रामायण 6.66 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 66→

[rm-6-66] • 38 श्लोकाः

निर्गतं मकराक्षं ते दृष्ट्वा वानरपुंगवाः। आप्लुत्य सहसा सर्वे योद्धुकामा व्यवस्थिताः।

nirgataṃ makarākṣaṃ te dṛṣṭvā vānarapuṃgavāḥ. āplutya sahasā sarve yoddhukāmā vyavasthitāḥ.

ततः प्रवृत्तं सुमहत् तद् युद्धं लोमहर्षणम्। निशाचरैः प्लवंगानां देवानां दानवैर् इव।

tataḥ pravṛttaṃ sumahat tad yuddhaṃ lomaharṣaṇam. niśācaraiḥ plavaṃgānāṃ devānāṃ dānavair iva.

वृक्षशूलनिपातैश् च शिलापरिघपातनैः। अन्योन्यं मर्दयन्ति स्म तदा कपिनिशाचराः।

vṛkṣaśūlanipātaiś ca śilāparighapātanaiḥ. anyonyaṃ mardayanti sma tadā kapiniśācarāḥ.

शक्तिशूलगदाखड्गैस् तोमरैश् च निशाचराः। पट्टसैर् भिन्दिपालैश् च बाणपातैः समन्ततः।

śaktiśūlagadākhaḍgais tomaraiś ca niśācarāḥ. paṭṭasair bhindipālaiś ca bāṇapātaiḥ samantataḥ.

पाशमुद्गरदण्डैश् च निर्घातैश् चापरैस् तथा। कदनं कपिसिंहानां चक्रुस् ते रजनीचराः।

pāśamudgaradaṇḍaiś ca nirghātaiś cāparais tathā. kadanaṃ kapisiṃhānāṃ cakrus te rajanīcarāḥ.

बाणौघैर् अर्दिताश् चापि खरपुत्रेण वानराः। संभ्रान्तमनसः सर्वे दुद्रुवुर् भयपीडिताः।

bāṇaughair arditāś cāpi kharaputreṇa vānarāḥ. saṃbhrāntamanasaḥ sarve dudruvur bhayapīḍitāḥ.

तान् दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे द्रवमाणान् वनौकसः। नेदुस् ते सिंहवद् धृष्टा राक्षसा जितकाशिनः।

tān dṛṣṭvā rākṣasāḥ sarve dravamāṇān vanaukasaḥ. nedus te siṃhavad dhṛṣṭā rākṣasā jitakāśinaḥ.

विद्रवत्सु तदा तेषु वानरेषु समन्ततः। रामस् तान् वारयाम् आस शरवर्षेण राक्षसान्।

vidravatsu tadā teṣu vānareṣu samantataḥ. rāmas tān vārayām āsa śaravarṣeṇa rākṣasān.

वारितान् राक्षसान् दृष्ट्वा मकराक्षो निशाचरः। क्रोधान् अलसम् आविष्टो वचनं चेदम् अब्रवीत्।

vāritān rākṣasān dṛṣṭvā makarākṣo niśācaraḥ. krodhān alasam āviṣṭo vacanaṃ cedam abravīt.

तिष्ठ राम मया सार्धं द्वन्द्वयुद्धं ददामि ते। त्याजयिष्यामि ते प्राणान् धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः।

tiṣṭha rāma mayā sārdhaṃ dvandvayuddhaṃ dadāmi te. tyājayiṣyāmi te prāṇān dhanurmuktaiḥ śitaiḥ śaraiḥ.

यत् तदा दण्डकारण्ये पितरं हतवान् मम। मदग्रतः स्वकर्मस्थं स्मृत्वा रोषो ऽभिवर्धते।

yat tadā daṇḍakāraṇye pitaraṃ hatavān mama. madagrataḥ svakarmasthaṃ smṛtvā roṣo 'bhivardhate.

दह्यन्ते भृशम् अङ्गानि दुरात्मन् मम राघव। यन् मयासि न दृष्टस् त्वं तस्मिन् काले महावने।

dahyante bhṛśam aṅgāni durātman mama rāghava. yan mayāsi na dṛṣṭas tvaṃ tasmin kāle mahāvane.

दिष्ट्यासि दर्शनं राम मम त्वं प्राप्तवान् इह। काङ्क्षितो ऽसि क्षुधार्तस्य सिंहस्येवेतरो मृगः।

diṣṭyāsi darśanaṃ rāma mama tvaṃ prāptavān iha. kāṅkṣito 'si kṣudhārtasya siṃhasyevetaro mṛgaḥ.

अद्य मद्बाणवेगेन प्रेतराड् विषयं गतः। ये त्वया निहताः शूराः सह तैस् त्वं समेष्यसि।

adya madbāṇavegena pretarāḍ viṣayaṃ gataḥ. ye tvayā nihatāḥ śūrāḥ saha tais tvaṃ sameṣyasi.

बहुनात्र किम् उक्तेन शृणु राम वचो मम। पश्यन्तु सकला लोकास् त्वां मां चैव रणाजिरे।

bahunātra kim uktena śṛṇu rāma vaco mama. paśyantu sakalā lokās tvāṃ māṃ caiva raṇājire.

अस्त्रैर् वा गदया वापि बाहुभ्यां वा महाहवे। अभ्यस्तं येन वा राम तेन वा वर्ततां युधि।

astrair vā gadayā vāpi bāhubhyāṃ vā mahāhave. abhyastaṃ yena vā rāma tena vā vartatāṃ yudhi.

मकराक्षवचः श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः। अब्रवीत् प्रहसन् वाक्यम् उत्तरोत्तरवादिनम्।

makarākṣavacaḥ śrutvā rāmo daśarathātmajaḥ. abravīt prahasan vākyam uttarottaravādinam.

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां त्वत्पिता च यः। त्रिशिरा दूषणश् चापि दण्डके निहता मया।

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ tvatpitā ca yaḥ. triśirā dūṣaṇaś cāpi daṇḍake nihatā mayā.

स्वाशितास् तव मांसेन गृध्रगोमायुवायसाः। भविष्यन्त्य् अद्य वै पाप तीक्ष्णतुण्डनखाङ्कुशाः।

svāśitās tava māṃsena gṛdhragomāyuvāyasāḥ. bhaviṣyanty adya vai pāpa tīkṣṇatuṇḍanakhāṅkuśāḥ.

एवम् उक्तस् तु रामेण खरपुत्रो निशाचरः। बाणौघान् असृजत् तस्मै राघवाय रणाजिरे।

evam uktas tu rāmeṇa kharaputro niśācaraḥ. bāṇaughān asṛjat tasmai rāghavāya raṇājire.

ताञ् शराञ् शरवर्षेण रामश् चिच्छेद नैकधा। निपेतुर् भुवि ते छिन्ना रुक्मपुङ्खाः सहस्रशः।

tāñ śarāñ śaravarṣeṇa rāmaś ciccheda naikadhā. nipetur bhuvi te chinnā rukmapuṅkhāḥ sahasraśaḥ.

तद् युद्धम् अभवत् तत्र समेत्यान्योन्यम् ओजसा। खर राक्षसपुत्रस्य सूनोर् दशरथस्य च।

tad yuddham abhavat tatra sametyānyonyam ojasā. khara rākṣasaputrasya sūnor daśarathasya ca.

जीमूतयोर् इवाकाशे शब्दो ज्यातलयोस् तदा। धनुर् मुक्तः स्वनोत्कृष्टः श्रूयते च रणाजिरे।

jīmūtayor ivākāśe śabdo jyātalayos tadā. dhanur muktaḥ svanotkṛṣṭaḥ śrūyate ca raṇājire.

देवदानवगन्धर्वाः किंनराश् च महोरगाः। अन्तरिक्षगताः सर्वे द्रष्टुकामास् तद् अद्भुतम्।

devadānavagandharvāḥ kiṃnarāś ca mahoragāḥ. antarikṣagatāḥ sarve draṣṭukāmās tad adbhutam.

विद्धम् अन्योन्यगात्रेषु द्विगुणं वर्धते बलम्। कृतप्रतिकृतान्योन्यं कुर्वाते तौ रणाजिरे।

viddham anyonyagātreṣu dviguṇaṃ vardhate balam. kṛtapratikṛtānyonyaṃ kurvāte tau raṇājire.

रामम् उक्तास् तु बाणौघान् राक्षसस् त्व् अच्छिनद् रणे। रक्षोमुक्तांस् तु रामो वै नैकधा प्राच्छिनच् छरैः।

rāmam uktās tu bāṇaughān rākṣasas tv acchinad raṇe. rakṣomuktāṃs tu rāmo vai naikadhā prācchinac charaiḥ.

बाणौघवितताः सर्वा दिशश् च विदिशस् तथा। संछन्ना वसुधा चैव समन्तान् न प्रकाशते।

bāṇaughavitatāḥ sarvā diśaś ca vidiśas tathā. saṃchannā vasudhā caiva samantān na prakāśate.

ततः क्रुद्धो महाबाहुर् धनुश् चिच्छेद रक्षसः। अष्टाभिर् अथ नाराचैः सूतं विव्याध राघवः। भित्त्वा शरै रथं रामो रथाश्वान् समपातयत्।

tataḥ kruddho mahābāhur dhanuś ciccheda rakṣasaḥ. aṣṭābhir atha nārācaiḥ sūtaṃ vivyādha rāghavaḥ. bhittvā śarai rathaṃ rāmo rathāśvān samapātayat.

विरथो वसुधां तिष्ठन् मकराक्षो निशाचरः। अतिष्ठद् वसुधां रक्षः शूलं जग्राह पाणिना। त्रासनं सर्वभूतानां युगान्ताग्निसमप्रभम्।

viratho vasudhāṃ tiṣṭhan makarākṣo niśācaraḥ. atiṣṭhad vasudhāṃ rakṣaḥ śūlaṃ jagrāha pāṇinā. trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ yugāntāgnisamaprabham.

विभ्राम्य च महच् छूलं प्रज्वलन्तं निशाचरः। स क्रोधात् प्राहिणोत् तस्मै राघवाय महाहवे।

vibhrāmya ca mahac chūlaṃ prajvalantaṃ niśācaraḥ. sa krodhāt prāhiṇot tasmai rāghavāya mahāhave.

तम् आपतन्तं ज्वलितं खरपुत्रकराच् च्युतम्। बाणैस् तु त्रिभिर् आकाशे शूलं चिच्छेद राघवः।

tam āpatantaṃ jvalitaṃ kharaputrakarāc cyutam. bāṇais tu tribhir ākāśe śūlaṃ ciccheda rāghavaḥ.

सच्छिन्नो नैकधा शूलो दिव्यहाटकमण्डितः। व्यशीर्यत महोक्लेव रामबाणार्दितो भुवि।

sacchinno naikadhā śūlo divyahāṭakamaṇḍitaḥ. vyaśīryata mahokleva rāmabāṇārdito bhuvi.

तच् छूलं निहतं दृष्ट्वा रामेणाद्भुतकर्मणा। साधु साध्व् इति भूतानि व्याहरन्ति नभोगताः।

tac chūlaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāmeṇādbhutakarmaṇā. sādhu sādhv iti bhūtāni vyāharanti nabhogatāḥ.

तद् दृष्ट्वा निहतं शूलं मकराक्षो निशाचरः। मुष्टिम् उद्यम्य काकुत्स्थं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्।

tad dṛṣṭvā nihataṃ śūlaṃ makarākṣo niśācaraḥ. muṣṭim udyamya kākutsthaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt.

स तं दृष्ट्वा पतन्तं वै प्रहस्य रघुनन्दनः। पावकास्त्रं ततो रामः संदधे स्वशरासने।

sa taṃ dṛṣṭvā patantaṃ vai prahasya raghunandanaḥ. pāvakāstraṃ tato rāmaḥ saṃdadhe svaśarāsane.

तेनास्त्रेण हतं रक्षः काकुत्स्थेन तदा रणे। संछिन्नहृदयं तत्र पपात च ममार च।

tenāstreṇa hataṃ rakṣaḥ kākutsthena tadā raṇe. saṃchinnahṛdayaṃ tatra papāta ca mamāra ca.

दृष्ट्वा ते राक्षसाः सर्वे मकराक्षस्य पातनम्। लङ्काम् एव प्रधावन्त रामबालार्दितास् तदा।

dṛṣṭvā te rākṣasāḥ sarve makarākṣasya pātanam. laṅkām eva pradhāvanta rāmabālārditās tadā.

दशरथनृपपुत्रबाणवेगै रजनिचरं निहतं खरात्मजं तम्। ददृशुर् अथ च देवताः प्रहृष्टा गिरिम् इव वज्रहतं यथा विशीर्णम्।

daśarathanṛpaputrabāṇavegai rajanicaraṃ nihataṃ kharātmajaṃ tam. dadṛśur atha ca devatāḥ prahṛṣṭā girim iva vajrahataṃ yathā viśīrṇam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...