रामायण 6.116 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 116

[rm-6-116] • 90 श्लोकाः

शिरस्य् अञ्जलिम् आदाय कैकेयीनन्दिवर्धनः। बभाषे भरतो ज्येष्ठं रामं सत्यपराक्रमम्।

śirasy añjalim ādāya kaikeyīnandivardhanaḥ. babhāṣe bharato jyeṣṭhaṃ rāmaṃ satyaparākramam.

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम। तद् ददामि पुनस् तुभ्यं यथा त्वम् अददा मम।

pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama. tad dadāmi punas tubhyaṃ yathā tvam adadā mama.

धुरम् एकाकिना न्यस्ताम् ऋषभेण बलीयसा। किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुम् अहम् उत्सहे।

dhuram ekākinā nyastām ṛṣabheṇa balīyasā. kiśoravad guruṃ bhāraṃ na voḍhum aham utsahe.

वारिवेगेन महता भिन्नः सेतुर् इव क्षरन्। दुर्बन्धनम् इदं मन्ये राज्यच्छिद्रम् असंवृतम्।

vārivegena mahatā bhinnaḥ setur iva kṣaran. durbandhanam idaṃ manye rājyacchidram asaṃvṛtam.

गतिं खर इवाश्वस्य हंसस्येव च वायसः। नान्वेतुम् उत्सहे देव तव मार्गम् अरिंदम।

gatiṃ khara ivāśvasya haṃsasyeva ca vāyasaḥ. nānvetum utsahe deva tava mārgam ariṃdama.

यथा च रोपितो वृक्षो जातश् चान्तर्निवेशने। महांश् च सुदुरारोहो महास्कन्धः प्रशाखवान्।

yathā ca ropito vṛkṣo jātaś cāntarniveśane. mahāṃś ca sudurāroho mahāskandhaḥ praśākhavān.

शीर्येत पुष्पितो भूत्वा न फलानि प्रदर्शयेत्। तस्य नानुभवेद् अर्थं यस्य हेतोः स रोप्यते।

śīryeta puṣpito bhūtvā na phalāni pradarśayet. tasya nānubhaved arthaṃ yasya hetoḥ sa ropyate.

एषोपमा महाबाहो त्वम् अर्थं वेत्तुम् अर्हसि। यद्य् अस्मान् मनुजेन्द्र त्वं भक्तान् भृत्यान् न शाधि हि।

eṣopamā mahābāho tvam arthaṃ vettum arhasi. yady asmān manujendra tvaṃ bhaktān bhṛtyān na śādhi hi.

जगद् अद्याभिषिक्तं त्वाम् अनुपश्यतु सर्वतः। प्रतपन्तम् इवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसं।

jagad adyābhiṣiktaṃ tvām anupaśyatu sarvataḥ. pratapantam ivādityaṃ madhyāhne dīptatejasaṃ.

तूर्यसंघातनिर्घोषैः काञ्चीनूपुरनिस्वनैः। मधुरैर् गीतशब्दैश् च प्रतिबुध्यस्व शेष्व च।

tūryasaṃghātanirghoṣaiḥ kāñcīnūpuranisvanaiḥ. madhurair gītaśabdaiś ca pratibudhyasva śeṣva ca.

यावद् आवर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा। तावत् त्वम् इह सर्वस्य स्वामित्वम् अभिवर्तय।

yāvad āvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā. tāvat tvam iha sarvasya svāmitvam abhivartaya.

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः। तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे।

bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ. tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe.

ततः शत्रुघ्नवचनान् निपुणाः श्मश्रुवर्धकाः। सुखहस्ताः सुशीघ्राश् च राघवं पर्युपासत।

tataḥ śatrughnavacanān nipuṇāḥ śmaśruvardhakāḥ. sukhahastāḥ suśīghrāś ca rāghavaṃ paryupāsata.

पूर्वं तु भरते स्नाते लक्ष्मणे च महाबले। सुग्रीवे वानरेन्द्रे च राक्षसेन्द्रे विभीषणे।

pūrvaṃ tu bharate snāte lakṣmaṇe ca mahābale. sugrīve vānarendre ca rākṣasendre vibhīṣaṇe.

विशोधितजटः स्नातश् चित्रमाल्यानुलेपनः। महार्हवसनोपेतस् तस्थौ तत्र श्रिया ज्वलन्।

viśodhitajaṭaḥ snātaś citramālyānulepanaḥ. mahārhavasanopetas tasthau tatra śriyā jvalan.

प्रतिकर्म च रामस्य कारयाम् आस वीर्यवान्। लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवान् इक्ष्वाकुकुलवर्धनः।

pratikarma ca rāmasya kārayām āsa vīryavān. lakṣmaṇasya ca lakṣmīvān ikṣvākukulavardhanaḥ.

प्रतिकर्म च सीतायाः सर्वा दशरथस्त्रियः। आत्मनैव तदा चक्रुर् मनस्विन्यो मनोहरम्।

pratikarma ca sītāyāḥ sarvā daśarathastriyaḥ. ātmanaiva tadā cakrur manasvinyo manoharam.

ततो राघवपत्नीनां सर्वासाम् एव शोभनम्। चकार यत्नात् कौसल्या प्रहृष्टा पुत्रवत्सला।

tato rāghavapatnīnāṃ sarvāsām eva śobhanam. cakāra yatnāt kausalyā prahṛṣṭā putravatsalā.

ततः शत्रुघ्नवचनात् सुमन्त्रो नाम सारथिः। योजयित्वाभिचक्राम रथं सर्वाङ्गशोभनम्।

tataḥ śatrughnavacanāt sumantro nāma sārathiḥ. yojayitvābhicakrāma rathaṃ sarvāṅgaśobhanam.

अर्कमण्डलसंकाशं दिव्यं दृष्ट्वा रथं स्थितम्। आरुरोह महाबाहू रामः सत्यपराक्रमः।

arkamaṇḍalasaṃkāśaṃ divyaṃ dṛṣṭvā rathaṃ sthitam. āruroha mahābāhū rāmaḥ satyaparākramaḥ.

अयोध्यायां तु सचिवा राज्ञो दशरथस्य ये। पुरोहितं पुरस्कृत्य मन्त्रयाम् आसुर् अर्थवत्।

ayodhyāyāṃ tu sacivā rājño daśarathasya ye. purohitaṃ puraskṛtya mantrayām āsur arthavat.

मन्त्रयन् रामवृद्ध्यर्थं वृत्त्यर्थं नगरस्य च। सर्वम् एवाभिषेकार्थं जयार्हस्य महात्मनः। कर्तुम् अर्हथ रामस्य यद् यन् मङ्गलपूर्वकम्।

mantrayan rāmavṛddhyarthaṃ vṛttyarthaṃ nagarasya ca. sarvam evābhiṣekārthaṃ jayārhasya mahātmanaḥ. kartum arhatha rāmasya yad yan maṅgalapūrvakam.

इति ते मन्त्रिणः सर्वे संदिश्य तु पुरोहितम्। नगरान् निर्ययुस् तूर्णं रामदर्शनबुद्धयः।

iti te mantriṇaḥ sarve saṃdiśya tu purohitam. nagarān niryayus tūrṇaṃ rāmadarśanabuddhayaḥ.

हरियुक्तं सहस्राक्षो रथम् इन्द्र इवानघः। प्रययौ रथम् आस्थाय रामो नगरम् उत्तमम्।

hariyuktaṃ sahasrākṣo ratham indra ivānaghaḥ. prayayau ratham āsthāya rāmo nagaram uttamam.

जग्राह भरतो रश्मीञ् शत्रुघ्नश् छत्रम् आददे। लक्ष्मणो व्यजनं तस्य मूर्ध्नि संपर्यवीजयत्।

jagrāha bharato raśmīñ śatrughnaś chatram ādade. lakṣmaṇo vyajanaṃ tasya mūrdhni saṃparyavījayat.

श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः। अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।

śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ. aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ.

ऋषिसंघैर् तदाकाशे देवैश् च समरुद्गणैः। स्तूयमानस्य रामस्य शुश्रुवे मधुरध्वनिः।

ṛṣisaṃghair tadākāśe devaiś ca samarudgaṇaiḥ. stūyamānasya rāmasya śuśruve madhuradhvaniḥ.

ततः शत्रुंजयं नाम कुञ्जरं पर्वतोपमम्। आरुरोह महातेजाः सुग्रीवो वानरेश्वरः।

tataḥ śatruṃjayaṃ nāma kuñjaraṃ parvatopamam. āruroha mahātejāḥ sugrīvo vānareśvaraḥ.

नवनागसहस्राणि ययुर् आस्थाय वानराः। मानुषं विग्रहं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताः।

navanāgasahasrāṇi yayur āsthāya vānarāḥ. mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sarvābharaṇabhūṣitāḥ.

शङ्खशब्दप्रणादैश् च दुन्दुभीनां च निस्वनैः। प्रययू पुरुषव्याघ्रस् तां पुरीं हर्म्यमालिनीम्।

śaṅkhaśabdapraṇādaiś ca dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ. prayayū puruṣavyāghras tāṃ purīṃ harmyamālinīm.

ददृशुस् ते समायान्तं राघवं सपुरःसरम्। विराजमानं वपुषा रथेनातिरथं तदा।

dadṛśus te samāyāntaṃ rāghavaṃ sapuraḥsaram. virājamānaṃ vapuṣā rathenātirathaṃ tadā.

ते वर्धयित्वा काकुत्स्थं रामेण प्रतिनन्दिताः। अनुजग्मुर् महात्मानं भ्रातृभिः परिवारितम्।

te vardhayitvā kākutsthaṃ rāmeṇa pratinanditāḥ. anujagmur mahātmānaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam.

अमात्यैर् ब्राह्मणैश् चैव तथा प्रकृतिभिर् वृतः। श्रिया विरुरुचे रामो नक्षत्रैर् इव चन्द्रमाः।

amātyair brāhmaṇaiś caiva tathā prakṛtibhir vṛtaḥ. śriyā viruruce rāmo nakṣatrair iva candramāḥ.

स पुरोगामिभिस् तूर्यैस् तालस्वस्तिकपाणिभिः। प्रव्याहरद्भिर् मुदितैर् मङ्गलानि ययौ वृतः।

sa purogāmibhis tūryais tālasvastikapāṇibhiḥ. pravyāharadbhir muditair maṅgalāni yayau vṛtaḥ.

अक्षतं जातरूपं च गावः कन्यास् तथा द्विजाः। नरा मोदकहस्ताश् च रामस्य पुरतो ययुः।

akṣataṃ jātarūpaṃ ca gāvaḥ kanyās tathā dvijāḥ. narā modakahastāś ca rāmasya purato yayuḥ.

सख्यं च रामः सुग्रीवे प्रभावं चानिलात्मजे। वानराणां च तत् कर्म व्याचचक्षे ऽथ मन्त्रिणाम्। श्रुत्वा च विस्मयं जग्मुर् अयोध्यापुरवासिनः।

sakhyaṃ ca rāmaḥ sugrīve prabhāvaṃ cānilātmaje. vānarāṇāṃ ca tat karma vyācacakṣe 'tha mantriṇām. śrutvā ca vismayaṃ jagmur ayodhyāpuravāsinaḥ.

द्युतिमान् एतद् आख्याय रामो वानरसंवृतः। हृष्टपुष्टजनाकीर्णाम् अयोध्यां प्रविवेश ह।

dyutimān etad ākhyāya rāmo vānarasaṃvṛtaḥ. hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇām ayodhyāṃ praviveśa ha.

ततो ह्य् अभ्युच्छ्रयन् पौराः पताकास् ते गृहे गृहे। ऐक्ष्वाकाध्युषितं रम्यम् आससाद पितुर् गृहम्।

tato hy abhyucchrayan paurāḥ patākās te gṛhe gṛhe. aikṣvākādhyuṣitaṃ ramyam āsasāda pitur gṛham.

पितुर् भवनम् आसाद्य प्रविश्य च महात्मनः। कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं चाभ्यवादयत्।

pitur bhavanam āsādya praviśya ca mahātmanaḥ. kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ cābhyavādayat.

अथाब्रवीद् राजपुत्रो भरतं धर्मिणां वरम्। अथोपहितया वाचा मधुरं रघुनन्दनः।

athābravīd rājaputro bharataṃ dharmiṇāṃ varam. athopahitayā vācā madhuraṃ raghunandanaḥ.

यच् च मद्भवनं श्रेष्ठं साशोकवनिकं महत्। मुक्तावैदूर्यसंकीर्णं सुग्रीवस्य निवेदय।

yac ca madbhavanaṃ śreṣṭhaṃ sāśokavanikaṃ mahat. muktāvaidūryasaṃkīrṇaṃ sugrīvasya nivedaya.

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भरतः सत्यविक्रमः। पाणौ गृहीत्वा सुग्रीवं प्रविवेश तम् आलयम्।

tasya tad vacanaṃ śrutvā bharataḥ satyavikramaḥ. pāṇau gṛhītvā sugrīvaṃ praviveśa tam ālayam.

ततस् तैलप्रदीपांश् च पर्यङ्कास्तरणानि च। गृहीत्वा विविशुः क्षिप्रं शत्रुघ्नेन प्रचोदिताः।

tatas tailapradīpāṃś ca paryaṅkāstaraṇāni ca. gṛhītvā viviśuḥ kṣipraṃ śatrughnena pracoditāḥ.

उवाच च महातेजाः सुग्रीवं राघवानुजः। अभिषेकाय रामस्य दूतान् आज्ञापय प्रभो।

uvāca ca mahātejāḥ sugrīvaṃ rāghavānujaḥ. abhiṣekāya rāmasya dūtān ājñāpaya prabho.

सौवर्णान् वानरेन्द्राणां चतुर्णां चतुरो घटान्। ददौ क्षिप्रं स सुग्रीवः सर्वरत्नविभूषितान्।

sauvarṇān vānarendrāṇāṃ caturṇāṃ caturo ghaṭān. dadau kṣipraṃ sa sugrīvaḥ sarvaratnavibhūṣitān.

यथा प्रत्यूषसमये चतुर्णां सागराम्भसाम्। पूर्णैर् घटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानराः।

yathā pratyūṣasamaye caturṇāṃ sāgarāmbhasām. pūrṇair ghaṭaiḥ pratīkṣadhvaṃ tathā kuruta vānarāḥ.

एवम् उक्ता महात्मानो वानरा वारणोपमाः। उत्पेतुर् गगनं शीघ्रं गरुडा इव शीघ्रगाः।

evam uktā mahātmāno vānarā vāraṇopamāḥ. utpetur gaganaṃ śīghraṃ garuḍā iva śīghragāḥ.

जाम्बवांश् च हनूमांश् च वेगदर्शी च वानरः। ऋषभश् चैव कलशाञ् जलपूर्णान् अथानयन्। नदीशतानां पञ्चानां जले कुम्भैर् उपाहरन्।

jāmbavāṃś ca hanūmāṃś ca vegadarśī ca vānaraḥ. ṛṣabhaś caiva kalaśāñ jalapūrṇān athānayan. nadīśatānāṃ pañcānāṃ jale kumbhair upāharan.

पूर्वात् समुद्रात् कलशं जलपूर्णम् अथानयत्। सुषेणः सत्त्वसंपन्नः सर्वरत्नविभूषितम्।

pūrvāt samudrāt kalaśaṃ jalapūrṇam athānayat. suṣeṇaḥ sattvasaṃpannaḥ sarvaratnavibhūṣitam.

ऋषभो दक्षिणात् तूर्णं समुद्राज् जलम् आहरत्।

ṛṣabho dakṣiṇāt tūrṇaṃ samudrāj jalam āharat.

रक्तचन्दनकर्पूरैः संवृतं काञ्चनं घटम्। गवयः पश्चिमात् तोयम् आजहार महार्णवात्।

raktacandanakarpūraiḥ saṃvṛtaṃ kāñcanaṃ ghaṭam. gavayaḥ paścimāt toyam ājahāra mahārṇavāt.

रत्नकुम्भेन महता शीतं मारुतविक्रमः। उत्तराच् च जलं शीघ्रं गरुडानिलविक्रमः।

ratnakumbhena mahatā śītaṃ mārutavikramaḥ. uttarāc ca jalaṃ śīghraṃ garuḍānilavikramaḥ.

अभिषेकाय रामस्य शत्रुघ्नः सचिवैः सह। पुरोहिताय श्रेष्ठाय सुहृद्भ्यश् च न्यवेदयत्।

abhiṣekāya rāmasya śatrughnaḥ sacivaiḥ saha. purohitāya śreṣṭhāya suhṛdbhyaś ca nyavedayat.

ततः स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह। रामं रत्नमयो पीठे सहसीतं न्यवेशयत्।

tataḥ sa prayato vṛddho vasiṣṭho brāhmaṇaiḥ saha. rāmaṃ ratnamayo pīṭhe sahasītaṃ nyaveśayat.

वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिर् अथ काश्यपः। कात्यायनः सुयज्ञश् च गौतमो विजयस् तथा।

vasiṣṭho vāmadevaś ca jābālir atha kāśyapaḥ. kātyāyanaḥ suyajñaś ca gautamo vijayas tathā.

अभ्यषिञ्चन् नरव्याघ्रं प्रसन्नेन सुगन्धिना। सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा।

abhyaṣiñcan naravyāghraṃ prasannena sugandhinā. salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā.

ऋत्विग्भिर् ब्राह्मणैः पूर्वं कन्याभिर् मन्त्रिभिस् तथा। योधैश् चैवाभ्यषिञ्चंस् ते संप्रहृष्टाः सनैगमैः।

ṛtvigbhir brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ kanyābhir mantribhis tathā. yodhaiś caivābhyaṣiñcaṃs te saṃprahṛṣṭāḥ sanaigamaiḥ.

सर्वौषधिरसैश् चापि दैवतैर् नभसि स्थितैः। चतुर्हिर् लोकपालैश् च सर्वैर् देवैश् च संगतैः।

sarvauṣadhirasaiś cāpi daivatair nabhasi sthitaiḥ. caturhir lokapālaiś ca sarvair devaiś ca saṃgataiḥ.

छत्रं तस्य च जग्राह शत्रुघ्नः पाण्डुरं शुभम्। श्वेतं च वालव्यजनं सुग्रीवो वानरेश्वरः। अपरं चन्द्रसंकाशं राक्षसेन्द्रो विभीषणः।

chatraṃ tasya ca jagrāha śatrughnaḥ pāṇḍuraṃ śubham. śvetaṃ ca vālavyajanaṃ sugrīvo vānareśvaraḥ. aparaṃ candrasaṃkāśaṃ rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ.

मालां ज्वलन्तीं वपुषा काञ्चनीं शतपुष्कराम्। राघवाय ददौ वायुर् वासवेन प्रचोदितः।

mālāṃ jvalantīṃ vapuṣā kāñcanīṃ śatapuṣkarām. rāghavāya dadau vāyur vāsavena pracoditaḥ.

सर्वरत्नसमायुक्तं मणिरत्नविभूषितम्। मुक्ताहारं नरेन्द्राय ददौ शक्रप्रचोदितः।

sarvaratnasamāyuktaṃ maṇiratnavibhūṣitam. muktāhāraṃ narendrāya dadau śakrapracoditaḥ.

प्रजगुर् देवगन्धर्वा ननृतुश् चाप्सरो गणाः। अभिषेके तद् अर्हस्य तदा रामस्य धीमतः।

prajagur devagandharvā nanṛtuś cāpsaro gaṇāḥ. abhiṣeke tad arhasya tadā rāmasya dhīmataḥ.

भूमिः सस्यवती चैव फलवन्तश् च पादपाः। गन्धवन्ति च पुष्पाणि बभूवू राघवोत्सवे।

bhūmiḥ sasyavatī caiva phalavantaś ca pādapāḥ. gandhavanti ca puṣpāṇi babhūvū rāghavotsave.

सहस्रशतम् अश्वानां धेनूनां च गवां तथा। ददौ शतं वृषान् पूर्वं द्विजेभ्यो मनुजर्षभः।

sahasraśatam aśvānāṃ dhenūnāṃ ca gavāṃ tathā. dadau śataṃ vṛṣān pūrvaṃ dvijebhyo manujarṣabhaḥ.

त्रिंशत्कोटीर् हिरण्यस्य ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुनः। नानाभरणवस्त्राणि महार्हाणि च राघवः।

triṃśatkoṭīr hiraṇyasya brāhmaṇebhyo dadau punaḥ. nānābharaṇavastrāṇi mahārhāṇi ca rāghavaḥ.

अर्करश्मिप्रतीकाशां काञ्चनीं मणिविग्रहाम्। सुग्रीवाय स्रजं दिव्यां प्रायच्छन् मनुजर्षभः।

arkaraśmipratīkāśāṃ kāñcanīṃ maṇivigrahām. sugrīvāya srajaṃ divyāṃ prāyacchan manujarṣabhaḥ.

वैदूर्यमणिचित्रे च वज्ररत्नविभूषिते। वालिपुत्राय धृतिमान् अङ्गदायाङ्गदे ददौ।

vaidūryamaṇicitre ca vajraratnavibhūṣite. vāliputrāya dhṛtimān aṅgadāyāṅgade dadau.

मणिप्रवरजुष्टं च मुक्ताहारम् अनुत्तमम्। सीतायै प्रददौ रामश् चन्द्ररश्मिसमप्रभम्।

maṇipravarajuṣṭaṃ ca muktāhāram anuttamam. sītāyai pradadau rāmaś candraraśmisamaprabham.

अरजे वाससी दिव्ये शुभान्य् आभरणानि च। अवेक्षमाणा वैदेही प्रददौ वायुसूनवे।

araje vāsasī divye śubhāny ābharaṇāni ca. avekṣamāṇā vaidehī pradadau vāyusūnave.

अवमुच्यात्मनः कण्ठाद् धारं जनकनन्दिनी। अवैक्षत हरीन् सर्वान् भर्तारं च मुहुर् मुहुः।

avamucyātmanaḥ kaṇṭhād dhāraṃ janakanandinī. avaikṣata harīn sarvān bhartāraṃ ca muhur muhuḥ.

ताम् इङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम्। प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि।

tām iṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām. pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini.

पौरुषं विक्रमो बुद्धिर् यस्मिन्न् एतानि नित्यदा। ददौ सा वायुपुत्राय तं हारम् असितेक्षणा।

pauruṣaṃ vikramo buddhir yasminn etāni nityadā. dadau sā vāyuputrāya taṃ hāram asitekṣaṇā.

हनूमांस् तेन हारेण शुशुभे वानरर्षभः। चन्द्रांशुचयगौरेण श्वेताभ्रेण यथाचलः।

hanūmāṃs tena hāreṇa śuśubhe vānararṣabhaḥ. candrāṃśucayagaureṇa śvetābhreṇa yathācalaḥ.

ततो द्विविद मैन्दाभ्यां नीलाय च परंतपः। सर्वान् कामगुणान् वीक्ष्य प्रददौ वसुधाधिपः।

tato dvivida maindābhyāṃ nīlāya ca paraṃtapaḥ. sarvān kāmaguṇān vīkṣya pradadau vasudhādhipaḥ.

सर्ववानरवृद्धाश् च ये चान्ये वानरेश्वराः। वासोभिर् भूषणैश् चैव यथार्हं प्रतिपूजिताः।

sarvavānaravṛddhāś ca ye cānye vānareśvarāḥ. vāsobhir bhūṣaṇaiś caiva yathārhaṃ pratipūjitāḥ.

यथार्हं पूजिताः सर्वे कामै रत्नैश् च पुष्कलैर्। प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुर् एव यथागतम्।

yathārhaṃ pūjitāḥ sarve kāmai ratnaiś ca puṣkalair. prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmur eva yathāgatam.

राघवः परमोदारः शशास परया मुदा। उवाच लक्ष्मणं रामो धर्मज्ञं धर्मवत्सलः।

rāghavaḥ paramodāraḥ śaśāsa parayā mudā. uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo dharmajñaṃ dharmavatsalaḥ.

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन। तुल्यं मया त्वं पितृभिर् धृता या तां यौवराज्ये धुरम् उद्वहस्व।

ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena. tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhir dhṛtā yā tāṃ yauvarājye dhuram udvahasva.

सर्वात्मना पर्यनुनीयमानो यदा न सौमित्रिर् उपैति योगम्। नियुज्यमानो भुवि यौवराज्ये ततो ऽभ्यषिञ्चद् भरतं महात्मा।

sarvātmanā paryanunīyamāno yadā na saumitrir upaiti yogam. niyujyamāno bhuvi yauvarājye tato 'bhyaṣiñcad bharataṃ mahātmā.

राघवश् चापि धर्मात्मा प्राप्य राज्यम् अनुत्तमम्। ईजे बहुविधैर् यज्ञैः ससुहृद्भ्रातृबान्धवः।

rāghavaś cāpi dharmātmā prāpya rājyam anuttamam. īje bahuvidhair yajñaiḥ sasuhṛdbhrātṛbāndhavaḥ.

पौण्डरीकाश्वमेधाभ्यां वाजपेयेन चासकृत्। अन्यैश् च विविधैर् यज्ञैर् अयजत् पार्थिवर्षभः।

pauṇḍarīkāśvamedhābhyāṃ vājapeyena cāsakṛt. anyaiś ca vividhair yajñair ayajat pārthivarṣabhaḥ.

राज्यं दशसहस्राणि प्राप्य वर्षाणि राघवः। शताश्वमेधान् आजह्रे सदश्वान् भूरिदक्षिणान्।

rājyaṃ daśasahasrāṇi prāpya varṣāṇi rāghavaḥ. śatāśvamedhān ājahre sadaśvān bhūridakṣiṇān.

आजानुलम्बिबाहुश् च महास्कन्धः प्रतापवान्। लक्ष्मणानुचरो रामः पृथिवीम् अन्वपालयत्।

ājānulambibāhuś ca mahāskandhaḥ pratāpavān. lakṣmaṇānucaro rāmaḥ pṛthivīm anvapālayat.

न पर्यदेवन् विधवा न च व्यालकृतं भयम्। न व्याधिजं भयं वापि रामे राज्यं प्रशासति।

na paryadevan vidhavā na ca vyālakṛtaṃ bhayam. na vyādhijaṃ bhayaṃ vāpi rāme rājyaṃ praśāsati.

निर्दस्युर् अभवल् लोको नानर्थः कं चिद् अस्पृशत्। न च स्म वृद्धा बालानां प्रेतकार्याणि कुर्वते।

nirdasyur abhaval loko nānarthaḥ kaṃ cid aspṛśat. na ca sma vṛddhā bālānāṃ pretakāryāṇi kurvate.

सर्वं मुदितम् एवासीत् सर्वो धर्मपरो ऽभवत्। रामम् एवानुपश्यन्तो नाभ्यहिंसन् परस्परम्।

sarvaṃ muditam evāsīt sarvo dharmaparo 'bhavat. rāmam evānupaśyanto nābhyahiṃsan parasparam.

आसन् वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः। निरामया विशोकाश् च रामे राज्यं प्रशासति।

āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ. nirāmayā viśokāś ca rāme rājyaṃ praśāsati.

नित्यपुष्पा नित्यफलास् तरवः स्कन्धविस्तृताः। कालवर्षी च पर्जन्यः सुखस्पर्शश् च मारुतः।

nityapuṣpā nityaphalās taravaḥ skandhavistṛtāḥ. kālavarṣī ca parjanyaḥ sukhasparśaś ca mārutaḥ.

स्वकर्मसु प्रवर्तन्ते तुष्ठाः स्वैर् एव कर्मभिः। आसन् प्रजा धर्मपरा रामे शासति नानृताः।

svakarmasu pravartante tuṣṭhāḥ svair eva karmabhiḥ. āsan prajā dharmaparā rāme śāsati nānṛtāḥ.

सर्वे लक्षणसंपन्नाः सर्वे धर्मपरायणाः। दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यम् अकारयत्।

sarve lakṣaṇasaṃpannāḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ. daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...