रामायण 6.115 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 115→

[rm-6-115] • 51 श्लोकाः

श्रुत्वा तु परम् आनन्दं भरतः सत्यविक्रमः। हृष्टम् आज्ञापयाम् आस शत्रुघ्नं परवीरहा।

śrutvā tu param ānandaṃ bharataḥ satyavikramaḥ. hṛṣṭam ājñāpayām āsa śatrughnaṃ paravīrahā.

दैवतानि च सर्वाणि चैत्यानि नगरस्य च। सुगन्धमाल्यैर् वादित्रैर् अर्चन्तु शुचयो नराः।

daivatāni ca sarvāṇi caityāni nagarasya ca. sugandhamālyair vāditrair arcantu śucayo narāḥ.

राजदारास् तथामात्याः सैन्याः सेनागणाङ्गनाः। अभिनिर्यान्तु रामस्य द्रष्टुं शशिनिभं मुखम्।

rājadārās tathāmātyāḥ sainyāḥ senāgaṇāṅganāḥ. abhiniryāntu rāmasya draṣṭuṃ śaśinibhaṃ mukham.

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः परवीरहा। विष्टीर् अनेकसाहस्रीश् चोदयाम् आस वीर्यवान्।

bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughnaḥ paravīrahā. viṣṭīr anekasāhasrīś codayām āsa vīryavān.

समीकुरुत निम्नानि विषमाणि समानि च। स्थानानि च निरस्यन्तां नन्दिग्रामाद् इतः परम्।

samīkuruta nimnāni viṣamāṇi samāni ca. sthānāni ca nirasyantāṃ nandigrāmād itaḥ param.

सिञ्चन्तु पृथिवीं कृत्स्नां हिमशीतेन वारिणा। ततो ऽभ्यवकिरंस् त्व् अन्ये लाजैः पुष्पैश् च सर्वतः।

siñcantu pṛthivīṃ kṛtsnāṃ himaśītena vāriṇā. tato 'bhyavakiraṃs tv anye lājaiḥ puṣpaiś ca sarvataḥ.

समुच्छ्रितपताकास् तु रथ्याः पुरवरोत्तमे। शोभयन्तु च वेश्मानि सूर्यस्योदयनं प्रति।

samucchritapatākās tu rathyāḥ puravarottame. śobhayantu ca veśmāni sūryasyodayanaṃ prati.

स्रग्दाममुक्तपुष्पैश् च सुगन्धैः पञ्चवर्णकैः। राजमार्गम् असंबाधं किरन्तु शतशो नराः।

sragdāmamuktapuṣpaiś ca sugandhaiḥ pañcavarṇakaiḥ. rājamārgam asaṃbādhaṃ kirantu śataśo narāḥ.

मत्तैर् नागसहस्रैश् च शातकुम्भविभूषितः। अपरे हेमकक्ष्याभिः सगजाभिः करेणुभिः। निर्ययुस् त्वरया युक्ता रथैश् च सुमहारथाः।

mattair nāgasahasraiś ca śātakumbhavibhūṣitaḥ. apare hemakakṣyābhiḥ sagajābhiḥ kareṇubhiḥ. niryayus tvarayā yuktā rathaiś ca sumahārathāḥ.

ततो यानान्य् उपारूढाः सर्वा दशरथस्त्रियः। कौसल्यां प्रमुखे कृत्वा सुमित्रां चापि निर्ययुः।

tato yānāny upārūḍhāḥ sarvā daśarathastriyaḥ. kausalyāṃ pramukhe kṛtvā sumitrāṃ cāpi niryayuḥ.

अश्वानां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च। शङ्खदुन्दुभिनादेन संचचालेव मेदिनी।

aśvānāṃ khuraśabdena rathanemisvanena ca. śaṅkhadundubhinādena saṃcacāleva medinī.

कृत्स्नं च नगरं तत् तु नन्दिग्रामम् उपागमत्। द्विजातिमुख्यैर् धर्मात्मा श्रेणीमुख्यैः सनैगमैः।

kṛtsnaṃ ca nagaraṃ tat tu nandigrāmam upāgamat. dvijātimukhyair dharmātmā śreṇīmukhyaiḥ sanaigamaiḥ.

माल्यमोदक हस्तैश् च मन्त्रिभिर् भरतो वृतः। शङ्खभेरीनिनादैश् च बन्दिभिश् चाभिवन्दितः।

mālyamodaka hastaiś ca mantribhir bharato vṛtaḥ. śaṅkhabherīninādaiś ca bandibhiś cābhivanditaḥ.

आर्यपादौ गृहीत्वा तु शिरसा धर्मकोविदः। पाण्डुरं छत्रम् आदाय शुक्लमाल्योपशोभितम्।

āryapādau gṛhītvā tu śirasā dharmakovidaḥ. pāṇḍuraṃ chatram ādāya śuklamālyopaśobhitam.

शुक्ले च वालव्यजने राजार्हे हेमभूषिते। उपवासकृशो दीनश् चीरकृष्णाजिनाम्बरः।

śukle ca vālavyajane rājārhe hemabhūṣite. upavāsakṛśo dīnaś cīrakṛṣṇājināmbaraḥ.

भ्रातुर् आगमनं श्रुत्वा तत् पूर्वं हर्षम् आगतः। प्रत्युद्ययौ तदा रामं महात्मा सचिवैः सह।

bhrātur āgamanaṃ śrutvā tat pūrvaṃ harṣam āgataḥ. pratyudyayau tadā rāmaṃ mahātmā sacivaiḥ saha.

समीक्ष्य भरतो वाक्यम् उवाच पवनात्मजम्। कच्चिन् न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता। न हि पश्यामि काकुत्स्थं रामम् आर्यं परंतपम्।

samīkṣya bharato vākyam uvāca pavanātmajam. kaccin na khalu kāpeyī sevyate calacittatā. na hi paśyāmi kākutsthaṃ rāmam āryaṃ paraṃtapam.

अथैवम् उक्ते वचने हनूमान् इदम् अब्रवीत्। अर्थं विज्ञापयन्न् एव भरतं सत्यविक्रमम्।

athaivam ukte vacane hanūmān idam abravīt. arthaṃ vijñāpayann eva bharataṃ satyavikramam.

सदा फलान् कुसुमितान् वृक्षान् प्राप्य मधुस्रवान्। भरद्वाजप्रसादेन मत्तभ्रमरनादितान्।

sadā phalān kusumitān vṛkṣān prāpya madhusravān. bharadvājaprasādena mattabhramaranāditān.

तस्य चैष वरो दत्तो वासवेन परंतप। ससैन्यस्य तदातिथ्यं कृतं सर्वगुणान्वितम्।

tasya caiṣa varo datto vāsavena paraṃtapa. sasainyasya tadātithyaṃ kṛtaṃ sarvaguṇānvitam.

निस्वनः श्रूयते भीमः प्रहृष्टानां वनौकसाम्। मन्ये वानरसेना सा नदीं तरति गोमतीम्।

nisvanaḥ śrūyate bhīmaḥ prahṛṣṭānāṃ vanaukasām. manye vānarasenā sā nadīṃ tarati gomatīm.

रजोवर्षं समुद्भूतं पश्य वालुकिनीं प्रति। मन्ये सालवनं रम्यं लोलयन्ति प्लवंगमाः।

rajovarṣaṃ samudbhūtaṃ paśya vālukinīṃ prati. manye sālavanaṃ ramyaṃ lolayanti plavaṃgamāḥ.

तद् एतद् दृश्यते दूराद् विमलं चन्द्रसंनिभम्। विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम्।

tad etad dṛśyate dūrād vimalaṃ candrasaṃnibham. vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam.

रावणं बान्धवैः सार्धं हत्वा लब्धं महात्मना। धनदस्य प्रसादेन दिव्यम् एतन् मनोजवम्।

rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ sārdhaṃ hatvā labdhaṃ mahātmanā. dhanadasya prasādena divyam etan manojavam.

एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ। सुग्रीवश् च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः।

etasmin bhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau. sugrīvaś ca mahātejā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ.

ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवम् अस्पृशत्। स्त्रीबालयुववृद्धानां रामो ऽयम् इति कीर्तितः।

tato harṣasamudbhūto nisvano divam aspṛśat. strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo 'yam iti kīrtitaḥ.

रथकुञ्जरवाजिभ्यस् ते ऽवतीर्य महीं गताः। ददृशुस् तं विमानस्थं नराः सोमम् इवाम्बरे।

rathakuñjaravājibhyas te 'vatīrya mahīṃ gatāḥ. dadṛśus taṃ vimānasthaṃ narāḥ somam ivāmbare.

प्राञ्जलिर् भरतो भूत्वा प्रहृष्टो राघवोन्मुखः। स्वागतेन यथार्थेन ततो रामम् अपूजयत्।

prāñjalir bharato bhūtvā prahṛṣṭo rāghavonmukhaḥ. svāgatena yathārthena tato rāmam apūjayat.

मनसा ब्रह्मणा सृष्टे विमाने लक्ष्मणाग्रजः। रराज पृथुदीर्घाक्षो वज्रपाणिर् इवापरः।

manasā brahmaṇā sṛṣṭe vimāne lakṣmaṇāgrajaḥ. rarāja pṛthudīrghākṣo vajrapāṇir ivāparaḥ.

ततो विमानाग्रगतं भरतो भ्रातरं तदा। ववन्दे प्रणतो रामं मेरुस्थम् इव भास्करम्।

tato vimānāgragataṃ bharato bhrātaraṃ tadā. vavande praṇato rāmaṃ merustham iva bhāskaram.

आरोपितो विमानं तद् भरतः सत्यविक्रमः। रामम् आसाद्य मुदितः पुनर् एवाभ्यवादयत्।

āropito vimānaṃ tad bharataḥ satyavikramaḥ. rāmam āsādya muditaḥ punar evābhyavādayat.

तं समुत्थाप्य काकुत्स्थश् चिरस्याक्षिपथं गतम्। अङ्के भरतम् आरोप्य मुदितः परिषष्वजे।

taṃ samutthāpya kākutsthaś cirasyākṣipathaṃ gatam. aṅke bharatam āropya muditaḥ pariṣaṣvaje.

ततो लक्ष्मणम् आसाद्य वैदेहीं च परंतपः। अभ्यवादयत प्रीतो भरतो नाम चाब्रवीत्।

tato lakṣmaṇam āsādya vaidehīṃ ca paraṃtapaḥ. abhyavādayata prīto bharato nāma cābravīt.

सुग्रीवं कैकयी पुत्रो जाम्बवन्तं तथाङ्गदम्। मैन्दं च द्विविदं नीलम् ऋषभं चैव सस्वजे।

sugrīvaṃ kaikayī putro jāmbavantaṃ tathāṅgadam. maindaṃ ca dvividaṃ nīlam ṛṣabhaṃ caiva sasvaje.

ते कृत्वा मानुषं रूपं वानराः कामरूपिणः। कुशलं पर्यपृच्छन्त प्रहृष्टा भरतं तदा।

te kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ. kuśalaṃ paryapṛcchanta prahṛṣṭā bharataṃ tadā.

विभीषणं च भरतः सान्त्वयन् वाक्यम् अब्रवीत्। दिष्ट्या त्वया सहायेन कृतं कर्म सुदुष्करम्।

vibhīṣaṇaṃ ca bharataḥ sāntvayan vākyam abravīt. diṣṭyā tvayā sahāyena kṛtaṃ karma suduṣkaram.

शत्रुघ्नश् च तदा रामम् अभिवाद्य सलक्ष्मणम्। सीतायाश् चरणौ पश्चाद् ववन्दे विनयान्वितः।

śatrughnaś ca tadā rāmam abhivādya salakṣmaṇam. sītāyāś caraṇau paścād vavande vinayānvitaḥ.

रामो मातरम् आसाद्य विषण्णं शोककर्शिताम्। जग्राह प्रणतः पादौ मनो मातुः प्रसादयन्।

rāmo mātaram āsādya viṣaṇṇaṃ śokakarśitām. jagrāha praṇataḥ pādau mano mātuḥ prasādayan.

अभिवाद्य सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम्। स मातॄश् च तदा सर्वाः पुरोहितम् उपागमत्।

abhivādya sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm. sa mātṝś ca tadā sarvāḥ purohitam upāgamat.

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन। इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा रामम् अब्रुवन्।

svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana. iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmam abruvan.

तन्य् अञ्जलिसहस्राणि प्रगृहीतानि नागरैः। आकोशानीव पद्मानि ददर्श भरताग्रजः।

tany añjalisahasrāṇi pragṛhītāni nāgaraiḥ. ākośānīva padmāni dadarśa bharatāgrajaḥ.

पादुके ते तु रामस्य गृहीत्वा भरतः स्वयम्। चरणाभ्यां नरेन्द्रस्य योजयाम् आस धर्मवित्।

pāduke te tu rāmasya gṛhītvā bharataḥ svayam. caraṇābhyāṃ narendrasya yojayām āsa dharmavit.

अब्रवीच् च तदा रामं भरतः स कृताञ्जलिः। एतत् ते रक्षितं राजन् राज्यं निर्यातितं मया।

abravīc ca tadā rāmaṃ bharataḥ sa kṛtāñjaliḥ. etat te rakṣitaṃ rājan rājyaṃ niryātitaṃ mayā.

अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश् च मनोरथः। यस् त्वां पश्यामि राजानम् अयोध्यां पुनर् आगतम्।

adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaś ca manorathaḥ. yas tvāṃ paśyāmi rājānam ayodhyāṃ punar āgatam.

अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं पुरं बलम्। भवतस् तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया।

avekṣatāṃ bhavān kośaṃ koṣṭhāgāraṃ puraṃ balam. bhavatas tejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā.

तथा ब्रुवाणं भरतं दृष्ट्वा तं भ्रातृवत्सलम्। मुमुचुर् वानरा बाष्पं राक्षसश् च विभीषणः।

tathā bruvāṇaṃ bharataṃ dṛṣṭvā taṃ bhrātṛvatsalam. mumucur vānarā bāṣpaṃ rākṣasaś ca vibhīṣaṇaḥ.

ततः प्रहर्षाद् भरतम् अङ्कम् आरोप्य राघवः। ययौ तेन विमानेन ससैन्यो भरताश्रमम्।

tataḥ praharṣād bharatam aṅkam āropya rāghavaḥ. yayau tena vimānena sasainyo bharatāśramam.

भरताश्रमम् आसाद्य ससैन्यो राघवस् तदा। अवतीर्य विमानाग्राद् अवतस्थे महीतले।

bharatāśramam āsādya sasainyo rāghavas tadā. avatīrya vimānāgrād avatasthe mahītale.

अब्रवीच् च तदा रामस् तद्विमानम् अनुत्तमम्। वह वैश्रवणं देवम् अनुजानामि गम्यताम्।

abravīc ca tadā rāmas tadvimānam anuttamam. vaha vaiśravaṇaṃ devam anujānāmi gamyatām.

ततो रामाभ्यनुज्ञातं तद्विमानम् अनुत्तमम्। उत्तरां दिशम् उद्दिश्य जगाम धनदालयम्।

tato rāmābhyanujñātaṃ tadvimānam anuttamam. uttarāṃ diśam uddiśya jagāma dhanadālayam.

पुरोहितस्यात्मसमस्य राघवो बृहस्पतेः शक्र इवामराधिपः। निपीड्य पादौ पृथग् आसने शुभे सहैव तेनोपविवेश वीर्यवान्।

purohitasyātmasamasya rāghavo bṛhaspateḥ śakra ivāmarādhipaḥ. nipīḍya pādau pṛthag āsane śubhe sahaiva tenopaviveśa vīryavān.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...