रामायण 6.114 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 114→

[rm-6-114] • 46 श्लोकाः

बहूनि नाम वर्षाणि गतस्य सुमहद् वनम्। शृणोम्य् अहं प्रीतिकरं मम नाथस्य कीर्तनम्।

bahūni nāma varṣāṇi gatasya sumahad vanam. śṛṇomy ahaṃ prītikaraṃ mama nāthasya kīrtanam.

कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मे। एति जीवन्तम् आनन्दो नरं वर्षशताद् अपि।

kalyāṇī bata gātheyaṃ laukikī pratibhāti me. eti jīvantam ānando naraṃ varṣaśatād api.

राघवस्य हरीणां च कथम् आसीत् समागमः। कस्मिन् देशे किम् आश्रित्य तत् त्वम् आख्याहि पृच्छतः।

rāghavasya harīṇāṃ ca katham āsīt samāgamaḥ. kasmin deśe kim āśritya tat tvam ākhyāhi pṛcchataḥ.

स पृष्टो राजपुत्रेण बृस्यां समुपवेशितः। आचचक्षे ततः सर्वं रामस्य चरितं वने।

sa pṛṣṭo rājaputreṇa bṛsyāṃ samupaveśitaḥ. ācacakṣe tataḥ sarvaṃ rāmasya caritaṃ vane.

यथा प्रव्रजितो रामो मातुर् दत्ते वरे तव। यथा च पुत्रशोकेन राजा दशरथो मृतः।

yathā pravrajito rāmo mātur datte vare tava. yathā ca putraśokena rājā daśaratho mṛtaḥ.

यथा दूतैस् त्वम् आनीतस् तूर्णं राजगृहात् प्रभो। त्वयायोध्यां प्रविष्टेन यथा राज्यं न चेप्सितम्।

yathā dūtais tvam ānītas tūrṇaṃ rājagṛhāt prabho. tvayāyodhyāṃ praviṣṭena yathā rājyaṃ na cepsitam.

चित्रकूटं गिरिं गत्वा राज्येनामित्रकर्शनः। निमन्त्रितस् त्वया भ्राता धर्मम् आचरिता सताम्।

citrakūṭaṃ giriṃ gatvā rājyenāmitrakarśanaḥ. nimantritas tvayā bhrātā dharmam ācaritā satām.

स्थितेन राज्ञो वचने यथा राज्यं विसर्जितम्। आर्यस्य पादुके गृह्य यथासि पुनर् आगतः।

sthitena rājño vacane yathā rājyaṃ visarjitam. āryasya pāduke gṛhya yathāsi punar āgataḥ.

सर्वम् एतन् महाबाहो यथावद् विदितं तव। त्वयि प्रतिप्रयाते तु यद् वृत्तं तन् निबोध मे।

sarvam etan mahābāho yathāvad viditaṃ tava. tvayi pratiprayāte tu yad vṛttaṃ tan nibodha me.

अपयाते त्वयि तदा समुद्भ्रान्तमृगद्विजम्। प्रविवेशाथ विजनं सुमहद् दण्डकावनम्।

apayāte tvayi tadā samudbhrāntamṛgadvijam. praviveśātha vijanaṃ sumahad daṇḍakāvanam.

तेषां पुरस्ताद् बलवान् गच्छतां गहने वने। विनदन् सुमहानादं विराधः प्रत्यदृश्यत।

teṣāṃ purastād balavān gacchatāṃ gahane vane. vinadan sumahānādaṃ virādhaḥ pratyadṛśyata.

तम् उत्क्षिप्य महानादम् ऊर्ध्वबाहुम् अधोमुखम्। निखाते प्रक्षिपन्ति स्म नदन्तम् इव कुञ्जरम्।

tam utkṣipya mahānādam ūrdhvabāhum adhomukham. nikhāte prakṣipanti sma nadantam iva kuñjaram.

तत् कृत्वा दुष्करं कर्म भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ। सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यम् आश्रमम् ईयतुः।

tat kṛtvā duṣkaraṃ karma bhrātarau rāmalakṣmaṇau. sāyāhne śarabhaṅgasya ramyam āśramam īyatuḥ.

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते रामः सत्यपराक्रमः। अभिवाद्य मुनीन् सर्वाञ् जनस्थानम् उपागमत्।

śarabhaṅge divaṃ prāpte rāmaḥ satyaparākramaḥ. abhivādya munīn sarvāñ janasthānam upāgamat.

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्। हतानि वसता तत्र राघवेण महात्मना।

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām. hatāni vasatā tatra rāghaveṇa mahātmanā.

ततः पश्चाच् छूर्पणखा रामपार्श्वम् उपागता। ततो रामेण संदिष्टो लक्ष्मणः सहसोत्थितः।

tataḥ paścāc chūrpaṇakhā rāmapārśvam upāgatā. tato rāmeṇa saṃdiṣṭo lakṣmaṇaḥ sahasotthitaḥ.

प्रगृह्य खड्गं चिच्छेद कर्णनासे महाबलः। ततस् तेनार्दिता बाला रावणं समुपागता।

pragṛhya khaḍgaṃ ciccheda karṇanāse mahābalaḥ. tatas tenārditā bālā rāvaṇaṃ samupāgatā.

रावणानुचरो घोरो मारीचो नाम राक्षसः। लोभयाम् आस वैदेहीं भूत्वा रत्नमयो मृगः।

rāvaṇānucaro ghoro mārīco nāma rākṣasaḥ. lobhayām āsa vaidehīṃ bhūtvā ratnamayo mṛgaḥ.

सा रामम् अब्रवीद् दृष्ट्वा वैदेही गृह्यताम् इति। अहो मनोहरः कान्त आश्रमे नो भविष्यति।

sā rāmam abravīd dṛṣṭvā vaidehī gṛhyatām iti. aho manoharaḥ kānta āśrame no bhaviṣyati.

ततो रामो धनुष्पाणिर् धावन्तम् अनुधावति। स तं जघान धावन्तं शरेणानतपर्वणा।

tato rāmo dhanuṣpāṇir dhāvantam anudhāvati. sa taṃ jaghāna dhāvantaṃ śareṇānataparvaṇā.

अथ सौम्या दशग्रीवो मृगं याते तु राघवे। लक्ष्मणे चापि निष्क्रान्ते प्रविवेशाश्रमं तदा। जग्राह तरसा सीतां ग्रहः खे रोहिणीम् इव।

atha saumyā daśagrīvo mṛgaṃ yāte tu rāghave. lakṣmaṇe cāpi niṣkrānte praviveśāśramaṃ tadā. jagrāha tarasā sītāṃ grahaḥ khe rohiṇīm iva.

त्रातुकामं ततो युद्धे हत्वा गृध्रं जटायुषम्। प्रगृह्य सीतां सहसा जगामाशु स रावणः।

trātukāmaṃ tato yuddhe hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam. pragṛhya sītāṃ sahasā jagāmāśu sa rāvaṇaḥ.

ततस् त्व् अद्भुतसंकाशाः स्थिताः पर्वतमूर्धनि। सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं वानराः पर्वतोपमाः। ददृशुर् विस्मितास् तत्र रावणं राक्षसाधिपम्।

tatas tv adbhutasaṃkāśāḥ sthitāḥ parvatamūrdhani. sītāṃ gṛhītvā gacchantaṃ vānarāḥ parvatopamāḥ. dadṛśur vismitās tatra rāvaṇaṃ rākṣasādhipam.

प्रविवेर्श तदा लङ्कां रावणो लोकरावणः।

praviverśa tadā laṅkāṃ rāvaṇo lokarāvaṇaḥ.

तां सुवर्णपरिक्रान्ते शुभे महति वेश्मनि। प्रवेश्य मैथिलीं वाक्यैः सान्त्वयाम् आस रावणः।

tāṃ suvarṇaparikrānte śubhe mahati veśmani. praveśya maithilīṃ vākyaiḥ sāntvayām āsa rāvaṇaḥ.

निवर्तमानः काकुत्स्थो दृष्ट्वा गृध्रं प्रविव्यथे।

nivartamānaḥ kākutstho dṛṣṭvā gṛdhraṃ pravivyathe.

गृध्रं हतं तदा दग्ध्वा रामः प्रियसखं पितुः। गोदावरीम् अनुचरन् वनोद्देशांश् च पुष्पितान्। आसेदतुर् महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसं।

gṛdhraṃ hataṃ tadā dagdhvā rāmaḥ priyasakhaṃ pituḥ. godāvarīm anucaran vanoddeśāṃś ca puṣpitān. āsedatur mahāraṇye kabandhaṃ nāma rākṣasaṃ.

ततः कबन्धवचनाद् रामः सत्यपराक्रमः। ऋश्यमूकं गिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः।

tataḥ kabandhavacanād rāmaḥ satyaparākramaḥ. ṛśyamūkaṃ giriṃ gatvā sugrīveṇa samāgataḥ.

तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दो व्यजायत। इतरेतर संवादात् प्रगाढः प्रणयस् तयोः।

tayoḥ samāgamaḥ pūrvaṃ prītyā hārdo vyajāyata. itaretara saṃvādāt pragāḍhaḥ praṇayas tayoḥ.

रामः स्वबाहुवीर्येण स्वराज्यं प्रत्यपादयत्। वालिनं समरे हत्वा महाकायं महाबलम्।

rāmaḥ svabāhuvīryeṇa svarājyaṃ pratyapādayat. vālinaṃ samare hatvā mahākāyaṃ mahābalam.

सुग्रीवः स्थापितो राज्ये सहितः सर्ववानरैः। रामाय प्रतिजानीते राजपुत्र्यास् तु मार्गणम्।

sugrīvaḥ sthāpito rājye sahitaḥ sarvavānaraiḥ. rāmāya pratijānīte rājaputryās tu mārgaṇam.

आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महात्मना। दशकोट्यः प्लवंगानां सर्वाः प्रस्थापिता दिशः।

ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahātmanā. daśakoṭyaḥ plavaṃgānāṃ sarvāḥ prasthāpitā diśaḥ.

तेषां नो विप्रनष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे। भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालो ऽत्यवर्तत।

teṣāṃ no vipranaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame. bhṛśaṃ śokābhitaptānāṃ mahān kālo 'tyavartata.

भ्राता तु गृध्रराजस्य संपातिर् नाम वीर्यवान्। समाख्याति स्म वसतिं सीताया रावणालये।

bhrātā tu gṛdhrarājasya saṃpātir nāma vīryavān. samākhyāti sma vasatiṃ sītāyā rāvaṇālaye.

सो ऽहं दुःखपरीतानां दुःखं तज्ज्ञातिनां नुदन्। आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः।

so 'haṃ duḥkhaparītānāṃ duḥkhaṃ tajjñātināṃ nudan. ātmavīryaṃ samāsthāya yojanānāṃ śataṃ plutaḥ.

तत्राहम् एकाम् अद्राक्षम् अशोकवनिकां गताम्। कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम्।

tatrāham ekām adrākṣam aśokavanikāṃ gatām. kauśeyavastrāṃ malināṃ nirānandāṃ dṛḍhavratām.

तया समेत्य विधिवत् पृष्ट्वा सर्वम् अनिन्दिताम्। अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा चरितार्थो ऽहम् आगतः।

tayā sametya vidhivat pṛṣṭvā sarvam aninditām. abhijñānaṃ maṇiṃ labdhvā caritārtho 'ham āgataḥ.

मया च पुनर् आगम्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः। अभिज्ञानं मया दत्तम् अर्चिष्मान् स महामणिः।

mayā ca punar āgamya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ. abhijñānaṃ mayā dattam arciṣmān sa mahāmaṇiḥ.

श्रुत्वा तां मैथिलीं हृष्टस् त्व् आशशंसे स जीवितम्। जीवितान्तम् अनुप्राप्तः पीत्वामृतम् इवातुरः।

śrutvā tāṃ maithilīṃ hṛṣṭas tv āśaśaṃse sa jīvitam. jīvitāntam anuprāptaḥ pītvāmṛtam ivāturaḥ.

उद्योजयिष्यन्न् उद्योगं दध्रे लङ्कावधे मनः। जिघांसुर् इव लोकांस् ते सर्वांल् लोकान् विभावसुः।

udyojayiṣyann udyogaṃ dadhre laṅkāvadhe manaḥ. jighāṃsur iva lokāṃs te sarvāṃl lokān vibhāvasuḥ.

ततः समुद्रम् आसाद्य नलं सेतुम् अकारयत्। अतरत् कपिवीराणां वाहिनी तेन सेतुना।

tataḥ samudram āsādya nalaṃ setum akārayat. atarat kapivīrāṇāṃ vāhinī tena setunā.

प्रहस्तम् अवधीन् नीलः कुम्भकर्णं तु राघवः। लक्ष्मणो रावणसुतं स्वयं रामस् तु रावणम्।

prahastam avadhīn nīlaḥ kumbhakarṇaṃ tu rāghavaḥ. lakṣmaṇo rāvaṇasutaṃ svayaṃ rāmas tu rāvaṇam.

स शक्रेण समागम्य यमेन वरुणेन च। सुरर्षिभिश् च काकुत्स्थो वरांल् लेभे परंतपः।

sa śakreṇa samāgamya yamena varuṇena ca. surarṣibhiś ca kākutstho varāṃl lebhe paraṃtapaḥ.

स तु दत्तवरः प्रीत्या वानरैश् च समागतः। पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धाम् अभ्युपागमत्।

sa tu dattavaraḥ prītyā vānaraiś ca samāgataḥ. puṣpakeṇa vimānena kiṣkindhām abhyupāgamat.

तं गङ्गां पुनर् आसाद्य वसन्तं मुनिसंनिधौ। अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुम् अर्हसि।

taṃ gaṅgāṃ punar āsādya vasantaṃ munisaṃnidhau. avighnaṃ puṣyayogena śvo rāmaṃ draṣṭum arhasi.

ततः स सत्यं हनुमद्वचो महन् निशम्य हृष्टो भरतः कृताञ्जलिः। उवाच वाणीं मनसः प्रहर्षिणी चिरस्य पूर्णः खलु मे मनोरथः।

tataḥ sa satyaṃ hanumadvaco mahan niśamya hṛṣṭo bharataḥ kṛtāñjaliḥ. uvāca vāṇīṃ manasaḥ praharṣiṇī cirasya pūrṇaḥ khalu me manorathaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...