रामायण 6.53 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 53→

[rm-6-53] • 50 श्लोकाः

स तथोक्तस् तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्। अब्रवीद् राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः।

sa tathoktas tu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram. abravīd rākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ.

सो ऽहं तव भयं घोरं वधात् तस्य दुरात्मनः। रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरस् त्वं सुखीभव।

so 'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāt tasya durātmanaḥ. rāmasyādya pramārjāmi nirvairas tvaṃ sukhībhava.

गर्जन्ति न वृथा शूर निर्जला इव तोयदाः। पश्य संपाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा।

garjanti na vṛthā śūra nirjalā iva toyadāḥ. paśya saṃpādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā.

न मर्षयति चात्मानं संभावयति नात्मना। अदर्शयित्वा शूरास् तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्।

na marṣayati cātmānaṃ saṃbhāvayati nātmanā. adarśayitvā śūrās tu karma kurvanti duṣkaram.

विक्लवानाम् अबुद्धीनां राज्ञां पण्डितमानिनाम्। शृण्वताम् आदित इदं त्वद्विधानां महोदर।

viklavānām abuddhīnāṃ rājñāṃ paṇḍitamāninām. śṛṇvatām ādita idaṃ tvadvidhānāṃ mahodara.

युद्धे कापुरुषैर् नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः। राजानम् अनुगच्छद्भिः कृत्यम् एतद् विनाशितम्।

yuddhe kāpuruṣair nityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ. rājānam anugacchadbhiḥ kṛtyam etad vināśitam.

राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्। राजानम् इमम् आसाद्य सुहृच्चिह्नम् अमित्रकम्।

rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam. rājānam imam āsādya suhṛccihnam amitrakam.

एष निर्याम्य् अहं युद्धम् उद्यतः शत्रुनिर्जये। दुर्नयं भवताम् अद्य समीकर्तुं महाहवे।

eṣa niryāmy ahaṃ yuddham udyataḥ śatrunirjaye. durnayaṃ bhavatām adya samīkartuṃ mahāhave.

एवम् उक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः।

evam uktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ. pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ.

महोदरो ऽयं रामात् तु परित्रस्तो न संशयः। न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद।

mahodaro 'yaṃ rāmāt tu paritrasto na saṃśayaḥ. na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada.

कश् चिन् मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च। गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्णजयाय च।

kaś cin me tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca. gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇajayāya ca.

आददे निशितं शूलं वेगाच् छत्रुनिबर्हणः। सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्।

ādade niśitaṃ śūlaṃ vegāc chatrunibarhaṇaḥ. sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam.

इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम्। देवदानवगन्धर्वयक्षकिंनरसूदनम्।

indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam. devadānavagandharvayakṣakiṃnarasūdanam.

रक्तमाल्य महादाम स्वतश् चोद्गतपावकम्। आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्। कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यम् अब्रवीत्।

raktamālya mahādāma svataś codgatapāvakam. ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam. kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyam abravīt.

गमिष्याम्य् अहम् एकाकी तिष्ठत्व् इह बलं महत्। अद्य तान् क्षुधितः क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्।

gamiṣyāmy aham ekākī tiṣṭhatv iha balaṃ mahat. adya tān kṣudhitaḥ kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān.

कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यम् अब्रवीत्। सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गलपाणिभिः।

kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyam abravīt. sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgalapāṇibhiḥ.

वानरा हि महात्मानः शीघ्राश् च व्यवसायिनः। एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर् दशनैः क्षयम्।

vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāś ca vyavasāyinaḥ. ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyur daśanaiḥ kṣayam.

तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज। रक्षसाम् अहितं सर्वं शत्रुपक्षं निसूदय।

tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja. rakṣasām ahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ nisūdaya.

अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्। आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः।

athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām. ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ.

अङ्गदान् अङ्गुलीवेष्टान् वराण्य् आभरणानि च। हारं च शशिसंकाशम् आबबन्ध महात्मनः।

aṅgadān aṅgulīveṣṭān varāṇy ābharaṇāni ca. hāraṃ ca śaśisaṃkāśam ābabandha mahātmanaḥ.

दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः। श्रोत्रे चासज्जयाम् आस श्रीमती चास्य कुण्डले।

divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ. śrotre cāsajjayām āsa śrīmatī cāsya kuṇḍale.

काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः। कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतो ऽग्निर् इवाबभौ।

kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ. kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnir ivābabhau.

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः। अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः।

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ. amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ.

स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तम् इवात्मभासा। आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः।

sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptam ivātmabhāsā. ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ.

सर्वाभरणनद्धाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः। त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ।

sarvābharaṇanaddhāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ. trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau.

भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलिः। तम् आशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयाम् आस रावणः।

bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam. praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābaliḥ. tam āśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayām āsa rāvaṇaḥ.

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश् चापि वरायुधैः। तं गजैश् च तुरंगैश् च स्यन्दनैश् चाम्बुदस्वनैः। अनुजग्मुर् महात्मानं रथिनो रथिनां वरम्।

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiś cāpi varāyudhaiḥ. taṃ gajaiś ca turaṃgaiś ca syandanaiś cāmbudasvanaiḥ. anujagmur mahātmānaṃ rathino rathināṃ varam.

सर्पैर् उष्ट्रैः खरैर् अश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः। अनुजग्मुश् च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्।

sarpair uṣṭraiḥ kharair aśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ. anujagmuś ca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam.

स पुष्पवर्णैर् अवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः। मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः।

sa puṣpavarṇair avakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ. madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ.

पदातयश् अ बहवो महानादा महाबलाः। अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः।

padātayaś a bahavo mahānādā mahābalāḥ. anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ.

रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः। शूरान् उद्यम्य खड्गांश् च निशितांश् च परश्वधान्।

raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ. śūrān udyamya khaḍgāṃś ca niśitāṃś ca paraśvadhān.

बहुव्यामांश् च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान्। तालस्कन्धांश् च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान्।

bahuvyāmāṃś ca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān. tālaskandhāṃś ca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān.

अथान्यद् वपुर् आदाय दारुणं लोमहर्षणम्। निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः।

athānyad vapur ādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam. niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ.

धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छितः। रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः।

dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchitaḥ. raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ.

संनिपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्। कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्।

saṃnipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān. kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasann idam abravīt.

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः। निर्दहिष्यामि संक्रुद्धः शलभान् इव पावकः।

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ. nirdahiṣyāmi saṃkruddhaḥ śalabhān iva pāvakaḥ.

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः। जातिर् अस्मद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्।

nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ. jātir asmadvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam.

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः। हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे।

purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ. hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge.

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः। नादं चक्रुर् महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्।

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ. nādaṃ cakrur mahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam.

तस्य निष्पततस् तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः। बभूवुर् घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः।

tasya niṣpatatas tūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ. babhūvur ghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ.

उल्काशनियुता मेघा विनेदुश् च सुदारुणाः। ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत।

ulkāśaniyutā meghā vineduś ca sudāruṇāḥ. sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata.

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः। मण्डलान्य् अपसव्यानि बबन्धुश् च विहंगमाः।

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ. maṇḍalāny apasavyāni babandhuś ca vihaṃgamāḥ.

निष्पपात च गृध्रे ऽस्य शूले वै पथि गच्छतः। प्रास्फुरन् नयनं चास्य सव्यो बाहुर् अकम्पत।

niṣpapāta ca gṛdhre 'sya śūle vai pathi gacchataḥ. prāsphuran nayanaṃ cāsya savyo bāhur akampata.

निष्पपात तदा चोक्ला ज्वलन्ती भीमनिस्वना। आदित्यो निष्प्रभश् चासीन् न प्रवाति सुखो ऽनिलः।

niṣpapāta tadā coklā jvalantī bhīmanisvanā. ādityo niṣprabhaś cāsīn na pravāti sukho 'nilaḥ.

अचिन्तयन् महोत्पातान् उत्थितांल् लोमहर्षणान्। निर्ययौ कुम्भकर्णस् तु कृतान्तबलचोदितः।

acintayan mahotpātān utthitāṃl lomaharṣaṇān. niryayau kumbhakarṇas tu kṛtāntabalacoditaḥ.

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसंनिभः। ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकम् अद्भुतम्।

sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasaṃnibhaḥ. dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkam adbhutam.

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्। वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस् तदा।

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam. vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśas tadā.

तद् वानरानीकम् अतिप्रचण्डं दिशो द्रवद् भिन्नम् इवाभ्रजालम्। स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान् ननाद भूयो घनवद् घनाभः।

tad vānarānīkam atipracaṇḍaṃ diśo dravad bhinnam ivābhrajālam. sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣān nanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ.

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य। पेतुर् धरण्यां बहवः प्लवंगा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः।

te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya. petur dharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṃgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ.

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिःसृतो महात्मा। कपि गणभयम् आददत् सुभीमं प्रभुर् इव किंकरदण्डवान् युगान्ते।

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya viniḥsṛto mahātmā. kapi gaṇabhayam ādadat subhīmaṃ prabhur iva kiṃkaradaṇḍavān yugānte.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...