महाभारत 8.43 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 43→

[mh-8-43] • 78 श्लोकाः

संजय उवाच। तेषां प्रवृत्ते संग्रामे विपुले शोणितोदके। रराज लोहितेनोर्वी संरक्ता बहुधा भृशम्। ततो रजसि संशान्ते रुधिरेण समन्ततः। तदा विलोक्य पार्थं च कृष्णो वचनम् अब्रवीत्। एतस्मिन्न् अन्तरे कृष्णः पार्थं वचनम् अब्रवीत्। दर्शयन्न् इव कौन्तेयं धर्मराजं युधिष्ठिरम्।

saṃjaya uvāca. teṣāṃ pravṛtte saṃgrāme vipule śoṇitodake. rarāja lohitenorvī saṃraktā bahudhā bhṛśam. tato rajasi saṃśānte rudhireṇa samantataḥ. tadā vilokya pārthaṃ ca kṛṣṇo vacanam abravīt. etasminn antare kṛṣṇaḥ pārthaṃ vacanam abravīt. darśayann iva kaunteyaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram.

एष पाण्डव ते भ्राता धार्तराष्ट्रैर् महाबलैः। जिघांसुभिर् महेष्वासैर् द्रुतं पार्थानुसर्यते।

eṣa pāṇḍava te bhrātā dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ. jighāṃsubhir maheṣvāsair drutaṃ pārthānusaryate.

तथानुयान्ति संरब्धाः पाञ्चाला युद्धदुर्मदाः। युधिष्ठिरं महात्मानं परीप्सन्तो महाजवाः।

tathānuyānti saṃrabdhāḥ pāñcālā yuddhadurmadāḥ. yudhiṣṭhiraṃ mahātmānaṃ parīpsanto mahājavāḥ.

एष दुर्योधनः पार्थ रथानीकेन दंशितः। राजा सर्वस्य लोकस्य राजानम् अनुधावति।

eṣa duryodhanaḥ pārtha rathānīkena daṃśitaḥ. rājā sarvasya lokasya rājānam anudhāvati.

जिघांसुः पुरुषव्याघ्रं भ्रातृभिः सहितो बली। आशीविषसमस्पर्शैः सर्वयुद्धविशारदैः।

jighāṃsuḥ puruṣavyāghraṃ bhrātṛbhiḥ sahito balī. āśīviṣasamasparśaiḥ sarvayuddhaviśāradaiḥ.

एते जिघृक्षवो यान्ति द्विपाश्वरथपत्तयः। युधिष्ठिरं धार्तराष्ट्रा रत्नोत्तमम् इवार्थिनः।

ete jighṛkṣavo yānti dvipāśvarathapattayaḥ. yudhiṣṭhiraṃ dhārtarāṣṭrā ratnottamam ivārthinaḥ.

पश्य सात्वतभीमाभ्यां निरुद्धाधिष्ठितः प्रभुः। जिहीर्षवो ऽमृतं दैत्याः शक्राग्निभ्याम् इवावशाः।

paśya sātvatabhīmābhyāṃ niruddhādhiṣṭhitaḥ prabhuḥ. jihīrṣavo 'mṛtaṃ daityāḥ śakrāgnibhyām ivāvaśāḥ.

एते बहुत्वात् त्वरिताः पुनर् गच्छन्ति पाण्डवम्। समुद्रम् इव वार्योघाः प्रावृट्काले महारथाः।

ete bahutvāt tvaritāḥ punar gacchanti pāṇḍavam. samudram iva vāryoghāḥ prāvṛṭkāle mahārathāḥ.

नदन्तः सिंहनादांश् च धमन्तश् चापि वारिजान्। बलवन्तो महेष्वासा विधुन्वन्तो धनूंषि च।

nadantaḥ siṃhanādāṃś ca dhamantaś cāpi vārijān. balavanto maheṣvāsā vidhunvanto dhanūṃṣi ca.

मृत्योर् मुखगतं मन्ये कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्। हुतम् अग्नौ च भद्रं ते दुर्योधनवशं गतम्।

mṛtyor mukhagataṃ manye kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram. hutam agnau ca bhadraṃ te duryodhanavaśaṃ gatam.

यथायुक्तम् अनीकं हि धार्तराष्ट्रस्य पाण्डव। नास्य शक्रो ऽपि मुच्येत संप्राप्तो बाणगोचरम्।

yathāyuktam anīkaṃ hi dhārtarāṣṭrasya pāṇḍava. nāsya śakro 'pi mucyeta saṃprāpto bāṇagocaram.

दुर्योधनस्य शूरस्य द्रौणेः शारद्वतस्य च। कर्णस्य चेषुवेगो वै पर्वतान् अपि दारयेत्।

duryodhanasya śūrasya drauṇeḥ śāradvatasya ca. karṇasya ceṣuvego vai parvatān api dārayet.

दुर्योधनस्य शूरस्य शरौघाञ् शीघ्रम् अस्यतः। संक्रुद्धस्यान्तकस्येव को वेगं संसहेद् रणे।

duryodhanasya śūrasya śaraughāñ śīghram asyataḥ. saṃkruddhasyāntakasyeva ko vegaṃ saṃsahed raṇe.

कर्णेन च कृतो राजा विमुखः शत्रुतापनः। बलवांल् लघुहस्तश् च कृती युद्धविशारदः।

karṇena ca kṛto rājā vimukhaḥ śatrutāpanaḥ. balavāṃl laghuhastaś ca kṛtī yuddhaviśāradaḥ.

राधेयः पाण्डवश्रेष्ठं शक्तः पीडयितुं रणे। सहितो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः शूरो महात्मभिः।

rādheyaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ śaktaḥ pīḍayituṃ raṇe. sahito dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ śūro mahātmabhiḥ.

तस्यैवं युध्यमानस्य संग्रामे संयतात्मनः। अन्यैर् अपि च पार्थस्य हृतं वर्म महारथैः।

tasyaivaṃ yudhyamānasya saṃgrāme saṃyatātmanaḥ. anyair api ca pārthasya hṛtaṃ varma mahārathaiḥ.

उपवासकृशो राजा भृशं भरतसत्तम। ब्राह्मे बले स्थितो ह्य् एष न क्षत्रे ऽतिबले विभो। कर्मे सुते कृतं राष्ट्रं जीवितं शत्रुतापनः। नित्यानशनसंग्रामे समाप्तव्रतनिश्चयः। यो वत्सोदयिकं श्राद्धे विशेषेण महीभुजा। कर्णेन चाभियुक्तो ऽयं भूपतिः शत्रुतापनः। संशयं समनुप्राप्तः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः।

upavāsakṛśo rājā bhṛśaṃ bharatasattama. brāhme bale sthito hy eṣa na kṣatre 'tibale vibho. karme sute kṛtaṃ rāṣṭraṃ jīvitaṃ śatrutāpanaḥ. nityānaśanasaṃgrāme samāptavrataniścayaḥ. yo vatsodayikaṃ śrāddhe viśeṣeṇa mahībhujā. karṇena cābhiyukto 'yaṃ bhūpatiḥ śatrutāpanaḥ. saṃśayaṃ samanuprāptaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ.

न जीवति महाराजो मन्ये पार्थ युधिष्ठिरः। यद् भीमसेनः सहते सिंहनादम् अमर्षणः।

na jīvati mahārājo manye pārtha yudhiṣṭhiraḥ. yad bhīmasenaḥ sahate siṃhanādam amarṣaṇaḥ.

नर्दतां धार्तराष्ट्राणां पुनः पुनर् अरिंदम। धमतां च महाशङ्खान् संग्रामे जितकाशिनाम्।

nardatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ punaḥ punar ariṃdama. dhamatāṃ ca mahāśaṅkhān saṃgrāme jitakāśinām.

युधिष्ठिरं पाण्डवेयं हतेति भरतर्षभ। संचोदयत्य् असौ कर्णो धार्तराष्ट्रान् महाबलान्। अस्त्रैर् नानाविधैश् चित्रैः कौरवाः पार्थ संयुगे।

yudhiṣṭhiraṃ pāṇḍaveyaṃ hateti bharatarṣabha. saṃcodayaty asau karṇo dhārtarāṣṭrān mahābalān. astrair nānāvidhaiś citraiḥ kauravāḥ pārtha saṃyuge.

स्थूणाकर्णेन्द्रजालेन पार्थ पाशुपतेन च। प्रच्छादयन्तो राजानम् अनुयान्ति महारथाः। आतुरो मे मतो राजा संनिषेव्यश् च भारत।

sthūṇākarṇendrajālena pārtha pāśupatena ca. pracchādayanto rājānam anuyānti mahārathāḥ. āturo me mato rājā saṃniṣevyaś ca bhārata.

यथैनम् अनुवर्तन्ते पाञ्चालाः सह पाण्डवैः। त्वरमाणास् त्वराकाले सर्वशस्त्रभृतां वराः। मज्जन्तम् इव पाताले बलिनो ऽप्य् उज्जिहीर्षवः।

yathainam anuvartante pāñcālāḥ saha pāṇḍavaiḥ. tvaramāṇās tvarākāle sarvaśastrabhṛtāṃ varāḥ. majjantam iva pātāle balino 'py ujjihīrṣavaḥ.

न केतुर् दृश्यते राज्ञः कर्णेन निहतः शरैः। पश्यतोर् यमयोः पार्थ सात्यकेश् च शिखण्डिनः।

na ketur dṛśyate rājñaḥ karṇena nihataḥ śaraiḥ. paśyator yamayoḥ pārtha sātyakeś ca śikhaṇḍinaḥ.

धृष्टद्युम्नस्य भीमस्य शतानीकस्य वा विभो। पाञ्चालानां च सर्वेषां चेदीनां चैव भारत।

dhṛṣṭadyumnasya bhīmasya śatānīkasya vā vibho. pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ cedīnāṃ caiva bhārata.

एष कर्णो रणे पार्थ पाण्डवानाम् अनीकिनीम्। शरैर् विध्वंसयति वै नलिनीम् इव कुञ्जरः।

eṣa karṇo raṇe pārtha pāṇḍavānām anīkinīm. śarair vidhvaṃsayati vai nalinīm iva kuñjaraḥ.

एते द्रवन्ति रथिनस् त्वदीयाः पाण्डुनन्दन। द्राव्यमाणा रणे पार्थ कर्णेनामिततेजसा। पश्य पश्य यथा पार्थ गच्छन्त्य् एते महारथाः।

ete dravanti rathinas tvadīyāḥ pāṇḍunandana. drāvyamāṇā raṇe pārtha karṇenāmitatejasā. paśya paśya yathā pārtha gacchanty ete mahārathāḥ.

एते भारत मातङ्गाः कर्णेनाभिहता रणे। आर्तनादान् विकुर्वाणा विद्रवन्ति दिशो दश।

ete bhārata mātaṅgāḥ karṇenābhihatā raṇe. ārtanādān vikurvāṇā vidravanti diśo daśa.

रथानां द्रवतां वृन्दं पश्य पार्थ समन्ततः। द्राव्यमाणं रणे चैव कर्णेनामित्रकर्शिना।

rathānāṃ dravatāṃ vṛndaṃ paśya pārtha samantataḥ. drāvyamāṇaṃ raṇe caiva karṇenāmitrakarśinā.

हस्तिकक्ष्यां रणे पश्य चरन्तीं तत्र तत्र ह। रथस्थं सूतपुत्रस्य केतुं केतुमतां वर।

hastikakṣyāṃ raṇe paśya carantīṃ tatra tatra ha. rathasthaṃ sūtaputrasya ketuṃ ketumatāṃ vara.

असौ धावति राधेयो भीमसेनरथं प्रति। किरञ् शरशतानीव विनिघ्नंस् तव वाहिनीम्।

asau dhāvati rādheyo bhīmasenarathaṃ prati. kirañ śaraśatānīva vinighnaṃs tava vāhinīm.

एतान् पश्य च पाञ्चालान् द्राव्यमाणान् महात्मना। शक्रेणेव यथा दैत्यान् हन्यमानान् महाहवे।

etān paśya ca pāñcālān drāvyamāṇān mahātmanā. śakreṇeva yathā daityān hanyamānān mahāhave.

एष कर्णो रणे जित्वा पाञ्चालान् पाण्डुसृञ्जयान्। दिशो विप्रेक्षते सर्वास् त्वदर्थम् इति मे मतिः।

eṣa karṇo raṇe jitvā pāñcālān pāṇḍusṛñjayān. diśo viprekṣate sarvās tvadartham iti me matiḥ.

पश्य पार्थ धनुः श्रेष्ठं विकर्षन् साधु शोभते। शत्रूञ् जित्वा यथा शक्रो देवसंघैः समावृतः।

paśya pārtha dhanuḥ śreṣṭhaṃ vikarṣan sādhu śobhate. śatrūñ jitvā yathā śakro devasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ.

एते नदन्ति कौरव्या दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्। त्रासयन्तो रणे पार्थान् सृञ्जयांश् च सहस्रशः।

ete nadanti kauravyā dṛṣṭvā karṇasya vikramam. trāsayanto raṇe pārthān sṛñjayāṃś ca sahasraśaḥ.

एष सर्वात्मना पाण्डूंस् त्रासयित्वा महारणे। त्रासयित्वा रणे पार्थ राधेयो रथिनां वरः। अभिभाषति राधेयः सर्वसैन्यानि मानदः।

eṣa sarvātmanā pāṇḍūṃs trāsayitvā mahāraṇe. trāsayitvā raṇe pārtha rādheyo rathināṃ varaḥ. abhibhāṣati rādheyaḥ sarvasainyāni mānadaḥ.

अभिद्रवत गच्छध्वं द्रुतं द्रवत कौरवाः। यथा जीवन् न वः कश् चिन् मुच्यते युधि सृञ्जयः।

abhidravata gacchadhvaṃ drutaṃ dravata kauravāḥ. yathā jīvan na vaḥ kaś cin mucyate yudhi sṛñjayaḥ.

तथा कुरुत संयत्ता वयं यास्याम पृष्ठतः। एवम् उक्त्वा ययाव् एष पृष्ठतो विकिरञ् शरैः। राधेयः कौरवीं सेनां रक्षमाणः समन्ततः।

tathā kuruta saṃyattā vayaṃ yāsyāma pṛṣṭhataḥ. evam uktvā yayāv eṣa pṛṣṭhato vikirañ śaraiḥ. rādheyaḥ kauravīṃ senāṃ rakṣamāṇaḥ samantataḥ.

पश्य कर्णं रणे पार्थ श्वेतच्छविविराजितम्। उदयं पर्वतं यद्वच् छोभयन् वै दिवाकरः।

paśya karṇaṃ raṇe pārtha śvetacchavivirājitam. udayaṃ parvataṃ yadvac chobhayan vai divākaraḥ.

पूर्णचन्द्रनिकाशेन मूर्ध्नि छत्रेण भारत। ध्रियमाणेन समरे तथा शतशलाकिना।

pūrṇacandranikāśena mūrdhni chatreṇa bhārata. dhriyamāṇena samare tathā śataśalākinā.

एष त्वां प्रेक्षते कर्णः सकटाक्षो विशां पते। उत्तमं यत्नम् आस्थाय ध्रुवम् एष्यति संयुगे।

eṣa tvāṃ prekṣate karṇaḥ sakaṭākṣo viśāṃ pate. uttamaṃ yatnam āsthāya dhruvam eṣyati saṃyuge.

पश्य ह्य् एनं महाबाहो विधुन्वानं महद् धनुः। शरांश् चाशीविषाकारान् विसृजन्तं महाबलम्।

paśya hy enaṃ mahābāho vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ. śarāṃś cāśīviṣākārān visṛjantaṃ mahābalam.

असौ निवृत्तो राधेयो दृश्यते वानरध्वज। प्रार्थयन् समरं पार्थ त्वया सह परंतप। वधाय चात्मनो ऽभ्येति दीपस्य शलभो यथा। एष ह्य् अमर्षी शूरश् च धार्तराष्ट्रहिते रतः। त्वां न मर्षयते पार्थ नित्यम् एव सुमन्दधीः। एकाकिनं च दृष्ट्वैनं धार्तराष्ट्रो रणाजिरे। त्वां च पार्थाभिसंरब्धं कर्णं प्रति महारथम्।

asau nivṛtto rādheyo dṛśyate vānaradhvaja. prārthayan samaraṃ pārtha tvayā saha paraṃtapa. vadhāya cātmano 'bhyeti dīpasya śalabho yathā. eṣa hy amarṣī śūraś ca dhārtarāṣṭrahite rataḥ. tvāṃ na marṣayate pārtha nityam eva sumandadhīḥ. ekākinaṃ ca dṛṣṭvainaṃ dhārtarāṣṭro raṇājire. tvāṃ ca pārthābhisaṃrabdhaṃ karṇaṃ prati mahāratham.

कर्णम् एकाकिनं दृष्ट्वा रथानीकेन भारत। असौ दुर्योधनः क्रुद्धो रथानीकेन दंशितः। रिरक्षिषुः सुसंयत्तो धार्तराष्ट्रो ऽभिवर्तते।

karṇam ekākinaṃ dṛṣṭvā rathānīkena bhārata. asau duryodhanaḥ kruddho rathānīkena daṃśitaḥ. rirakṣiṣuḥ susaṃyatto dhārtarāṣṭro 'bhivartate.

सार्वैः सहैभिर् दुष्टात्मा वध्य एष प्रयत्नतः। अदीनयोर् विश्रुतयोर् युवयोर् योत्स्यमानयोः। देवासुरे पार्थ मृधे देवदानवयोर् इव। पश्यन्तु कौरवाः सर्वे तव पार्थ पराक्रमम्। त्वां च दृष्ट्वातिसंरब्धं कर्णं च भरतर्षभ। असौ दुर्योधनः क्रुद्धो नोत्तरं प्रतिपद्यते। त्वया यशश् च राज्यं च सुखं चोत्तमम् इच्छता।

sārvaiḥ sahaibhir duṣṭātmā vadhya eṣa prayatnataḥ. adīnayor viśrutayor yuvayor yotsyamānayoḥ. devāsure pārtha mṛdhe devadānavayor iva. paśyantu kauravāḥ sarve tava pārtha parākramam. tvāṃ ca dṛṣṭvātisaṃrabdhaṃ karṇaṃ ca bharatarṣabha. asau duryodhanaḥ kruddho nottaraṃ pratipadyate. tvayā yaśaś ca rājyaṃ ca sukhaṃ cottamam icchatā.

आत्मानं च कृतात्मानं समीक्ष्य भरतर्षभ। कृतागसं च राधेयं धर्मात्मनि युधिष्ठिरे। सहितः स तु दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रो ऽभ्यवर्तते। एष एव निहन्तव्यो मूलं वैरस्य भारत। मूले छिन्ने यथा नाशः शाखानां जायते ध्रुवम्। तथा दुर्योधने पार्थ हते स्युर् अखिला हताः। धार्तराष्ट्रा महाबाहो सभृत्यामात्यबान्धवाः। पश्य सर्वे यथा योधा यान्ति भीमरथं प्रति। भीमो ऽपि शे[रो]षताम्राक्षो हन्ति शत्रून् अशेषतः। एष धर्मसुतो राजा यमाभ्यां परिपालितः। दुर्योधनो ऽपि कर्णेन रक्ष्यते ससुतेन च। कृतवर्मा कृपो द्रौणी रक्षन्तो ऽन्योन्यम् उत्तमाः। कुलूकः शकुनिश् चैव कृत्वा रक्षां स्थिताव् उभौ।

ātmānaṃ ca kṛtātmānaṃ samīkṣya bharatarṣabha. kṛtāgasaṃ ca rādheyaṃ dharmātmani yudhiṣṭhire. sahitaḥ sa tu duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'bhyavartate. eṣa eva nihantavyo mūlaṃ vairasya bhārata. mūle chinne yathā nāśaḥ śākhānāṃ jāyate dhruvam. tathā duryodhane pārtha hate syur akhilā hatāḥ. dhārtarāṣṭrā mahābāho sabhṛtyāmātyabāndhavāḥ. paśya sarve yathā yodhā yānti bhīmarathaṃ prati. bhīmo 'pi śe[ro]ṣatāmrākṣo hanti śatrūn aśeṣataḥ. eṣa dharmasuto rājā yamābhyāṃ paripālitaḥ. duryodhano 'pi karṇena rakṣyate sasutena ca. kṛtavarmā kṛpo drauṇī rakṣanto 'nyonyam uttamāḥ. kulūkaḥ śakuniś caiva kṛtvā rakṣāṃ sthitāv ubhau.

प्रतिपद्यस्व राधेयं प्राप्तकालम् अनन्तरम्। आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा प्रत्येहि रथयूथपम्।

pratipadyasva rādheyaṃ prāptakālam anantaram. āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā pratyehi rathayūthapam.

पञ्च ह्य् एतानि मुख्यानां रथानां रथसत्तम। शतान्य् आयान्ति वेगेन बलिनां भीमतेजसाम्।

pañca hy etāni mukhyānāṃ rathānāṃ rathasattama. śatāny āyānti vegena balināṃ bhīmatejasām.

पञ्च नागसहस्राणि द्विगुणा वाजिनस् तथा। अभिसंहत्य कौन्तेय पदातिप्रयुतानि च। अन्योन्यरक्षितं वीर बलं त्वाम् अभिवर्तते। द्रोणपुत्रं पुरस्कृत्य ततः शीघ्रं च सूदय। निकृत्यैतद् रथानीकं बलिनं लोकविश्रुतम्।

pañca nāgasahasrāṇi dviguṇā vājinas tathā. abhisaṃhatya kaunteya padātiprayutāni ca. anyonyarakṣitaṃ vīra balaṃ tvām abhivartate. droṇaputraṃ puraskṛtya tataḥ śīghraṃ ca sūdaya. nikṛtyaitad rathānīkaṃ balinaṃ lokaviśrutam.

सूतपुत्रे महेष्वासे दर्शयात्मानम् आत्मना। उत्तमं यत्नम् आस्थाय प्रत्येहि भरतर्षभ। भूतानि चैव सर्वाणि कुरुपाञ्चालसृञ्जयाः।

sūtaputre maheṣvāse darśayātmānam ātmanā. uttamaṃ yatnam āsthāya pratyehi bharatarṣabha. bhūtāni caiva sarvāṇi kurupāñcālasṛñjayāḥ.

असौ कर्णः सुसंरब्धः पाञ्चालान् अभिधावति। केतुम् अस्य हि पश्यामि धृष्टद्युम्नरथं प्रति। समुच्छेत्स्यति पाञ्चालान् इति मन्ये परंतप।

asau karṇaḥ susaṃrabdhaḥ pāñcālān abhidhāvati. ketum asya hi paśyāmi dhṛṣṭadyumnarathaṃ prati. samucchetsyati pāñcālān iti manye paraṃtapa.

आचक्षे ते प्रियं पार्थ तद् एवं भरतर्षभ। राजा जीवति कौरव्यो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।

ācakṣe te priyaṃ pārtha tad evaṃ bharatarṣabha. rājā jīvati kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ.

असौ भिमो महाबाहुः संनिवृत्तश् चमूमुखे। वृतः सृञ्जयसैन्येन सात्यकेन च भारत।

asau bhimo mahābāhuḥ saṃnivṛttaś camūmukhe. vṛtaḥ sṛñjayasainyena sātyakena ca bhārata.

वध्यन्त एते समरे कौरवा निशितैः शरैः। भीमसेनेन कौन्तेय पाञ्चालैश् च महात्मभिः।

vadhyanta ete samare kauravā niśitaiḥ śaraiḥ. bhīmasenena kaunteya pāñcālaiś ca mahātmabhiḥ.

सेना हि धार्तराष्ट्रस्य विमुखा चाभवद् रणात्। विप्रधावति वेगेन भीमस्य निहता शरैः।

senā hi dhārtarāṣṭrasya vimukhā cābhavad raṇāt. vipradhāvati vegena bhīmasya nihatā śaraiḥ.

विपन्नसस्येव मही रुधिरेण समुक्षिता। भारती भरतश्रेष्ठ सेना कृपणदर्शना।

vipannasasyeva mahī rudhireṇa samukṣitā. bhāratī bharataśreṣṭha senā kṛpaṇadarśanā.

निवृत्तं पश्य कौन्तेय भीमसेनं युधां पतिम्। आशीविषम् इव क्रुद्धं तस्माद् द्रवति वाहिनी।

nivṛttaṃ paśya kaunteya bhīmasenaṃ yudhāṃ patim. āśīviṣam iva kruddhaṃ tasmād dravati vāhinī.

पीतरक्तासितसितास् ताराचन्द्रार्कमण्डिताः। पताका विप्रकीर्यन्ते छत्राण्य् एतानि चार्जुन।

pītaraktāsitasitās tārācandrārkamaṇḍitāḥ. patākā viprakīryante chatrāṇy etāni cārjuna.

सौवर्णा राजताश् चैव तैजसाश् च पृथग्विधाः। केतवो विनिपात्यन्ते हस्त्यश्वं विप्रकीर्यते।

sauvarṇā rājatāś caiva taijasāś ca pṛthagvidhāḥ. ketavo vinipātyante hastyaśvaṃ viprakīryate.

रथेभ्यः प्रपतन्त्य् एते रथिनो विगतासवः। नानावर्णैर् हता बाणैः पाञ्चालैर् अपलायिभिः।

rathebhyaḥ prapatanty ete rathino vigatāsavaḥ. nānāvarṇair hatā bāṇaiḥ pāñcālair apalāyibhiḥ.

निर्मनुष्यान् गजान् अश्वान् रथांश् चैव धनंजय। समाद्रवन्ति पाञ्चाला धार्तराष्ट्रांस् तरस्विनः।

nirmanuṣyān gajān aśvān rathāṃś caiva dhanaṃjaya. samādravanti pāñcālā dhārtarāṣṭrāṃs tarasvinaḥ.

मृद्नन्ति च नरव्याघ्रा भीमसेनव्यपाश्रयात्। बलं परेषां दुर्धर्षं त्यक्त्वा प्राणान् अरिंदम।

mṛdnanti ca naravyāghrā bhīmasenavyapāśrayāt. balaṃ pareṣāṃ durdharṣaṃ tyaktvā prāṇān ariṃdama.

एते नदन्ति पाञ्चाला धमन्त्य् अपि च वारिजान्। अभिद्रवन्ति च रणे निघ्नन्तः सायकैः परान्।

ete nadanti pāñcālā dhamanty api ca vārijān. abhidravanti ca raṇe nighnantaḥ sāyakaiḥ parān.

पश्य स्वर्गस्य माहात्म्यं पाञ्चाला हि परंतप। धार्तराष्ट्रान् विनिघ्नन्ति क्रुद्धाः सिंहा इव द्विपान्। शस्त्रम् आच्छिद्य शत्रूणां सायुधानां निरायुधाः। तेनैवैतान् अमोघास्त्रा निघ्नन्ति च नदन्ति च। शिरांस्य् एतानि पात्यन्ते शत्रूणां बाहवो ऽपि च। रथनागहया वीरा यशस्याः सर्व एव च।

paśya svargasya māhātmyaṃ pāñcālā hi paraṃtapa. dhārtarāṣṭrān vinighnanti kruddhāḥ siṃhā iva dvipān. śastram ācchidya śatrūṇāṃ sāyudhānāṃ nirāyudhāḥ. tenaivaitān amoghāstrā nighnanti ca nadanti ca. śirāṃsy etāni pātyante śatrūṇāṃ bāhavo 'pi ca. rathanāgahayā vīrā yaśasyāḥ sarva eva ca.

सर्वतश् चाभिपन्नैषा धार्तराष्ट्री महाचमूः। पाञ्चालैर् मागधैश् चैव योधा नीता यमक्षयम्। त्यक्त्वा प्राणान् महेष्वासैः पाञ्चालैः परिपात्यते। पाञ्चालैर् मानसाद् एत्य हंसैर् गङ्गेव वेगितैः।

sarvataś cābhipannaiṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ. pāñcālair māgadhaiś caiva yodhā nītā yamakṣayam. tyaktvā prāṇān maheṣvāsaiḥ pāñcālaiḥ paripātyate. pāñcālair mānasād etya haṃsair gaṅgeva vegitaiḥ.

सुभृशं च पराक्रान्ताः पाञ्चालानां निवारणे। कृपकर्णादयो वीरा ऋषभाणाम् इवर्षभाः। सुहृदश् च पराक्रान्ताः कृपकर्णादयो विभो। निवारणे महेष्वासाः पाञ्चालानां परंतप।

subhṛśaṃ ca parākrāntāḥ pāñcālānāṃ nivāraṇe. kṛpakarṇādayo vīrā ṛṣabhāṇām ivarṣabhāḥ. suhṛdaś ca parākrāntāḥ kṛpakarṇādayo vibho. nivāraṇe maheṣvāsāḥ pāñcālānāṃ paraṃtapa.

सुनिमग्नांश् च भीमास्त्रैर् धार्तराष्ट्रान् महारथान्। धृष्टद्युम्नमुखा वीरा घ्नन्ति शत्रून् सहस्रशः। पाञ्चालेष्व् अभिभूतेषु द्विषद्भिर् अपभीर् नदन्। शत्रुपक्षम् अवस्कन्द्य शरान् अस्यति मारुतिः। रथाश् च विमुखाः सर्वे निवृत्ते भरतर्षभे। विषण्णभूयिष्ठरथा धार्तराष्ट्री महाचमूः। रथाश् चैते सुवित्रस्ता भीमसेनभयार्दिताः।

sunimagnāṃś ca bhīmāstrair dhārtarāṣṭrān mahārathān. dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā ghnanti śatrūn sahasraśaḥ. pāñcāleṣv abhibhūteṣu dviṣadbhir apabhīr nadan. śatrupakṣam avaskandya śarān asyati mārutiḥ. rathāś ca vimukhāḥ sarve nivṛtte bharatarṣabhe. viṣaṇṇabhūyiṣṭharathā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ. rathāś caite suvitrastā bhīmasenabhayārditāḥ.

पश्य भीमेन नाराचैश् छिन्ना नागाः पतन्त्य् अमी। नाना नागा हता बाणैर् भीमेन प्रपतन्त्य् अमी। वज्रिवज्राहतानीव शिखराणि महीभृताम्। भीमसेनेन मातङ्गाः प्रापिता यमसादनम्। गिरीणां शिखराणीव निपतन्ति नरर्षभ।

paśya bhīmena nārācaiś chinnā nāgāḥ patanty amī. nānā nāgā hatā bāṇair bhīmena prapatanty amī. vajrivajrāhatānīva śikharāṇi mahībhṛtām. bhīmasenena mātaṅgāḥ prāpitā yamasādanam. girīṇāṃ śikharāṇīva nipatanti nararṣabha.

भीमसेनस्य निर्विद्धा बाणैः संनतपर्वभिः। स्वान्य् अनीकानि मृद्नन्तो द्रवन्त्य् एते महागजाः। एते द्रवन्ति कुरवो भीमसेनभयार्दिताः। त्यक्त्वा रथान् गजांश् चैव हयांश् चैव सहस्रशः। हस्त्यश्वरथपत्तीनं द्रवतां निस्वनं शृणु। भीमसेनस्य निनदं द्रावयाणस्य कौरवान्।

bhīmasenasya nirviddhā bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ. svāny anīkāni mṛdnanto dravanty ete mahāgajāḥ. ete dravanti kuravo bhīmasenabhayārditāḥ. tyaktvā rathān gajāṃś caiva hayāṃś caiva sahasraśaḥ. hastyaśvarathapattīnaṃ dravatāṃ nisvanaṃ śṛṇu. bhīmasenasya ninadaṃ drāvayāṇasya kauravān.

नाभिजानासि भीमस्य सिंहनादं दुरुत्सहम्। नदतो ऽर्जुन संग्रामे वीरस्य जितकाशिनः।

nābhijānāsi bhīmasya siṃhanādaṃ durutsaham. nadato 'rjuna saṃgrāme vīrasya jitakāśinaḥ.

एष नैषादिर् अभ्येति द्विपमुख्येन पाण्डवम्। जिघांसुस् तोमरैः क्रुद्धो दण्डपाणिर् इवान्तकः।

eṣa naiṣādir abhyeti dvipamukhyena pāṇḍavam. jighāṃsus tomaraiḥ kruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ.

सतोमराव् अस्य भुजौ छिन्नौ भीमेन गर्जतः। तीक्ष्णैर् अग्निशिखाप्रख्यैर् नाराचैर् दशभिर् हतः।

satomarāv asya bhujau chinnau bhīmena garjataḥ. tīkṣṇair agniśikhāprakhyair nārācair daśabhir hataḥ.

हत्वैनं पुनर् आयाति नागान् अन्यान् प्रहारिणः। पश्य नीलाम्बुदनिभान् महामात्रैर् अधिष्ठितान्। शक्तितोमरसंकाशैर् विनिघ्नन्तं वृकोदरम्।

hatvainaṃ punar āyāti nāgān anyān prahāriṇaḥ. paśya nīlāmbudanibhān mahāmātrair adhiṣṭhitān. śaktitomarasaṃkāśair vinighnantaṃ vṛkodaram.

सप्त सप्त च नागांस् तान् वैजयन्तीश् च सध्वजाः। निहत्य निशितैर् बाणैश् छिन्नाः पार्थाग्रजेन ते। दशभिर् दशभिश् चैको नाराचैर् निहतो गजः।

sapta sapta ca nāgāṃs tān vaijayantīś ca sadhvajāḥ. nihatya niśitair bāṇaiś chinnāḥ pārthāgrajena te. daśabhir daśabhiś caiko nārācair nihato gajaḥ.

न चासौ धार्तराष्ट्राणां श्रूयते निनदस् तथा। पुरंदरसमे क्रुद्धे निवृत्ते भरतर्षभे।

na cāsau dhārtarāṣṭrāṇāṃ śrūyate ninadas tathā. puraṃdarasame kruddhe nivṛtte bharatarṣabhe.

अक्षौहिण्यस् तथा तिस्रो धार्तराष्ट्रस्य संहताः। क्रुद्धेन नरसिंहेन भीमसेनेन वारिताः। न शक्नुवन्ति वै पार्थं पार्थिवाः समुदीक्षितुम्। मध्यंदिनगतं सूर्यं यथा दुर्बलचक्षुषः। एते भीमस्य संत्रस्ताः सिंहस्येवेतरे मृगाः। शरैः संत्रासिताः संख्ये न लभन्ते सुखं क्व चित्। राजानं च महाबाहुं पीडयन्त्य् आत्तमन्यवः। राधेयो बहुभिः सार्धम् असौ गच्छति वेगितः। वर्जयित्वा तु भीरुं तं पार्श्वतो ह्य् आनयद् धनुः। तं पालयन् महाराजं धार्तराष्ट्रो बलान्वितः।

akṣauhiṇyas tathā tisro dhārtarāṣṭrasya saṃhatāḥ. kruddhena narasiṃhena bhīmasenena vāritāḥ. na śaknuvanti vai pārthaṃ pārthivāḥ samudīkṣitum. madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ yathā durbalacakṣuṣaḥ. ete bhīmasya saṃtrastāḥ siṃhasyevetare mṛgāḥ. śaraiḥ saṃtrāsitāḥ saṃkhye na labhante sukhaṃ kva cit. rājānaṃ ca mahābāhuṃ pīḍayanty āttamanyavaḥ. rādheyo bahubhiḥ sārdham asau gacchati vegitaḥ. varjayitvā tu bhīruṃ taṃ pārśvato hy ānayad dhanuḥ. taṃ pālayan mahārājaṃ dhārtarāṣṭro balānvitaḥ.

संजय उवाच। एतच् छ्रुत्वा महाबाहुर् वासुदेवाद् धनंजयः। भीमसेनेन तत् कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम्। अर्जुनो व्यधमच् छिष्टान् अहितान् निशितैः शरैः।

saṃjaya uvāca. etac chrutvā mahābāhur vāsudevād dhanaṃjayaḥ. bhīmasenena tat karma kṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram. arjuno vyadhamac chiṣṭān ahitān niśitaiḥ śaraiḥ.

ते वध्यमानाः समरे संशप्तकगणाः प्रभो। प्रभग्नाः समरे भीताः दिशो दश महाबलाः। शक्रस्यातिथितां गत्वा विशोका ह्य् अभवन् मुदा। शक्रस्यातिथितां प्राप्ताः समपद्यन्त विज्वराः। विशोकाः समपद्यन्त शक्रस्यान्तिकतां गताः। नारायणांस् तु गोपालान् व्यधमत् पाण्डुनन्दनः। उत्तमं वेगम् आस्थाय चण्डवायुर् घनान् इव। अन्वकीर्यन्त भीतास् ते तत्र तत्रैव भारत। लुलितांश् च ततः शूरान् अहनत् पुरुषोत्तमः।

te vadhyamānāḥ samare saṃśaptakagaṇāḥ prabho. prabhagnāḥ samare bhītāḥ diśo daśa mahābalāḥ. śakrasyātithitāṃ gatvā viśokā hy abhavan mudā. śakrasyātithitāṃ prāptāḥ samapadyanta vijvarāḥ. viśokāḥ samapadyanta śakrasyāntikatāṃ gatāḥ. nārāyaṇāṃs tu gopālān vyadhamat pāṇḍunandanaḥ. uttamaṃ vegam āsthāya caṇḍavāyur ghanān iva. anvakīryanta bhītās te tatra tatraiva bhārata. lulitāṃś ca tataḥ śūrān ahanat puruṣottamaḥ.

पार्थश् च पुरुषव्याघ्रः शरैः संनतपर्वभिः। जघान धार्तराष्ट्रस्य चतुर्विधबलां चमूम्।

pārthaś ca puruṣavyāghraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ. jaghāna dhārtarāṣṭrasya caturvidhabalāṃ camūm.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents