रामायण 6.51 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 51→

[rm-6-51] • 47 श्लोकाः

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम्। कुम्भकर्णो बभाषे ऽथ वचनं प्रजहास च।

tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam. kumbhakarṇo babhāṣe 'tha vacanaṃ prajahāsa ca.

दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये। हितेष्व् अनभियुक्तेन सो ऽयम् आसादितस् त्वया।

dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye. hiteṣv anabhiyuktena so 'yam āsāditas tvayā.

शीघ्रं खल्व् अभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः। निरयेष्व् एव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः।

śīghraṃ khalv abhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ. nirayeṣv eva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ.

प्रथमं वै महाराज कृत्यम् एतद् अचिन्तितम्। केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः।

prathamaṃ vai mahārāja kṛtyam etad acintitam. kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ.

यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्याद् ऐश्वर्यम् आस्थितः। पूर्वं चोत्तरकार्याणि न स वेद नयानयौ।

yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryād aiśvaryam āsthitaḥ. pūrvaṃ cottarakāryāṇi na sa veda nayānayau.

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत्। क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्य् अप्रयतेष्व् इव।

deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat. kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣy aprayateṣv iva.

त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति। सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि।

trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati. sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi.

यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति। बुध्यते सचिवान् बुद्ध्या सुहृदश् चानुपश्यति।

yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati. budhyate sacivān buddhyā suhṛdaś cānupaśyati.

धर्मम् अर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते। भजते पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः।

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate. bhajate puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ.

त्रिषु चैतेषु यच् छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन् नावबुध्यते। राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम्।

triṣu caiteṣu yac chreṣṭhaṃ śrutvā tan nāvabudhyate. rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam.

उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम्। योगं च रक्षसां श्रेष्ठ ताव् उभौ च नयानयौ।

upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam. yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāv ubhau ca nayānayau.

काले धर्मार्थकामान् यः संमन्त्र्य सचिवैः सह। निषेवेतात्मवांल् लोके न स व्यसनम् आप्नुयात्।

kāle dharmārthakāmān yaḥ saṃmantrya sacivaiḥ saha. niṣevetātmavāṃl loke na sa vyasanam āpnuyāt.

हितानुबन्धम् आलोक्य कार्याकार्यम् इहात्मनः। राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः सह जीवति।

hitānubandham ālokya kāryākāryam ihātmanaḥ. rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ saha jīvati.

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः। प्रागल्भ्याद् वक्तुम् इच्छन्ति मन्त्रेष्व् अभ्यन्तरीकृताः।

anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ. prāgalbhyād vaktum icchanti mantreṣv abhyantarīkṛtāḥ.

अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यम् अहितं वचः। अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियम् इच्छताम्।

aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryam ahitaṃ vacaḥ. arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyam icchatām.

अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज् जल्पन्ति ये नराः। अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास् ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः।

ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyāj jalpanti ye narāḥ. avekṣya mantrabāhyās te kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ.

विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर् बुधैः। विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः।

vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhir budhaiḥ. viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ.

तान् भर्ता मित्रसंकाशान् अमित्रान् मन्त्रनिर्णये। व्यवहारेण जानीयात् सचिवान् उपसंहितान्।

tān bhartā mitrasaṃkāśān amitrān mantranirṇaye. vyavahāreṇa jānīyāt sacivān upasaṃhitān.

चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः। छिद्रम् अन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य खम् इव द्विजाः।

capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ. chidram anye prapadyante krauñcasya kham iva dvijāḥ.

यो हि शत्रुम् अवज्ञाय नात्मानम् अभिरक्षति। अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच् च व्यवरोप्यते।

yo hi śatrum avajñāya nātmānam abhirakṣati. avāpnoti hi so 'narthān sthānāc ca vyavaropyate.

तत् तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम्। भ्रुकुटिं चैव संचक्रे क्रुद्धश् चैनम् उवाच ह।

tat tu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam. bhrukuṭiṃ caiva saṃcakre kruddhaś cainam uvāca ha.

मान्यो गुरुर् इवाचार्यः किं मां त्वम् अनुशासति। किम् एवं वाक्श्रमं कृत्वा काले युक्तं विधीयताम्।

mānyo gurur ivācāryaḥ kiṃ māṃ tvam anuśāsati. kim evaṃ vākśramaṃ kṛtvā kāle yuktaṃ vidhīyatām.

विभ्रमाच् चित्तमोहाद् वा बलवीर्याश्रयेण वा। नाभिपन्नम् इदानीं यद् व्यर्थास् तस्य पुनः कृथाः।

vibhramāc cittamohād vā balavīryāśrayeṇa vā. nābhipannam idānīṃ yad vyarthās tasya punaḥ kṛthāḥ.

अस्मिन् काले तु यद् युक्तं तद् इदानीं विधीयताम्। ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु।

asmin kāle tu yad yuktaṃ tad idānīṃ vidhīyatām. mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru.

यदि खल्व् अस्ति मे स्नेहो भ्रातृत्वं वावगच्छसि। यदि वा कार्यम् एतत् ते हृदि कार्यतमं मतम्।

yadi khalv asti me sneho bhrātṛtvaṃ vāvagacchasi. yadi vā kāryam etat te hṛdi kāryatamaṃ matam.

स सुहृद्यो विपन्नार्थं दीनम् अभ्यवपद्यते। स बन्धुर् यो ऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते।

sa suhṛdyo vipannārthaṃ dīnam abhyavapadyate. sa bandhur yo 'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate.

तम् अथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम्। रुष्टो ऽयम् इति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णम् उवाच ह।

tam athaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam. ruṣṭo 'yam iti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇam uvāca ha.

अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम्। कुम्भकर्णः शनैर् वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन्।

atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam. kumbhakarṇaḥ śanair vākyaṃ babhāṣe parisāntvayan.

अलं राक्षसराजेन्द्र संतापम् उपपद्य ते। रोषं च संपरित्यज्य स्वस्थो भवितुम् अर्हसि।

alaṃ rākṣasarājendra saṃtāpam upapadya te. roṣaṃ ca saṃparityajya svastho bhavitum arhasi.

नैतन् मनसि कर्तव्व्यं मयि जीवति पार्थिव। तम् अहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे।

naitan manasi kartavvyaṃ mayi jīvati pārthiva. tam ahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase.

अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव। बन्धुभावाद् अभिहितं भ्रातृस्नेहाच् च पार्थिव।

avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava. bandhubhāvād abhihitaṃ bhrātṛsnehāc ca pārthiva.

सदृशं यत् तु काले ऽस्मिन् कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना। शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे।

sadṛśaṃ yat tu kāle 'smin kartuṃ snigdhena bandhunā. śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe.

अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि। हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं हरिवाहिनीम्।

adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani. hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ harivāhinīm.

अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मयानीतं रणाच् छिरः। सुखीभव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता।

adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayānītaṃ raṇāc chiraḥ. sukhībhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā.

अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम्। लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः।

adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam. laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ.

अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात्। शत्रोर् युधि विनाशेन करोम्य् अस्रप्रमार्जनम्।

adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt. śatror yudhi vināśena karomy asrapramārjanam.

अद्य पर्वतसंकाशं ससूर्यम् इव तोयदम्। विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगेश्वरम्।

adya parvatasaṃkāśaṃ sasūryam iva toyadam. vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavageśvaram.

न परः प्रेषणीयस् ते युद्धायातुल विक्रम। अहम् उत्सादयिष्यामि शत्रूंस् तव महाबल।

na paraḥ preṣaṇīyas te yuddhāyātula vikrama. aham utsādayiṣyāmi śatrūṃs tava mahābala.

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ। तान् अहं योधयिष्यामि कुबेर वरुणाव् अपि।

yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau. tān ahaṃ yodhayiṣyāmi kubera varuṇāv api.

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे। नर्दतस् तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच् च पुरंदरः।

girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me. nardatas tīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyāc ca puraṃdaraḥ.

अथ वा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्गतस् तरसा रिपून्। न मे प्रतिमुखे कश् चिच् छक्तः स्थातुं जिजीविषुः।

atha vā tyaktaśastrasya mṛdgatas tarasā ripūn. na me pratimukhe kaś cic chaktaḥ sthātuṃ jijīviṣuḥ.

नैव शक्त्या न गदया नासिना न शितैः शरैः। हस्ताभ्याम् एव संरब्धो हनिष्याम्य् अपि वज्रिणम्।

naiva śaktyā na gadayā nāsinā na śitaiḥ śaraiḥ. hastābhyām eva saṃrabdho haniṣyāmy api vajriṇam.

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यति। ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य ते।

yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyati. tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya te.

चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति। सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुम् उद्यतः।

cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati. so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātum udyataḥ.

मुञ्च रामाद् भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे। राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम्। असाधारणम् इच्छामि तव दातुं महद् यशः।

muñca rāmād bhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge. rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam. asādhāraṇam icchāmi tava dātuṃ mahad yaśaḥ.

वधेन ते दाशरथेः सुखावहं सुखं समाहर्तुम् अहं व्रजामि। निहत्य रामं सहलक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान्।

vadhena te dāśaratheḥ sukhāvahaṃ sukhaṃ samāhartum ahaṃ vrajāmi. nihatya rāmaṃ sahalakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān.

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः। मयाद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति।

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ. mayādya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...