रामायण 6.52 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 52→

[rm-6-52] • 35 श्लोकाः

तद् उक्तम् अतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः। कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः।

tad uktam atikāyasya balino bāhuśālinaḥ. kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ.

कुम्भकर्णकुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः। अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्।

kumbhakarṇakule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ. avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum.

न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ। त्वं तु कैशोरकाद् धृष्टः केवलं वक्तुम् इच्छसि।

na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau. tvaṃ tu kaiśorakād dhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktum icchasi.

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित्। आत्मनश् च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभ।

sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit. ātmanaś ca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabha.

यत् तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना। अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात् तादृशं बुधः।

yat tu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā. anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāt tādṛśaṃ budhaḥ.

यांस् तु धर्मार्थकामांस् त्वं ब्रवीषि पृथग् आश्रयान्। अनुबोद्धुं स्वभावेन न हि लक्षणम् अस्ति ते।

yāṃs tu dharmārthakāmāṃs tvaṃ bravīṣi pṛthag āśrayān. anuboddhuṃ svabhāvena na hi lakṣaṇam asti te.

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजनम्। श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्।

karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojanam. śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām.

निःश्रेयस फलाव् एव धर्मार्थाव् इतराव् अपि। अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम्।

niḥśreyasa phalāv eva dharmārthāv itarāv api. adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam.

ऐहलौकिकपारत्र्यं कर्म पुम्भिर् निषेव्यते। कर्माण्य् अपि तु कल्प्यानि लभते कामम् आस्थितः।

aihalaukikapāratryaṃ karma pumbhir niṣevyate. karmāṇy api tu kalpyāni labhate kāmam āsthitaḥ.

तत्र कॢप्तम् इदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः। शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किम् इवात्रापनीयते।

tatra kḷptam idaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ. śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kim ivātrāpanīyate.

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर् यः प्रकृतस् त्वया। तत्राप्य् अनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यद् असाधु च।

ekasyaivābhiyāne tu hetur yaḥ prakṛtas tvayā. tatrāpy anupapannaṃ te vakṣyāmi yad asādhu ca.

येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः। राक्षसा राघवं तं त्वं कथम् एको जयिष्यसि।

yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ. rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ katham eko jayiṣyasi.

ये पुरा निर्जितास् तेन जनस्थाने महौजसः। राक्षसांस् तान् पुरे सर्वान् भीतान् अद्यापि पश्यसि।

ye purā nirjitās tena janasthāne mahaujasaḥ. rākṣasāṃs tān pure sarvān bhītān adyāpi paśyasi.

तं सिंहम् इव संक्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्। सर्पं सुप्तम् इवाबुद्ध्या प्रबोधयितुम् इच्छसि।

taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam. sarpaṃ suptam ivābuddhyā prabodhayitum icchasi.

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्। कस् तं मृत्युम् इवासह्यम् आसादयितुम् अर्हति।

jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam. kas taṃ mṛtyum ivāsahyam āsādayitum arhati.

संशयस्थम् इदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने। एकस्य गमनं तत्र न हि मे रोचते तव।

saṃśayastham idaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane. ekasya gamanaṃ tatra na hi me rocate tava.

हीनार्थस् तु समृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतो यथा। निश्चितं जीवितत्यागे वशम् आनेतुम् इच्छति।

hīnārthas tu samṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛto yathā. niścitaṃ jīvitatyāge vaśam ānetum icchati.

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम। कथम् आशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः।

yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama. katham āśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ.

एवम् उक्त्वा तु संरब्धं कुम्भकर्णं महोदरः। उवाच रक्षसां मध्ये रावणो लोकरावणम्।

evam uktvā tu saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ. uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇo lokarāvaṇam.

लब्ध्वा पुनस् तां वैदेहीं किमर्थं त्वं प्रजल्पसि। यदेच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति।

labdhvā punas tāṃ vaidehīṃ kimarthaṃ tvaṃ prajalpasi. yadecchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati.

दृष्टः कश् चिद् उपायो मे सीतोपस्थानकारकः। रुचितश् चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु।

dṛṣṭaḥ kaś cid upāyo me sītopasthānakārakaḥ. rucitaś cet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu.

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः। पञ्चरामवधायैते निर्यान्तीत्य् अवघोषय।

ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ. pañcarāmavadhāyaite niryāntīty avaghoṣaya.

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस् तस्य यत्नतः। जेष्यामो यदि ते शत्रून् नोपायैः कृत्यम् अस्ति नः।

tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmas tasya yatnataḥ. jeṣyāmo yadi te śatrūn nopāyaiḥ kṛtyam asti naḥ.

अथ जीवति नः शत्रुर् वयं च कृतसंयुगाः। ततः समभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितुम्।

atha jīvati naḥ śatrur vayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ. tataḥ samabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitum.

वयं युद्धाद् इहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः। विदार्य स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः।

vayaṃ yuddhād ihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ. vidārya svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ.

भक्षितो राघवो ऽस्माभिर् लक्ष्मणश् चेति वादिनः। तव पादौ ग्रहीष्यामस् त्वं नः काम प्रपूरय।

bhakṣito rāghavo 'smābhir lakṣmaṇaś ceti vādinaḥ. tava pādau grahīṣyāmas tvaṃ naḥ kāma prapūraya.

ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव। हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः।

tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva. hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ.

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वम् अरिंदम। भोगांश् च परिवारांश् च कामांश् च वसुदापय।

prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvam ariṃdama. bhogāṃś ca parivārāṃś ca kāmāṃś ca vasudāpaya.

ततो माल्यानि वासांसि वीराणाम् अनुलेपनम्। पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब।

tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇām anulepanam. peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba.

ततो ऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते। प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय। धनधान्यैश् च कामैश् च रत्नैश् चैनां प्रलोभय।

tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate. praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya. dhanadhānyaiś ca kāmaiś ca ratnaiś caināṃ pralobhaya.

अनयोपधया राजन् भयशोकानुबन्धया। अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति।

anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā. akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati.

रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टम् अवगम्य सा। नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच् च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते।

rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭam avagamya sā. nairāśyāt strīlaghutvāc ca tvadvaśaṃ pratipatsyate.

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्षिता। त्वय्य् अधीनः सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति।

sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarṣitā. tvayy adhīnaḥ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati.

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेद् अनर्थः। इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर् महान् अयुद्धेन सुखस्य लाभः।

etat sunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhaved anarthaḥ. ihaiva te setsyati motsuko bhūr mahān ayuddhena sukhasya lābhaḥ.

अनष्टसैन्यो ह्य् अनवाप्तसंशयो रिपून् अयुद्धेन जयञ् जनाधिप। यशश् च पुण्यं च महन् महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते।

anaṣṭasainyo hy anavāptasaṃśayo ripūn ayuddhena jayañ janādhipa. yaśaś ca puṇyaṃ ca mahan mahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...