ.

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहतैः। बभूवतुर् दाशरथी पुष्पिताव् इव किंशुकौ।

tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhataiḥ. babhūvatur dāśarathī puṣpitāv iva kiṃśukau.

नास्य वेद गतिं कश् चिन् न च रूपं धनुः शरान्। न चान्यद् विदितं किं चित् सूर्यस्येवाभ्रसंप्लवे।

nāsya veda gatiṃ kaś cin na ca rūpaṃ dhanuḥ śarān. na cānyad viditaṃ kiṃ cit sūryasyevābhrasaṃplave.

तेन विद्धाश् च हरयो निहताश् च गतासवः। बभूवुः शतशस् तत्र पतिता धरणीतले।

tena viddhāś ca harayo nihatāś ca gatāsavaḥ. babhūvuḥ śataśas tatra patitā dharaṇītale.

लक्ष्मणस् तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत्। ब्राह्मम् अस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम्।

lakṣmaṇas tu susaṃkruddho bhrātaraṃ vākyam abravīt. brāhmam astraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām.

तम् उवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्। नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तुम् अर्हसि।

tam uvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam. naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantum arhasi.

अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्। पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुम् इहार्हसि।

ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam. palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantum ihārhasi.

अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल। आदेक्ष्यावो महावेगान् अस्त्रान् आशीविषोपमान्।

asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala. ādekṣyāvo mahāvegān astrān āśīviṣopamān.

तम् एनं मायिनं क्षुद्रम् अन्तर्हितरथं बलात्। राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः।

tam enaṃ māyinaṃ kṣudram antarhitarathaṃ balāt. rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ.

यद्य् एष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्तलं वा। एवं निगूढो ऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः।

yady eṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhastalaṃ vā. evaṃ nigūḍho 'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ.

इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर् वृतः। वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस् तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते।

ity evam uktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhair vṛtaḥ. vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇas tadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...