रामायण 3.41 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←अरण्य काण्ड→

←अध्याय 41→

[rm-3-41] • 49 श्लोकाः

सा तं संप्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती। हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्याम् उपशोभितम्।

sā taṃ saṃprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī. hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyām upaśobhitam.

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी। भर्तारम् अपि चाक्रन्दल् लक्ष्मणं चैव सायुधम्।

prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī. bhartāram api cākrandal lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham.

तयाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ। वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर् मृगम्।

tayāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau. vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśatur mṛgam.

शङ्कमानस् तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो रामम् अब्रवीत्। तम् एवैनम् अहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्।

śaṅkamānas tu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmam abravīt. tam evainam ahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam.

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने। अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा।

caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane. anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā.

अस्य मायाविदो मायामृगरूपम् इदं कृतम्। भानुमत्पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्।

asya māyāvido māyāmṛgarūpam idaṃ kṛtam. bhānumatpuruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham.

मृगो ह्य् एवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव। जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः।

mṛgo hy evaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava. jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ.

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता। उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना।

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā. uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā.

आर्यपुत्राभिरामो ऽसौ मृगो हरति मे मनः। आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति।

āryaputrābhirāmo 'sau mṛgo harati me manaḥ. ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati.

इहाश्रमपदे ऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः। मृगाश् चरन्ति सहिताश् चमराः सृमरास् तथा।

ihāśramapade 'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ. mṛgāś caranti sahitāś camarāḥ sṛmarās tathā.

ऋक्षाः पृषतसंघाश् च वानराः किंनरास् तथा। विचरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः।

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṃghāś ca vānarāḥ kiṃnarās tathā. vicaranti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ.

न चास्य सदृशो राजन् दृष्टपूर्वो मृगः पुरा। तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः।

na cāsya sadṛśo rājan dṛṣṭapūrvo mṛgaḥ purā. tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ.

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नबिन्दुसमाचितः। द्योतयन् वनम् अव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः।

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabindusamācitaḥ. dyotayan vanam avyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ.

अहो रूपम् अहो लक्ष्मीः स्वरसंपच् च शोभना। मृगो ऽद्भुतो विचित्रो ऽसौ हृदयं हरतीव मे।

aho rūpam aho lakṣmīḥ svarasaṃpac ca śobhanā. mṛgo 'dbhuto vicitro 'sau hṛdayaṃ haratīva me.

यदि ग्रहणम् अभ्येति जीवन्न् एव मृगस् तव। आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति।

yadi grahaṇam abhyeti jīvann eva mṛgas tava. āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati.

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः। अन्तःपुरविभूषार्थो मृग एष भविष्यति।

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ. antaḥpuravibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati.

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो। मृगरूपम् इदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति।

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho. mṛgarūpam idaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati.

जीवन् न यदि ते ऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः। अजिनं नरशार्दूल रुचिरं मे भविष्यति।

jīvan na yadi te 'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ. ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ me bhaviṣyati.

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि। शष्पबृस्यां विनीतायाम् इच्छाम्य् अहम् उपासितुम्।

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci. śaṣpabṛsyāṃ vinītāyām icchāmy aham upāsitum.

कामवृत्तम् इदं रौद्रं स्त्रीणाम् असदृशं मतम्। वपुषा त्व् अस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम।

kāmavṛttam idaṃ raudraṃ strīṇām asadṛśaṃ matam. vapuṣā tv asya sattvasya vismayo janito mama.

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा। तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा। बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयम् आगतम्।

tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā. taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā. babhūva rāghavasyāpi mano vismayam āgatam.

एवं सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगम् अद्भुतम्। उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः।

evaṃ sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgam adbhutam. uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ.

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगताम् इमाम्। रूपश्रेष्ठतया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति।

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāṃ mṛgagatām imām. rūpaśreṣṭhatayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati.

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे यो ऽस्य कश् चित् समो मृगः।

na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye. kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo 'sya kaś cit samo mṛgaḥ.

प्रतिलोमानुलोमाश् च रुचिरा रोमराजयः। शोभन्ते मृगम् आश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः।

pratilomānulomāś ca rucirā romarājayaḥ. śobhante mṛgam āśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ.

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्ताम् अग्निशिखोपमाम्। जिह्वां मुखान् निःसरन्तीं मेघाद् इव शतह्रदाम्।

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptām agniśikhopamām. jihvāṃ mukhān niḥsarantīṃ meghād iva śatahradām.

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः। कस्य नामानिरूप्यो ऽसौ न मनो लोभयेन् मृगः।

masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ. kasya nāmānirūpyo 'sau na mano lobhayen mṛgaḥ.

कस्य रूपम् इदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम्। नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्।

kasya rūpam idaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham. nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet.

मांसहेतोर् अपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः। घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने।

māṃsahetor api mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ. ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane.

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने। धातवो विविधाश् चापि मणिरत्नसुवर्णिनः।

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane. dhātavo vividhāś cāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ.

तत् सारम् अखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम्। मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण।

tat sāram akhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam. manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa.

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्य् अविचारयन्। तम् अर्थम् अर्थशास्त्रज्ञः प्राहुर् अर्थ्याश् च लक्ष्मण।

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajaty avicārayan. tam artham arthaśāstrajñaḥ prāhur arthyāś ca lakṣmaṇa.

एतस्य मृगरत्नस्य परार्ध्ये काञ्चनत्वचि। उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा।

etasya mṛgaratnasya parārdhye kāñcanatvaci. upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā.

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी। भवेद् एतस्य सदृशी स्पर्शनेनेति मे मतिः।

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī. bhaved etasya sadṛśī sparśaneneti me matiḥ.

एष चैव मृगः श्रीमान् यश् च दिव्यो नभश्चरः। उभाव् एतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ।

eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaś ca divyo nabhaścaraḥ. ubhāv etau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau.

यदि वायं तथा यन् मां भवेद् वदसि लक्ष्मण। मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्यो ऽस्य वधो मया।

yadi vāyaṃ tathā yan māṃ bhaved vadasi lakṣmaṇa. māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo 'sya vadho mayā.

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना। वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः।

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā. vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ.

उत्थाय बहवो येन मृगयायां जनाधिपाः। निहताः परमेष्वासास् तस्माद् वध्यस् त्व् अयं मृगः।

utthāya bahavo yena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ. nihatāḥ parameṣvāsās tasmād vadhyas tv ayaṃ mṛgaḥ.

पुरस्ताद् इह वातापिः परिभूय तपस्विनः। उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भो ऽश्वतरीम् इव।

purastād iha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ. udarastho dvijān hanti svagarbho 'śvatarīm iva.

स कदा चिच् चिराल् लोके आससाद महामुनिम्। अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस् तस्य बभूव ह।

sa kadā cic cirāl loke āsasāda mahāmunim. agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyas tasya babhūva ha.

समुत्थाने च तद् रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम्। उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिम् इदम् अब्रवीत्।

samutthāne ca tad rūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam. utsmayitvā tu bhagavān vātāpim idam abravīt.

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश् च तेजसा। जीवलोके द्विजश्रेष्ठास् तस्माद् असि जरां गतः।

tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāś ca tejasā. jīvaloke dvijaśreṣṭhās tasmād asi jarāṃ gataḥ.

एवं तन् न भवेद् रक्षो वातापिर् इव लक्ष्मण। मद्विधं यो ऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्।

evaṃ tan na bhaved rakṣo vātāpir iva lakṣmaṇa. madvidhaṃ yo 'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam.

भवेद् धतो ऽयं वातापिर् अगस्त्येनेव मा गतिः। इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्।

bhaved dhato 'yaṃ vātāpir agastyeneva mā gatiḥ. iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm.

अस्याम् आयत्तम् अस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन। अहम् एनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्य् अथ वा मृगम्।

asyām āyattam asmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana. aham enaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmy atha vā mṛgam.

यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगम् आनयितुं द्रुतम्। पश्य लक्ष्मण वैदेहीं मृगत्वचि गतस्पृहाम्।

yāvad gacchāmi saumitre mṛgam ānayituṃ drutam. paśya lakṣmaṇa vaidehīṃ mṛgatvaci gataspṛhām.

त्वचा प्रधानया ह्य् एष मृगो ऽद्य न भविष्यति। अप्रमत्तेन ते भाव्यम् आश्रमस्थेन सीतया।

tvacā pradhānayā hy eṣa mṛgo 'dya na bhaviṣyati. apramattena te bhāvyam āśramasthena sītayā.

यावत् पृषतम् एकेन सायकेन निहन्म्य् अहम्। हत्वैतच् चर्म आदाय शीघ्रम् एष्यामि लक्ष्मण।

yāvat pṛṣatam ekena sāyakena nihanmy aham. hatvaitac carma ādāya śīghram eṣyāmi lakṣmaṇa.

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण। भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः।

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa. bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...