रामायण 3.45 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 45→

[rm-3-45] • 45 श्लोकाः

रावणेन तु वैदेही तदा पृष्टा जिहीर्षुणा। परिव्राजकरूपेण शशंसात्मानम् आत्मना।

rāvaṇena tu vaidehī tadā pṛṣṭā jihīrṣuṇā. parivrājakarūpeṇa śaśaṃsātmānam ātmanā.

ब्राह्मणश् चातिथिश् चैष अनुक्तो हि शपेत माम्। इति ध्यात्वा मुहूर्तं तु सीता वचनम् अब्रवीत्।

brāhmaṇaś cātithiś caiṣa anukto hi śapeta mām. iti dhyātvā muhūrtaṃ tu sītā vacanam abravīt.

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः। सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामभार्या द्विजोत्तम।

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ. sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmabhāryā dvijottama.

संवत्सरं चाध्युषिता राघवस्य निवेशने। भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी।

saṃvatsaraṃ cādhyuṣitā rāghavasya niveśane. bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī.

ततः संवत्सराद् ऊर्ध्वं सममन्यत मे पतिम्। अभिषेचयितुं रामं समेतो राजमन्त्रिभिः।

tataḥ saṃvatsarād ūrdhvaṃ samamanyata me patim. abhiṣecayituṃ rāmaṃ sameto rājamantribhiḥ.

तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने। कैकेयी नाम भर्तारं ममार्या याचते वरम्।

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane. kaikeyī nāma bhartāraṃ mamāryā yācate varam.

प्रतिगृह्य तु कैकेयी श्वशुरं सुकृतेन मे। मम प्रव्राजनं भर्तुर् भरतस्याभिषेचनम्। द्वाव् अयाचत भर्तारं सत्यसंधं नृपोत्तमम्।

pratigṛhya tu kaikeyī śvaśuraṃ sukṛtena me. mama pravrājanaṃ bhartur bharatasyābhiṣecanam. dvāv ayācata bhartāraṃ satyasaṃdhaṃ nṛpottamam.

नाद्य भोक्ष्ये न च स्वप्स्ये न पास्ये ऽहं कदा चन। एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्य् अभिषिच्यते।

nādya bhokṣye na ca svapsye na pāsye 'haṃ kadā cana. eṣa me jīvitasyānto rāmo yady abhiṣicyate.

इति ब्रुवाणां कैकेयीं श्वशुरो मे स मानदः। अयाचतार्थैर् अन्वर्थैर् न च याच्ञां चकार सा।

iti bruvāṇāṃ kaikeyīṃ śvaśuro me sa mānadaḥ. ayācatārthair anvarthair na ca yācñāṃ cakāra sā.

मम भर्ता महातेजा वयसा पञ्चविंशकः। रामेति प्रथितो लोके गुणवान् सत्यवाक् शुचिः। विशालाक्षो महाबाहुः सर्वभूतहिते रतः।

mama bhartā mahātejā vayasā pañcaviṃśakaḥ. rāmeti prathito loke guṇavān satyavāk śuciḥ. viśālākṣo mahābāhuḥ sarvabhūtahite rataḥ.

अभिषेकाय तु पितुः समीपं रामम् आगतम्। कैकेयी मम भर्तारम् इत्य् उवाच द्रुतं वचः।

abhiṣekāya tu pituḥ samīpaṃ rāmam āgatam. kaikeyī mama bhartāram ity uvāca drutaṃ vacaḥ.

तव पित्रा समाज्ञप्तं ममेदं शृणु राघव। भरताय प्रदातव्यम् इदं राज्यम् अकण्टकम्।

tava pitrā samājñaptaṃ mamedaṃ śṛṇu rāghava. bharatāya pradātavyam idaṃ rājyam akaṇṭakam.

त्वया तु खलु वस्तव्यं नव वर्षाणि पञ्च च। वने प्रव्रज काकुत्स्थ पितरं मोचयानृतात्।

tvayā tu khalu vastavyaṃ nava varṣāṇi pañca ca. vane pravraja kākutstha pitaraṃ mocayānṛtāt.

तथेत्य् उवाच तां रामः कैकेयीम् अकुतोभयः। चकार तद् वचस् तस्या मम भर्ता दृढव्रतः।

tathety uvāca tāṃ rāmaḥ kaikeyīm akutobhayaḥ. cakāra tad vacas tasyā mama bhartā dṛḍhavrataḥ.

दद्यान् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यब्रूयान् न चानृतम्। एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवम् अनुत्तमम्।

dadyān na pratigṛhṇīyāt satyabrūyān na cānṛtam. etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam.

तस्य भ्राता तु वैमात्रो लक्ष्मणो नाम वीर्यवान्। रामस्य पुरुषव्याघ्रः सहायः समरे ऽरिहा।

tasya bhrātā tu vaimātro lakṣmaṇo nāma vīryavān. rāmasya puruṣavyāghraḥ sahāyaḥ samare 'rihā.

स भ्राता लक्ष्मणो नाम धर्मचारी दृढव्रतः। अन्वगच्छद् धनुष्पाणिः प्रव्रजन्तं मया सह।

sa bhrātā lakṣmaṇo nāma dharmacārī dṛḍhavrataḥ. anvagacchad dhanuṣpāṇiḥ pravrajantaṃ mayā saha.

ते वयं प्रच्युता राज्यात् कैलेय्यास् तु कृते त्रयः। विचराम द्विजश्रेष्ठ वनं गम्भीरम् ओजसा।

te vayaṃ pracyutā rājyāt kaileyyās tu kṛte trayaḥ. vicarāma dvijaśreṣṭha vanaṃ gambhīram ojasā.

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुम् इह त्वया। आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम्।

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā. āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam.

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः। एकश् च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज।

sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ. ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija.

एवं ब्रुवत्यां सीतायां रामपत्न्यां महाबलः। प्रत्युवाचोत्तरं तीव्रं रावणो राक्षसाधिपः।

evaṃ bruvatyāṃ sītāyāṃ rāmapatnyāṃ mahābalaḥ. pratyuvācottaraṃ tīvraṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ.

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरपन्नगाः। अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः।

yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsurapannagāḥ. ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ.

त्वां तु काञ्चनवर्णाभां दृष्ट्वा कौशेयवासिनीम्। रतिं स्वकेषु दारेषु नाधिगच्छाम्य् अनिन्दिते।

tvāṃ tu kāñcanavarṇābhāṃ dṛṣṭvā kauśeyavāsinīm. ratiṃ svakeṣu dāreṣu nādhigacchāmy anindite.

बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणाम् आहृतानाम् इतस् ततः। सर्वासाम् एव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव।

bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ. sarvāsām eva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava.

लङ्का नाम समुद्रस्य मध्ये मम महापुरी। सागरेण परिक्षिप्ता निविष्टा गिरिमूर्धनि।

laṅkā nāma samudrasya madhye mama mahāpurī. sāgareṇa parikṣiptā niviṣṭā girimūrdhani.

तत्र सीते मया सार्धं वनेषु विचरिष्यसि। न चास्यारण्यवासस्य स्पृहयिष्यसि भामिनि।

tatra sīte mayā sārdhaṃ vaneṣu vicariṣyasi. na cāsyāraṇyavāsasya spṛhayiṣyasi bhāmini.

पञ्चदास्यः सहस्राणि सर्वाभरणभूषिताः। सीते परिचरिष्यन्ति भार्या भवसि मे यदि।

pañcadāsyaḥ sahasrāṇi sarvābharaṇabhūṣitāḥ. sīte paricariṣyanti bhāryā bhavasi me yadi.

रावणेनैवम् उक्ता तु कुपिता जनकात्मजा। प्रत्युवाचानवद्याङ्गी तम् अनादृत्य राक्षसं।

rāvaṇenaivam uktā tu kupitā janakātmajā. pratyuvācānavadyāṅgī tam anādṛtya rākṣasaṃ.

महागिरिम् इवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम्। महोदधिम् इवाक्षोभ्यम् अहं रामम् अनुव्रता।

mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim. mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā.

महाबाहुं महोरस्कं सिंहविक्रान्तगामिनम्। नृसिंहं सिंहसंकाशम् अहं रामम् अनुव्रता।

mahābāhuṃ mahoraskaṃ siṃhavikrāntagāminam. nṛsiṃhaṃ siṃhasaṃkāśam ahaṃ rāmam anuvratā.

पूर्णचन्द्राननं वीरं राजवत्सं जितेन्द्रियम्। पृथुकीर्तिं महाबाहुम् अहं रामम् अनुव्रता।

pūrṇacandrānanaṃ vīraṃ rājavatsaṃ jitendriyam. pṛthukīrtiṃ mahābāhum ahaṃ rāmam anuvratā.

त्वं पुनर् जम्बुकः सिंहीं माम् इहेच्छसि दुर्लभाम्। नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा।

tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām. nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā.

पादपान् काञ्चनान् नूनं बहून् पश्यसि मन्दभाक्। राघवस्य प्रियां भार्यां यस् त्वम् इच्छसि रावण।

pādapān kāñcanān nūnaṃ bahūn paśyasi mandabhāk. rāghavasya priyāṃ bhāryāṃ yas tvam icchasi rāvaṇa.

क्षुधितस्य च सिंहस्य मृगशत्रोस् तरस्विनः। आशीविषस्य वदनाद् दंष्ट्राम् आदातुम् इच्छसि।

kṣudhitasya ca siṃhasya mṛgaśatros tarasvinaḥ. āśīviṣasya vadanād daṃṣṭrām ādātum icchasi.

मन्दरं पर्वतश्रेष्ठं पाणिना हर्तुम् इच्छसि। कालकूटं विषं पीत्वा स्वस्तिमान् गन्तुम् इच्छसि।

mandaraṃ parvataśreṣṭhaṃ pāṇinā hartum icchasi. kālakūṭaṃ viṣaṃ pītvā svastimān gantum icchasi.

अक्षिसूच्या प्रमृजसि जिह्वया लेढि च क्षुरम्। राघवस्य प्रियां भार्याम् अधिगन्तुं त्वम् इच्छसि।

akṣisūcyā pramṛjasi jihvayā leḍhi ca kṣuram. rāghavasya priyāṃ bhāryām adhigantuṃ tvam icchasi.

अवसज्य शिलां कण्ठे समुद्रं तर्तुम् इच्छसि। सूर्या चन्द्रमसौ चोभौ प्राणिभ्यां हर्तुम् इच्छसि। यो रामस्य प्रियां भार्यां प्रधर्षयितुम् इच्छसि।

avasajya śilāṃ kaṇṭhe samudraṃ tartum icchasi. sūryā candramasau cobhau prāṇibhyāṃ hartum icchasi. yo rāmasya priyāṃ bhāryāṃ pradharṣayitum icchasi.

अग्निं प्रज्वलितं दृष्ट्वा वस्त्रेणाहर्तुम् इच्छसि। कल्याण वृत्तां रामस्य यो भार्यां हर्तुम् इच्छसि।

agniṃ prajvalitaṃ dṛṣṭvā vastreṇāhartum icchasi. kalyāṇa vṛttāṃ rāmasya yo bhāryāṃ hartum icchasi.

अयोमुखानां शूलानाम् अग्रे चरितुम् इच्छसि। रामस्य सदृशीं भार्यां यो ऽधिगन्तुं त्वम् इच्छसि।

ayomukhānāṃ śūlānām agre caritum icchasi. rāmasya sadṛśīṃ bhāryāṃ yo 'dhigantuṃ tvam icchasi.

यद् अन्तरं सिंहशृगालयोर् वने यद् अन्तरं स्यन्दनिकासमुद्रयोः। सुराग्र्यसौवीरकयोर् यद् अन्तरं तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च।

yad antaraṃ siṃhaśṛgālayor vane yad antaraṃ syandanikāsamudrayoḥ. surāgryasauvīrakayor yad antaraṃ tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca.

यद् अन्तरं काञ्चनसीसलोहयोर् यद् अन्तरं चन्दनवारिपङ्कयोः। यद् अन्तरं हस्तिबिडालयोर् वने तद् अन्तरं दशरथेस् तवैव च।

yad antaraṃ kāñcanasīsalohayor yad antaraṃ candanavāripaṅkayoḥ. yad antaraṃ hastibiḍālayor vane tad antaraṃ daśarathes tavaiva ca.

यद् अन्तरं वायसवैनतेययोर् यद् अन्तरं मद्गुमयूरयोर् अपि। यद् अन्तरं सारसगृध्रयोर् वने तद् अन्तरं दाशरथेस् तवैव च।

yad antaraṃ vāyasavainateyayor yad antaraṃ madgumayūrayor api. yad antaraṃ sārasagṛdhrayor vane tad antaraṃ dāśarathes tavaiva ca.

तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ। हृतापि ते ऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम्।

tasmin sahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau. hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam.

इतीव तद् वाक्यम् अदुष्टभावा सुदृष्टम् उक्त्वा रजनीचरं तम्। गात्रप्रकम्पाद् व्यथिता बभूव वातोद्धता सा कदलीव तन्वी।

itīva tad vākyam aduṣṭabhāvā sudṛṣṭam uktvā rajanīcaraṃ tam. gātraprakampād vyathitā babhūva vātoddhatā sā kadalīva tanvī.

तां वेपमानाम् उपलक्ष्य सीतां स रावणो मृत्युसमप्रभावः। कुलं बलं नाम च कर्म चात्मनः समाचचक्षे भयकारणार्थम्।

tāṃ vepamānām upalakṣya sītāṃ sa rāvaṇo mṛtyusamaprabhāvaḥ. kulaṃ balaṃ nāma ca karma cātmanaḥ samācacakṣe bhayakāraṇārtham.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...