महाभारत 8.45 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 45→

[mh-8-45] • 73 श्लोकाः

संजय उवाच। द्रौणिस् तु रथवंशेन महता परिवारितः। आपतत् सहसा राजन् यत्र राजा व्यवस्थितः।

saṃjaya uvāca. drauṇis tu rathavaṃśena mahatā parivāritaḥ. āpatat sahasā rājan yatra rājā vyavasthitaḥ.

तम् आपतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान्। दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्।

tam āpatantaṃ sahasā śūraḥ śaurisahāyavān. dadhāra sahasā pārtho veleva makarālayam.

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। अर्जुनं वासुदेवं च छादयाम् आस पत्रिभिः।

tataḥ kruddho mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān. arjunaṃ vāsudevaṃ ca chādayām āsa patribhiḥ.

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः। विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस् तदा।

avacchannau tataḥ kṛṣṇau dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ. vismayaṃ paramaṃ gatvā praikṣanta kuravas tadā.

अर्जुनस् तु ततो दिव्यम् अस्त्रं चक्रे हसन्न् इव। तद् अस्त्रं ब्राह्मणो युद्धे वारयाम् आस भारत।

arjunas tu tato divyam astraṃ cakre hasann iva. tad astraṃ brāhmaṇo yuddhe vārayām āsa bhārata.

यद् यद् धि व्याक्षिपद् युद्धे पाण्डवो ऽस्त्रं जिघांसया। तत् तद् अस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत्।

yad yad dhi vyākṣipad yuddhe pāṇḍavo 'straṃ jighāṃsayā. tat tad astraṃ maheṣvāso droṇaputro vyaśātayat.

अस्त्रयुद्धे ततो राजन् वर्तमाने भयावहे। अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननम् इवान्तकम्।

astrayuddhe tato rājan vartamāne bhayāvahe. apaśyāma raṇe drauṇiṃ vyāttānanam ivāntakam.

स दिशो विदिशश् चैव छादयित्वा विजिह्मगैः। वासुदेवं त्रिभिर् बाणैर् अविध्यद् दक्षिणे भुजे।

sa diśo vidiśaś caiva chādayitvā vijihmagaiḥ. vāsudevaṃ tribhir bāṇair avidhyad dakṣiṇe bhuje.

ततो ऽर्जुनो हयान् हत्वा सर्वांस् तस्य महात्मनः। चकार समरे भूमिं शोणितौघतरङ्गिणीम्। सर्वलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम्। सरथान् रथिनः सर्वान् पार्थचापच्युतैः शरैः। द्रौणेर् अपहतान् संख्ये ददृशुः स च तां तथा। प्रावर्तयन् महाघोरां नदीं परवहां तथा। तयोस् तु व्याकुले युद्धे द्रौणेः पार्थस्य दारुणे। अमर्यादं योधयन्तः पर्यधावन्न् इतस् ततः। रथैर् हताश्वसूतैश् च हतारोहैश् च वाजिभिः। द्विरदैश् च हतारोहैर् महामात्रैर् हतद्विपैः। पार्थेन समरे राजन् कृतो घोरो जनक्षयः।

tato 'rjuno hayān hatvā sarvāṃs tasya mahātmanaḥ. cakāra samare bhūmiṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm. sarvalokavahāṃ raudrāṃ paralokavahāṃ nadīm. sarathān rathinaḥ sarvān pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ. drauṇer apahatān saṃkhye dadṛśuḥ sa ca tāṃ tathā. prāvartayan mahāghorāṃ nadīṃ paravahāṃ tathā. tayos tu vyākule yuddhe drauṇeḥ pārthasya dāruṇe. amaryādaṃ yodhayantaḥ paryadhāvann itas tataḥ. rathair hatāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ. dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ. pārthena samare rājan kṛto ghoro janakṣayaḥ.

निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः। हयाश् च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास् ततस् ततः।

nihatā rathinaḥ petuḥ pārthacāpacyutaiḥ śaraiḥ. hayāś ca paryadhāvanta muktayoktrās tatas tataḥ.

तद् दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिर् आहवशोभिनः। अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो ऽभ्येत्य वीर्यवान्। विधुन्वानो महच् चापं कार्तस्वरविभूषितम्। अवाकिरद् रणे कृष्णं समन्तान् निशितैः शरैः।

tad dṛṣṭvā karma pārthasya drauṇir āhavaśobhinaḥ. arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito 'bhyetya vīryavān. vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam. avākirad raṇe kṛṣṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ.

ततो ऽर्जुनं महाराज द्रौणिर् आयम्य पत्रिणा। वक्षोदेशे समासाद्य ताडयाम् आस संयुगे।

tato 'rjunaṃ mahārāja drauṇir āyamya patriṇā. vakṣodeśe samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge.

सो ऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत। गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षैर् उदारधीः। संछाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्य च चार्मुकम्। स छिन्नधन्वा परिघं वज्रस्पर्शसमं युधि। आदत्त परिघं घोरं द्रौणेश् चैनम् अवाक्षिपत्। आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्रः किरीटिने।

so 'tividdho raṇe tena droṇaputreṇa bhārata. gāṇḍīvadhanvā prasabhaṃ śaravarṣair udāradhīḥ. saṃchādya samare drauṇiṃ cicchedāsya ca cārmukam. sa chinnadhanvā parighaṃ vajrasparśasamaṃ yudhi. ādatta parighaṃ ghoraṃ drauṇeś cainam avākṣipat. ādāya cikṣepa tadā droṇaputraḥ kirīṭine.

तम् आपतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम्। जाम्बूनदपरिष्कृतम्। चिच्छेद सहसा राजन् प्रहसन्न् इव पाण्डवः। द्रौणिश् चिच्छेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर् जनाः।

tam āpatantaṃ parighaṃ kārtasvaravibhūṣitam. jāmbūnadapariṣkṛtam. ciccheda sahasā rājan prahasann iva pāṇḍavaḥ. drauṇiś ciccheda sahasā tata uccukruśur janāḥ.

सो ऽनेकधापतद् भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः। विशीर्णः पर्वतो राजन् यथा स्यान् मातरिश्वना। ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथः। ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बीभत्सुं समवाकिरत्। तस्येन्द्रजालावततं समीक्ष्य। पार्थो राजन् गाण्डिवम् आददे सः। ऐन्द्रं जालं प्रत्यहनत् तरस्वी। वरास्त्रम् आदाय महेन्द्रसृष्टम्। विदार्य तज् जालम् अथेन्द्रमुक्तं। पार्थस् ततो द्रौणिरथं क्षणेन। प्रच्छादयाम् आस तथाभ्युपेत्य। द्रौणिस् तदा पार्थशराभिभूतः। विगाह्य तां पाण्डवबाणवृष्टिं। शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य। शतेन कृष्णं सहसाभ्यविध्यत्। त्रिभिः शतैर् अर्जुनं क्षुद्रकाणाम्। ततो ऽर्जुनः सायकानां शतेन। गुरोः सुतं मर्मसु निर्बिभेद। अश्वांश् च सूतं च तथा धनुर् ज्याम्। अवाकिरत् पश्यतां तावकानाम्।

so 'nekadhāpatad bhūmau bhāradvājasya sāyakaiḥ. viśīrṇaḥ parvato rājan yathā syān mātariśvanā. tataḥ kruddho mahārāja droṇaputro mahārathaḥ. aindreṇa cāstravegena bībhatsuṃ samavākirat. tasyendrajālāvatataṃ samīkṣya. pārtho rājan gāṇḍivam ādade saḥ. aindraṃ jālaṃ pratyahanat tarasvī. varāstram ādāya mahendrasṛṣṭam. vidārya taj jālam athendramuktaṃ. pārthas tato drauṇirathaṃ kṣaṇena. pracchādayām āsa tathābhyupetya. drauṇis tadā pārthaśarābhibhūtaḥ. vigāhya tāṃ pāṇḍavabāṇavṛṣṭiṃ. śaraiḥ paraṃ nāma tataḥ prakāśya. śatena kṛṣṇaṃ sahasābhyavidhyat. tribhiḥ śatair arjunaṃ kṣudrakāṇām. tato 'rjunaḥ sāyakānāṃ śatena. guroḥ sutaṃ marmasu nirbibheda. aśvāṃś ca sūtaṃ ca tathā dhanur jyām. avākirat paśyatāṃ tāvakānām.

ततो ऽर्जुनो रणे द्रौणिं विव्याध दशभिः शरैः। स विद्ध्वा मर्मसु द्रौणिं पाण्डवः परवीरहा। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत्।

tato 'rjuno raṇe drauṇiṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ. sa viddhvā marmasu drauṇiṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā. sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat.

स संगृह्य स्वयं वाहान् कृष्णौ प्राच्छादयच् छरैः। तत्राद्भुतम् अपश्याम द्रौणेर् आशु पराक्रमम्।

sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān kṛṣṇau prācchādayac charaiḥ. tatrādbhutam apaśyāma drauṇer āśu parākramam.

अयच्छत् तुरगान् यच् च फल्गुनं चाप्य् अयोधयत्। तद् अस्य समरे राजन् सर्वे योधा अपूजयन्। तेनास्य समरे राजंस् तुष्टुवुः सर्वसैनिकाः। ततः प्रहस्य बीभत्सुर् द्रोणपुत्रस्य संयुगे।

ayacchat turagān yac ca phalgunaṃ cāpy ayodhayat. tad asya samare rājan sarve yodhā apūjayan. tenāsya samare rājaṃs tuṣṭuvuḥ sarvasainikāḥ. tataḥ prahasya bībhatsur droṇaputrasya saṃyuge.

यदा त्व् अग्रस्यत रणे द्रोणपुत्रेण फल्गुनः। ततो रश्मीन् रथाश्वानां क्षुरप्रैश् चिच्छिदे जयः।

yadā tv agrasyata raṇe droṇaputreṇa phalgunaḥ. tato raśmīn rathāśvānāṃ kṣurapraiś cicchide jayaḥ.

प्राद्रवंस् तुरगास् ते तु शरवेगप्रबाधिताः। ततो ऽभून् निनदो भूयस् तव सैन्यस्य भारत।

prādravaṃs turagās te tu śaravegaprabādhitāḥ. tato 'bhūn ninado bhūyas tava sainyasya bhārata.

पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यम् उपाद्रवन्। समन्तान् निशितान् बाणान् विमुञ्चन्तो जयैषिणः।

pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā tava sainyam upādravan. samantān niśitān bāṇān vimuñcanto jayaiṣiṇaḥ.

पाण्डवैस् तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः। पुनः पुनर् अथो वीरैर् अभज्यत जयोद्धतैः।

pāṇḍavais tu mahārāja dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ. punaḥ punar atho vīrair abhajyata jayoddhataiḥ.

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम्। शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः।

paśyatāṃ te mahārāja putrāṇāṃ citrayodhinām. śakuneḥ saubaleyasya karṇasya ca mahātmanaḥ.

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस् तव जनेश्वर। नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः।

vāryamāṇā mahāsenā putrais tava janeśvara. nāvatiṣṭhata saṃgrāme tāḍyamānā samantataḥ.

ततो योधैर् महाराज पलायद्भिस् ततस् ततः। अभवद् व्याकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद् बलम्।

tato yodhair mahārāja palāyadbhis tatas tataḥ. abhavad vyākulaṃ bhītaiḥ putrāṇāṃ te mahad balam.

तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः। नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः।

tiṣṭha tiṣṭheti satataṃ sūtaputrasya jalpataḥ. nāvatiṣṭhata sā senā vadhyamānā mahātmabhiḥ.

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर् जितकाशिभिः। धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा द्रवमाणं समन्ततः।

athotkruṣṭaṃ mahārāja pāṇḍavair jitakāśibhiḥ. dhārtarāṣṭrabalaṃ dṛṣṭvā dravamāṇaṃ samantataḥ.

ततो दुर्योधनः कर्णम् अब्रवीत् प्रणयाद् इव। पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैर् अर्दिता भृशम्।

tato duryodhanaḥ karṇam abravīt praṇayād iva. paśya karṇa yathā senā pāṇḍavair arditā bhṛśam.

त्वयि तिष्ठति संत्रासात् पलायति समन्ततः। एतज् ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तम् अरिंदम।

tvayi tiṣṭhati saṃtrāsāt palāyati samantataḥ. etaj jñātvā mahābāho kuru prāptam ariṃdama.

सहस्राणि च योधानां त्वाम् एव पुरुषर्षभ। क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः।

sahasrāṇi ca yodhānāṃ tvām eva puruṣarṣabha. krośanti samare vīra drāvyamāṇāni pāṇḍavaiḥ.

एतच् छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत्। मद्रराजम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् सूतनन्दनः।

etac chrutvā tu rādheyo duryodhanavaco mahat. madrarājam idaṃ vākyam abravīt sūtanandanaḥ.

पश्य मे भुजयोर् वीर्यम् अस्त्राणां च जनेश्वर। अद्य हन्मि रणे सर्वान् पाञ्चालान् पाण्डुभिः सह। वाहयाश्वान् नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर।

paśya me bhujayor vīryam astrāṇāṃ ca janeśvara. adya hanmi raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha. vāhayāśvān naravyāghra bhadreṇaiva janeśvara.

एवम् उक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम्। सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः।

evam uktvā mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān. pragṛhya vijayaṃ vīro dhanuḥśreṣṭhaṃ purātanam. sajyaṃ kṛtvā mahārāja saṃmṛjya ca punaḥ punaḥ.

संनिवार्य च योधान् स्वान् सत्येन शपथेन च। प्रायोजयद् अमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः।

saṃnivārya ca yodhān svān satyena śapathena ca. prāyojayad ameyātmā bhārgavāstraṃ mahābalaḥ.

ततो राजन् सहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च। कोटिशश् च शरास् तीक्ष्णा निरगच्छन् महामृधे।

tato rājan sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca. koṭiśaś ca śarās tīkṣṇā niragacchan mahāmṛdhe.

ज्वलितैस् तैर् महाघोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः। संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किं चन।

jvalitais tair mahāghoraiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ. saṃchannā pāṇḍavī senā na prājñāyata kiṃ cana.

हाहाकारो महान् आसीत् पाञ्चालानां विशां पते। पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे।

hāhākāro mahān āsīt pāñcālānāṃ viśāṃ pate. pīḍitānāṃ balavatā bhārgavāstreṇa saṃyuge.

निपतद्भिर् गजै राजन् नरैश् चापि सहस्रशः। रथैश् चापि नरव्याघ्र हयैश् चापि समन्ततः।

nipatadbhir gajai rājan naraiś cāpi sahasraśaḥ. rathaiś cāpi naravyāghra hayaiś cāpi samantataḥ.

प्राकम्पत मही राजन् निहतैस् तैस् ततस् ततः। व्याकुलं सर्वम् अभवत् पाण्डवानां महद् बलम्।

prākampata mahī rājan nihatais tais tatas tataḥ. vyākulaṃ sarvam abhavat pāṇḍavānāṃ mahad balam.

कर्णस् त्व् एको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः। दहञ् शत्रून् नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः।

karṇas tv eko yudhāṃ śreṣṭho vidhūma iva pāvakaḥ. dahañ śatrūn naravyāghra śuśubhe sa paraṃtapaḥ.

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश् चेदिभिः सह। तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः। चुक्रुशुस् ते नरव्याघ्र यथाप्राग् वा नरोत्तमाः।

te vadhyamānāḥ karṇena pāñcālāś cedibhiḥ saha. tatra tatra vyamuhyanta vanadāhe yathā dvipāḥ. cukruśus te naravyāghra yathāprāg vā narottamāḥ.

तेषां तु क्रोशतां श्रुत्वा भीतानां रणमूर्धनि। धावतां च दिशो राजन् वित्रस्तानां समन्ततः। आर्तनादो महांस् तत्र प्रेतानाम् इव संप्लवे।

teṣāṃ tu krośatāṃ śrutvā bhītānāṃ raṇamūrdhani. dhāvatāṃ ca diśo rājan vitrastānāṃ samantataḥ. ārtanādo mahāṃs tatra pretānām iva saṃplave.

वध्यमानांस् तु तान् दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष। वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्य् अपि।

vadhyamānāṃs tu tān dṛṣṭvā sūtaputreṇa māriṣa. vitresuḥ sarvabhūtāni tiryagyonigatāny api.

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः। अर्जुनं वासुदेवं च व्याक्रोशन्त मुहुर् मुहुः। श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यतां कर्णसायकैः। प्रेतराजपुरे यद्वत् प्रेतराजं विचेतसः। अथार्जुनो महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः। दुःसहो वज्रिणाप्य् आजौ पराजित्य गुरोः सुतम्।

te vadhyamānāḥ samare sūtaputreṇa sṛñjayāḥ. arjunaṃ vāsudevaṃ ca vyākrośanta muhur muhuḥ. śrutvā tu ninadaṃ teṣāṃ vadhyatāṃ karṇasāyakaiḥ. pretarājapure yadvat pretarājaṃ vicetasaḥ. athārjuno mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ. duḥsaho vajriṇāpy ājau parājitya guroḥ sutam.

अथाब्रवीद् वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः। भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम्।

athābravīd vāsudevaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ. bhārgavāstraṃ mahāghoraṃ dṛṣṭvā tatra sabhīritam.

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम्। नैतद् अस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथं चन।

paśya kṛṣṇa mahābāho bhārgavāstrasya vikramam. naitad astraṃ hi samare śakyaṃ hantuṃ kathaṃ cana.

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे। अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम्।

sūtaputraṃ ca saṃrabdhaṃ paśya kṛṣṇa mahāraṇe. antakapratimaṃ vīraṃ kurvāṇaṃ karma dāruṇam.

सुतीक्ष्णं चोदयन्न् अश्वान् प्रेक्षते मां मुहुर् मुहुः। न च पश्यामि समरे कर्णस्य प्रपलायितम्।

sutīkṣṇaṃ codayann aśvān prekṣate māṃ muhur muhuḥ. na ca paśyāmi samare karṇasya prapalāyitam.

जीवन् प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ। जितस्य तु हृषीकेश वध एव कुतो जयः। एवम् उक्तस् तु पार्थेन कृष्णो मतिमतां वरम्। धनंजयम् उवाचेदं प्राप्तकालम् अरिंदमम्। कर्णेन हि दृढं राजा कुन्तीपुत्रः परिक्षतः। तं दृष्ट्वाश्वास्य च पुनः कर्णं पार्थ वधिष्यसि। प्रतिपद्यस्व कौन्तेय प्राप्तकालम् अनन्तरम्। कर्णम् एकाकिनं हत्वा रथानीकेन भारत। एष कर्णो रणे भाति मध्याह्न इव भास्करः। निवर्तय रथं कृष्ण जीवन् भद्राणि पश्यति।

jīvan prāpnoti puruṣaḥ saṃkhye jayaparājayau. jitasya tu hṛṣīkeśa vadha eva kuto jayaḥ. evam uktas tu pārthena kṛṣṇo matimatāṃ varam. dhanaṃjayam uvācedaṃ prāptakālam ariṃdamam. karṇena hi dṛḍhaṃ rājā kuntīputraḥ parikṣataḥ. taṃ dṛṣṭvāśvāsya ca punaḥ karṇaṃ pārtha vadhiṣyasi. pratipadyasva kaunteya prāptakālam anantaram. karṇam ekākinaṃ hatvā rathānīkena bhārata. eṣa karṇo raṇe bhāti madhyāhna iva bhāskaraḥ. nivartaya rathaṃ kṛṣṇa jīvan bhadrāṇi paśyati.

ततो जनार्दनः प्रायाद् द्रष्टुम् इच्छन् युधिष्ठिरम्। संजय उवाच। ततो जनार्दनः श्रुत्वा तस्य वाक्यं विशां पते। रथेनापययौ क्षिप्रं संग्रामाद् इति भारत। प्रत्यनीकम् अवस्थाप्य भीमं भीमपराक्रमम्। अलं विषहितुं ह्य् एष कुरूणां संप्रपद्यताम्। श्रमेण ग्राहयिष्यंश् च कर्णं युद्धेन मारिष। कर्णं च समरे राजन् ग्राहयिष्यञ् श्रमं प्रति। विश्रमार्थं च कौरव्य पाण्डवस्य महात्मनः। अपयातो रणाद् वीरो राजानं द्रष्टुम् एव च।

tato janārdanaḥ prāyād draṣṭum icchan yudhiṣṭhiram. saṃjaya uvāca. tato janārdanaḥ śrutvā tasya vākyaṃ viśāṃ pate. rathenāpayayau kṣipraṃ saṃgrāmād iti bhārata. pratyanīkam avasthāpya bhīmaṃ bhīmaparākramam. alaṃ viṣahituṃ hy eṣa kurūṇāṃ saṃprapadyatām. śrameṇa grāhayiṣyaṃś ca karṇaṃ yuddhena māriṣa. karṇaṃ ca samare rājan grāhayiṣyañ śramaṃ prati. viśramārthaṃ ca kauravya pāṇḍavasya mahātmanaḥ. apayāto raṇād vīro rājānaṃ draṣṭum eva ca.

अर्जुनं चाब्रवीत् कृष्णो भृशं राजा परिक्षतः। तम् आश्वास्य कुरुश्रेष्ठ ततः कर्णं हनिष्यसि।

arjunaṃ cābravīt kṛṣṇo bhṛśaṃ rājā parikṣataḥ. tam āśvāsya kuruśreṣṭha tataḥ karṇaṃ haniṣyasi.

ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम्। याहि याहीति बहुशो वासुदेवम् अचोदयत्। राजानं प्रति वार्ष्णेय दूयते मे दृढं मनः। स चोद्यमानः पार्थेन केशिघ्नो वृष्णिनन्दनः। रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया।

tato dhanaṃjayo draṣṭuṃ rājānaṃ bāṇapīḍitam. yāhi yāhīti bahuśo vāsudevam acodayat. rājānaṃ prati vārṣṇeya dūyate me dṛḍhaṃ manaḥ. sa codyamānaḥ pārthena keśighno vṛṣṇinandanaḥ. rathena prayayau kṣipraṃ saṃgrāme keśavājñayā.

गच्छन्न् एव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया। सैन्यम् आलोकयाम् आस नापश्यत् तत्र चाग्रजम्।

gacchann eva tu kaunteyo dharmarājadidṛkṣayā. sainyam ālokayām āsa nāpaśyat tatra cāgrajam.

युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत। दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजिग्ये भृगोः सुतम्।

yuddhaṃ kṛtvā tu kaunteyo droṇaputreṇa bhārata. duḥsahaṃ vajriṇā saṃkhye parājigye bhṛgoḥ sutam.

द्रौणिं पराजित्य ततोग्रधन्वा; कृत्वा महद् दुष्करम् आर्यकर्म। आलोकयाम् आस ततः स्वसैन्यं; धनंजयः शत्रुभिर् अप्रधृष्यः।

drauṇiṃ parājitya tatogradhanvā; kṛtvā mahad duṣkaram āryakarma. ālokayām āsa tataḥ svasainyaṃ; dhanaṃjayaḥ śatrubhir apradhṛṣyaḥ.

स युध्यमानः पृतनामुखस्थाञ्; शूराञ् शूरो हर्षयन् सव्यसाची। पूर्वापदानैः प्रथितैः प्रशंसन्; स्थिरांश् चकारात्मरथान् अनीके।

sa yudhyamānaḥ pṛtanāmukhasthāñ; śūrāñ śūro harṣayan savyasācī. pūrvāpadānaiḥ prathitaiḥ praśaṃsan; sthirāṃś cakārātmarathān anīke.

अपश्यमानस् तु किरीटमाली; युधि ज्येष्ठं भ्रातरम् आजमीढम्। उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य; राज्ञः प्रवृत्तिस् त्व् इह केति राजन्।

apaśyamānas tu kirīṭamālī; yudhi jyeṣṭhaṃ bhrātaram ājamīḍham. uvāca bhīmaṃ tarasābhyupetya; rājñaḥ pravṛttis tv iha keti rājan.

भीम उवाच। अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। कर्णबाणविभुग्नाङ्गो यदि जीवेत् कथं चन।

bhīma uvāca. apayāta ito rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ. karṇabāṇavibhugnāṅgo yadi jīvet kathaṃ cana.

अर्जुन उवाच। तस्माद् भवाञ् शीघ्रम् इतः प्रयातु; राज्ञः प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य। नूनं हि विद्धो ऽतिभृशं पृषत्कैः; कर्णेन राजा शिबिरं गतो ऽसौ।

arjuna uvāca. tasmād bhavāñ śīghram itaḥ prayātu; rājñaḥ pravṛttyai kurusattamasya. nūnaṃ hi viddho 'tibhṛśaṃ pṛṣatkaiḥ; karṇena rājā śibiraṃ gato 'sau.

यः संप्रहारे निशि संप्रवृत्ते; द्रोणेन विद्धो ऽतिभृशं तरस्वी। तस्थौ च तत्रापि जयप्रतीक्षो; द्रोणेन यावन् न हतः किलासीत्।

yaḥ saṃprahāre niśi saṃpravṛtte; droṇena viddho 'tibhṛśaṃ tarasvī. tasthau ca tatrāpi jayapratīkṣo; droṇena yāvan na hataḥ kilāsīt.

स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः; संख्ये ऽद्य कर्णेन महानुभावः। ज्ञातुं प्रयाह्य् आशु तम् अद्य भीम; स्थास्याम्य् अहं शत्रुगणान् निरुध्य।

sa saṃśayaṃ gamitaḥ pāṇḍavāgryaḥ; saṃkhye 'dya karṇena mahānubhāvaḥ. jñātuṃ prayāhy āśu tam adya bhīma; sthāsyāmy ahaṃ śatrugaṇān nirudhya.

भीम उवाच। त्वम् एव जानीहि महानुभाव; राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य। अहं हि यद्य् अर्जुन यामि तत्र; वक्ष्यन्ति मां भीत इति प्रवीराः।

bhīma uvāca. tvam eva jānīhi mahānubhāva; rājñaḥ pravṛttiṃ bharatarṣabhasya. ahaṃ hi yady arjuna yāmi tatra; vakṣyanti māṃ bhīta iti pravīrāḥ.

ततो ऽब्रवीद् अर्जुनो भीमसेनं; संशप्तकाः प्रत्यनीकं स्थिता मे। एतान् अहत्वा न मया तु शक्यम्; इतो ऽपयातुं रिपुसंघगोष्ठात्।

tato 'bravīd arjuno bhīmasenaṃ; saṃśaptakāḥ pratyanīkaṃ sthitā me. etān ahatvā na mayā tu śakyam; ito 'payātuṃ ripusaṃghagoṣṭhāt.

अथाब्रवीद् अर्जुनं भीमसेनः; स्ववीर्यम् आश्रित्य कुरुप्रवीर। संशप्तकान् प्रतियोत्स्यामि संख्ये; सर्वान् अहं याहि धनंजयेति।

athābravīd arjunaṃ bhīmasenaḥ; svavīryam āśritya kurupravīra. saṃśaptakān pratiyotsyāmi saṃkhye; sarvān ahaṃ yāhi dhanaṃjayeti.

तद् भीमसेनस्य वचो निशम्य; सुदुर्वचं भ्रातुर् अमित्रमध्ये। संशप्तकानीकम् असह्यम् एकः। सुदुष्करं धारयामीति पार्थः। उवाच नारायणम् अप्रमेयं। कपिध्वजः सत्यपराक्रमस्य। श्रुत्वा वचो भ्रातुर् अदीनसत्त्वस्। तदाहवे सत्यवचो महात्मा। द्रष्टुं कुरुश्रेष्ठम् अभिप्रयातुं; प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम्। राजानं प्रति वार्ष्णेय दूयते मे दृढं मनः।

tad bhīmasenasya vaco niśamya; sudurvacaṃ bhrātur amitramadhye. saṃśaptakānīkam asahyam ekaḥ. suduṣkaraṃ dhārayāmīti pārthaḥ. uvāca nārāyaṇam aprameyaṃ. kapidhvajaḥ satyaparākramasya. śrutvā vaco bhrātur adīnasattvas. tadāhave satyavaco mahātmā. draṣṭuṃ kuruśreṣṭham abhiprayātuṃ; provāca vṛṣṇipravaraṃ tadānīm. rājānaṃ prati vārṣṇeya dūyate me dṛḍhaṃ manaḥ.

चोदयाश्वान् हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम्। अजातशत्रुं राजानं द्रष्टुम् इच्छामि केशव। तं रथं चोदयाम् आस बीभत्सोर् वचनाद् धरिः।

codayāśvān hṛṣīkeśa vigāhyaitaṃ rathārṇavam. ajātaśatruṃ rājānaṃ draṣṭum icchāmi keśava. taṃ rathaṃ codayām āsa bībhatsor vacanād dhariḥ.

ततो हयान् सर्वदाशार्हमुख्यः; प्राचोदयद् भीमम् उवाच चेदम्। नैतच् चित्रं तव कर्माद्य वीर; यास्यामहे जहि भीमारिसंघान्।

tato hayān sarvadāśārhamukhyaḥ; prācodayad bhīmam uvāca cedam. naitac citraṃ tava karmādya vīra; yāsyāmahe jahi bhīmārisaṃghān.

ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिरः। शीघ्राच् छीघ्रतरं राजन् वाजिभिर् गरुडोपमैः।

tato yayau hṛṣīkeśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ. śīghrāc chīghrataraṃ rājan vājibhir garuḍopamaiḥ.

प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनम् अरिंदमम्। संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं प्रति वृकोदरम्। क्षणेनैव तु राजानम् आसेदतुर् अरिंदमौ।

pratyanīke vyavasthāpya bhīmasenam ariṃdamam. saṃdiśya caiva rājendra yuddhaṃ prati vṛkodaram. kṣaṇenaiva tu rājānam āsedatur ariṃdamau.

ततस् तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ; राजानम् आसाद्य शयानम् एकम्। रथाद् उभौ प्रत्यवरुह्य तस्माद्; ववन्दतुर् धर्मराजस्य पादौ। जवेन गत्वा तु दाशार्हमुख्यः। शयानम् एकं कुरुराजं ददर्श। प्रहर्षवेगेरितमानसाव् उभौ। राजानम् आसाद्य परिस्रवद् व्रणम्। इत्य् एवम् अभिसंगृह्य उभौ तु प्राञ्जली स्थितौ। शस्त्रक्षतौ महाराज रुधिरेण समुक्षितौ। निहत्य वाहिनीं तुभ्यम् अपयातौ रणाजिरात्।

tatas tu gatvā puruṣapravīrau; rājānam āsādya śayānam ekam. rathād ubhau pratyavaruhya tasmād; vavandatur dharmarājasya pādau. javena gatvā tu dāśārhamukhyaḥ. śayānam ekaṃ kururājaṃ dadarśa. praharṣavegeritamānasāv ubhau. rājānam āsādya parisravad vraṇam. ity evam abhisaṃgṛhya ubhau tu prāñjalī sthitau. śastrakṣatau mahārāja rudhireṇa samukṣitau. nihatya vāhinīṃ tubhyam apayātau raṇājirāt.

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ क्षेमिणौ पुरुषर्षभ। मुदाभ्युपगतौ कृष्णाव् अश्विनाव् इव वासवम्।

tau dṛṣṭvā puruṣavyāghrau kṣemiṇau puruṣarṣabha. mudābhyupagatau kṛṣṇāv aśvināv iva vāsavam.

ताव् अभ्यनन्दद् राजा हि विवस्वान् अश्विनाव् इव। हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरुः।

tāv abhyanandad rājā hi vivasvān aśvināv iva. hate mahāsure jambhe śakraviṣṇū yathā guruḥ.

मन्यमानो हतं कर्णं धर्मराजो युधिष्ठिरः। प्रीतः परपुरंजयः। स भूत्वा पुरुषव्याघ्रौ। हर्षगद्गदया वाचा प्रीतः प्राह परंतपौ।

manyamāno hataṃ karṇaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ. prītaḥ parapuraṃjayaḥ. sa bhūtvā puruṣavyāghrau. harṣagadgadayā vācā prītaḥ prāha paraṃtapau.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...