महाभारत 8.40 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

महाभारत

←कर्ण पर्व→

←अध्याय 40→

[mh-8-40] • 130 श्लोकाः

संजय उवाच। भीमसेनं सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम्। वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयाम् आस सायकैः।

saṃjaya uvāca. bhīmasenaṃ sapāñcālyaṃ cedikekayasaṃvṛtam. vaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayām āsa sāyakaiḥ.

ततस् तु चेदिकारूषान् सृञ्जयांश् च महारथान्। कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः।

tatas tu cedikārūṣān sṛñjayāṃś ca mahārathān. karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ.

भीमसेनस् ततः कर्णं विहाय रथसत्तमम्। प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षम् अग्निर् इव ज्वलन्।

bhīmasenas tataḥ karṇaṃ vihāya rathasattamam. prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣam agnir iva jvalan.

सूतपुत्रो ऽपि समरे पाञ्चालान् केकयांस् तथा। सृञ्जयांश् च महेष्वासान् निजघान सहस्रशः।

sūtaputro 'pi samare pāñcālān kekayāṃs tathā. sṛñjayāṃś ca maheṣvāsān nijaghāna sahasraśaḥ.

संशप्तकेषु पार्थश् च कौरवेषु वृकोदरः। पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर् महारथाः।

saṃśaptakeṣu pārthaś ca kauraveṣu vṛkodaraḥ. pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūr mahārathāḥ.

ते क्षत्रिया दह्यमानास् त्रिभिस् तैः पावकोपमैः। जग्मुर् विनाशं समरे राजन् दुर्मन्त्रिते तव।

te kṣatriyā dahyamānās tribhis taiḥ pāvakopamaiḥ. jagmur vināśaṃ samare rājan durmantrite tava.

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः। विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश् चास्य वाजिनः।

tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ. vivyādha bharataśreṣṭha caturaś cāsya vājinaḥ.

ततः पुनर् अमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिपः। क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्।

tataḥ punar ameyātmā tava putro janādhipaḥ. kṣureṇa sahadevasya dhvajaṃ ciccheda kāñcanam.

नकुलस् तु ततः क्रुद्धस् तव पुत्रं त्रिसप्तभिः। जघान समरे राजन् सहदेवश् च पञ्चभिः।

nakulas tu tataḥ kruddhas tava putraṃ trisaptabhiḥ. jaghāna samare rājan sahadevaś ca pañcabhiḥ.

ताव् उभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्। विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः।

tāv ubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām. vivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ.

ततो ऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत। यमयोः प्रहसन् राजन् विव्याधैव च सप्तभिः।

tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntata. yamayoḥ prahasan rājan vivyādhaiva ca saptabhiḥ.

ताव् अन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे। प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि।

tāv anye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe. pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi.

ततस् तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृप। शरैर् ववर्षतुर् घोरैर् महामेघौ यथाचलम्।

tatas tau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpa. śarair vavarṣatur ghorair mahāmeghau yathācalam.

ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः। पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयाम् आस पत्रिभिः।

tataḥ kruddho mahārāja tava putro mahārathaḥ. pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayām āsa patribhiḥ.

धनुर्मण्डलम् एवास्य दृश्यते युधि भारत। सायकाश् चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः।

dhanurmaṇḍalam evāsya dṛśyate yudhi bhārata. sāyakāś caiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ.

तस्य सायकसंछन्नौ चकाशेतां च पाण्डवौ। मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ।

tasya sāyakasaṃchannau cakāśetāṃ ca pāṇḍavau. meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau.

ते तु बाणा महाराज हेमपुङ्खाः शिलाशिताः। आच्छादयन् दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस् तदा।

te tu bāṇā mahārāja hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ. ācchādayan diśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavas tadā.

बाणभूते ततस् तस्मिन् संछन्ने च नभस्तले। नकुलः सहदेवश् च क्रोधं तीव्रं समास्थितौ। तां बाणवृष्टिं राज्ञस् तु शरैः शतसहस्रभिः (सिच्)। छादयाम् आसतुर् उभौ बाणौघैस् तनयं तव। ततस् तयोर् महाराज सृजतोर् अनिशं शरान्। यमाभ्यां ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्।

bāṇabhūte tatas tasmin saṃchanne ca nabhastale. nakulaḥ sahadevaś ca krodhaṃ tīvraṃ samāsthitau. tāṃ bāṇavṛṣṭiṃ rājñas tu śaraiḥ śatasahasrabhiḥ (sic). chādayām āsatur ubhau bāṇaughais tanayaṃ tava. tatas tayor mahārāja sṛjator aniśaṃ śarān. yamābhyāṃ dadṛśe rūpaṃ kālāntakayamopamam.

पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर् महारथाः। क्रोधम् आस्थाय परमं निःश्वसंश् च यथोरगः। बाणान्धकारं ससृजे तव पुत्रस् तयोस् तदा। मृत्योर् उपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे।

parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahārathāḥ. krodham āsthāya paramaṃ niḥśvasaṃś ca yathoragaḥ. bāṇāndhakāraṃ sasṛje tava putras tayos tadā. mṛtyor upāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire.

ततः सेनापती राजन् पाण्डवस्य महात्मनः। पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः।

tataḥ senāpatī rājan pāṇḍavasya mahātmanaḥ. pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ.

माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ। धृष्टद्युम्नस् तव सुतं ताडयाम् आस सायकैः।

mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau. dhṛṣṭadyumnas tava sutaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ.

तम् अविध्यद् अमेयात्मा तव पुत्रो ऽत्यमर्षणः। पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ।

tam avidhyad ameyātmā tava putro 'tyamarṣaṇaḥ. pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha.

ततः पुनर् अमेयात्मा पुत्रस् ते पृथिवीपते। विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिर् एव च।

tataḥ punar ameyātmā putras te pṛthivīpate. viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhir eva ca.

अथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे।

athāsya saśaraṃ cāpaṃ hastāvāpaṃ ca māriṣa. kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā ciccheda saṃyuge.

तद् अपास्य धनुश् छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः। अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर् भारसहं नवम्।

tad apāsya dhanuś chinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ. anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ navam.

प्रज्वलन्न् इव वेगेन संरम्भाद् रुधिरेक्षणः। अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः।

prajvalann iva vegena saṃrambhād rudhirekṣaṇaḥ. aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ.

स पञ्चदश नाराचाञ् श्वसतः पन्नगान् इव। जिघांसुर् भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत्।

sa pañcadaśa nārācāñ śvasataḥ pannagān iva. jighāṃsur bharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat.

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः। विविशुर् वसुधां वेगात् कङ्कबर्हिणवाससः।

te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ. viviśur vasudhāṃ vegāt kaṅkabarhiṇavāsasaḥ.

सो ऽतिविद्धो महाराज पुत्रस् ते ऽतिव्यराजत। वसन्ते पुष्पशबलः सपुष्प इव किंशुकः।

so 'tividdho mahārāja putras te 'tivyarājata. vasante puṣpaśabalaḥ sapuṣpa iva kiṃśukaḥ.

स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर् जर्जरच्छविः। धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश् चिच्छेद कार्मुकम्।

sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārair jarjaracchaviḥ. dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaś ciccheda kārmukam.

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः। सायकैर् दशभी राजन् भ्रुवोर् मध्ये समार्दयत्। विव्याध विविधैर् बाणैः कालान्तकयमोपमैः।

athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ. sāyakair daśabhī rājan bhruvor madhye samārdayat. vivyādha vividhair bāṇaiḥ kālāntakayamopamaiḥ.

तस्य ते ऽशोभयन् वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः। प्रफुल्लं चम्पकं यद्वद् भ्रमरा मधुलिप्सवः।

tasya te 'śobhayan vaktraṃ karmāraparimārjitāḥ. praphullaṃ campakaṃ yadvad bhramarā madhulipsavaḥ.

तद् अपास्य धनुश् छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाः। अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर् भल्लांश् च षोडश।

tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ. anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa.

ततो दुर्योधनस्याश्वान् हत्वा सूतं च पञ्चभिः। धनुश् चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्।

tato duryodhanasyāśvān hatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ. dhanuś ciccheda bhallena jātarūpapariṣkṛtam.

रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम्। भल्लैश् चिच्छेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः।

rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajam. bhallaiś ciccheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ.

तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम्। ध्वजं कुरुपतेश् छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः।

tapanīyāṅgadaṃ citraṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham. dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ.

दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे। भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ।

duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇe. bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha.

तम् आरोप्य रथे राजन् दण्डधारो जनाधिपम्। अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः।

tam āropya rathe rājan daṇḍadhāro janādhipam. apovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ.

कर्णस् तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः। द्रोणहन्तारम् उग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे।

karṇas tu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥ. droṇahantāram ugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe.

तं पृष्ठतो ऽभ्ययात् तूर्णं शैनेयो वितुदञ् शरैः। वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्याम् इव द्विपः।

taṃ pṛṣṭhato 'bhyayāt tūrṇaṃ śaineyo vitudañ śaraiḥ. vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyām iva dvipaḥ.

स भारत महान् आसीद् योधानां सुमहात्मनाम्। कर्णपार्षतयोर् मध्ये त्वदीयानां महारणः।

sa bhārata mahān āsīd yodhānāṃ sumahātmanām. karṇapārṣatayor madhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ.

न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश् चित् पराङ्मुखः। प्रत्यदृश्यत यत् कर्णः पाञ्चालांस् त्वरितो ययौ।

na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaś cit parāṅmukhaḥ. pratyadṛśyata yat karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau.

तस्मिन् क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिनरक्षयः। प्रादुरासीद् उभयतो राजन् मध्यंगते ऽहनि।

tasmin kṣaṇe naraśreṣṭha gajavājinarakṣayaḥ. prādurāsīd ubhayato rājan madhyaṃgate 'hani.

पाञ्चालास् तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः। सर्वतो ऽभ्यद्रवन् कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम्।

pāñcālās tu mahārāja tvaritā vijigīṣavaḥ. sarvato 'bhyadravan karṇaṃ patatriṇa iva drumam.

तेषाम् आधिरथिः क्रुद्धो यतमानान् मनस्विनः। विचिन्वन्न् एव बाणाग्रैः समासादयद् अग्रतः।

teṣām ādhirathiḥ kruddho yatamānān manasvinaḥ. vicinvann eva bāṇāgraiḥ samāsādayad agrataḥ.

व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम्। शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम्।

vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayam. śuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam.

ते वीरा रथवेगेन परिवव्रुर् नरोत्तमम्। सृजन्तं सायकान् क्रुद्धं कर्णम् आहवशोभिनम्।

te vīrā rathavegena parivavrur narottamam. sṛjantaṃ sāyakān kruddhaṃ karṇam āhavaśobhinam.

युध्यमानांस् तु ताञ् शूरान् मनुजेन्द्रः प्रतापवान्। अष्टाभिर् अष्टौ राधेयो न्यहनन् निशितैः शरैः।

yudhyamānāṃs tu tāñ śūrān manujendraḥ pratāpavān. aṣṭābhir aṣṭau rādheyo nyahanan niśitaiḥ śaraiḥ.

अथापरान् महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्। जघान बहुसाहस्रान् योधान् युद्धविशारदः।

athāparān mahārāja sūtaputraḥ pratāpavān. jaghāna bahusāhasrān yodhān yuddhaviśāradaḥ.

विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रम् एव च। दण्डं च समरे राजंश् चित्रं चित्रायुधं हरिम्।

viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadram eva ca. daṇḍaṃ ca samare rājaṃś citraṃ citrāyudhaṃ harim.

सिंहकेतुं रोचमानं शलभं च महारथम्। निजघान सुसंक्रुद्धश् चेदीनां च महारथान्।

siṃhaketuṃ rocamānaṃ śalabhaṃ ca mahāratham. nijaghāna susaṃkruddhaś cedīnāṃ ca mahārathān.

तेषाम् आददतः प्राणान् आसीद् आधिरथेर् वपुः। शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत्।

teṣām ādadataḥ prāṇān āsīd ādhirather vapuḥ. śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat.

तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास् ताडिताः शरैः। सर्वतो ऽभ्यद्रवन् भीताः कुर्वन्तो महद् आकुलम्।

tatra bhārata karṇena mātaṅgās tāḍitāḥ śaraiḥ. sarvato 'bhyadravan bhītāḥ kurvanto mahad ākulam.

निपेतुर् उर्व्यां समरे कर्णसायकपीडिताः। कुर्वन्तो विविधान् नादान् वज्रनुन्ना इवाचलाः।

nipetur urvyāṃ samare karṇasāyakapīḍitāḥ. kurvanto vividhān nādān vajranunnā ivācalāḥ.

गजवाजिमनुष्यैश् च निपतद्भिः समन्ततः। रथैश् चावगतैर् मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी।

gajavājimanuṣyaiś ca nipatadbhiḥ samantataḥ. rathaiś cāvagatair mārge paryastīryata medinī.

नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्य् अन्ये युधि तावकाः। चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे।

naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpy anye yudhi tāvakāḥ. cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe.

सूतपुत्रेण नागेषु रथेषु च हयेषु च। नरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत्।

sūtaputreṇa nāgeṣu ratheṣu ca hayeṣu ca. nareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat.

मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश् चरन्। पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णो ऽचरद् अभीतवत्।

mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaś caran. pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo 'carad abhītavat.

यथा मृगगणांस् त्रस्तान् सिंहो द्रावयते दिशः। पाञ्चालानां रथव्रातान् कर्णो द्रावयते तथा।

yathā mṛgagaṇāṃs trastān siṃho drāvayate diśaḥ. pāñcālānāṃ rathavrātān karṇo drāvayate tathā.

सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्व चित्। तथा कर्णम् अनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः।

siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kva cit. tathā karṇam anuprāpya na jīvanti mahārathāḥ.

वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाः। कर्णाग्निना रणे तद्वद् दग्धा भारत सृञ्जयाः।

vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥ. karṇāgninā raṇe tadvad dagdhā bhārata sṛñjayāḥ.

कर्णेन चेदिष्व् एकेन पाञ्चालेषु च भारत। विश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसंमताः।

karṇena cediṣv ekena pāñcāleṣu ca bhārata. viśrāvya nāma nihatā bahavaḥ śūrasaṃmatāḥ.

मम चासीन् मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्। नैको ऽप्य् आधिरथेर् जीवन् पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि।

mama cāsīn manuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramam. naiko 'py ādhirather jīvan pāñcālyo mokṣyate yudhi.

पाञ्चालान् विधमन् संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान्। पाञ्चालान् अथ निघ्नन्तं कर्णं दृष्ट्वा महारणे। अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्।

pāñcālān vidhaman saṃkhye sūtaputraḥ pratāpavān. pāñcālān atha nighnantaṃ karṇaṃ dṛṣṭvā mahāraṇe. abhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram.

धृष्टद्युम्नश् च राजानं द्रौपदेयाश् च मारिष। परिवव्रुर् अमित्रघ्नं शतशश् चापरे जनाः।

dhṛṣṭadyumnaś ca rājānaṃ draupadeyāś ca māriṣa. parivavrur amitraghnaṃ śataśaś cāpare janāḥ.

शिखण्डी सहदेवश् च नकुलो नाकुलिस् तथा। जनमेजयः शिनेर् नप्ता बहवश् च प्रभद्रकाः।

śikhaṇḍī sahadevaś ca nakulo nākulis tathā. janamejayaḥ śiner naptā bahavaś ca prabhadrakāḥ.

एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। कर्णम् अस्यन्तम् इष्वस्त्रैर् विचेरुर् अमितौजसः।

ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge. karṇam asyantam iṣvastrair vicerur amitaujasaḥ.

तांस् तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान्। सात्यकिं च महाराज नात्यवर्तत संयुगे। एको बहून् अभ्यपतद् गरुत्मन् पन्नगान् इव। तैः कर्णस्याभवद् युद्धं घोररूपं विशां पते। तादृग् यादृक् पुरा वृत्तं देवानां दानवैः सह। तान् समेतान् महेष्वासाञ् शरवर्षौघवर्षिणः। एको ऽभ्यभवद् अव्यग्रस् तमांसीव दिवाकरः।

tāṃs tatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavān. sātyakiṃ ca mahārāja nātyavartata saṃyuge. eko bahūn abhyapatad garutman pannagān iva. taiḥ karṇasyābhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate. tādṛg yādṛk purā vṛttaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha. tān sametān maheṣvāsāñ śaravarṣaughavarṣiṇaḥ. eko 'bhyabhavad avyagras tamāṃsīva divākaraḥ.

भीमसेनस् तु संक्रुद्धः कुरून् मद्रान् सकेकयान्। सर्वतो ऽभ्यहनत् क्रुद्धो यमदण्डनिभैः शरैः। बाह्लीकान् केकयान् मत्स्यान् वासात्यान् मद्रसैन्धवान्। एकः संख्ये महेष्वासो योधयन् बह्व् अशोभत।

bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ kurūn madrān sakekayān. sarvato 'bhyahanat kruddho yamadaṇḍanibhaiḥ śaraiḥ. bāhlīkān kekayān matsyān vāsātyān madrasaindhavān. ekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayan bahv aśobhata.

तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस् ताडिता गजाः। प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम्।

tatra marmasu bhīmena nārācais tāḍitā gajāḥ. prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm.

वाजिनश् च हतारोहाः पत्तयश् च गतासवः। शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु। ताडिताः सहसा नागा भीमसेनेन मारिष। निपतन्ति स्म वेगेन वज्ररुग्णा इवाचलाः। निहतैस् तैर् महाराज वेगवद्भिर् महागजैः। शुशुभे वसुधा राजन् विकीर्णैर् इव पर्वतैः।

vājinaś ca hatārohāḥ pattayaś ca gatāsavaḥ. śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu. tāḍitāḥ sahasā nāgā bhīmasenena māriṣa. nipatanti sma vegena vajrarugṇā ivācalāḥ. nihatais tair mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ. śuśubhe vasudhā rājan vikīrṇair iva parvataiḥ.

सहस्रशश् च रथिनः पतिताः पतितायुधाः। अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद् भीता गतासवः।

sahasraśaś ca rathinaḥ patitāḥ patitāyudhāḥ. akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmād bhītā gatāsavaḥ.

रथिभिर् वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश् च तथा गजैः। भीमसेनशरच्छिन्नैर् आस्तीर्णा वसुधाभवत्।

rathibhir vājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiś ca tathā gajaiḥ. bhīmasenaśaracchinnair āstīrṇā vasudhābhavat.

तत् स्तम्भितम् इवातिष्ठद् भीमसेनबलार्दितम्। दुर्योधनबलं राजन् निरुत्साहं कृतव्रणम्।

tat stambhitam ivātiṣṭhad bhīmasenabalārditam. duryodhanabalaṃ rājan nirutsāhaṃ kṛtavraṇam.

निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन् महारणे। प्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात् सागरो नृप। तद्वत् तव बलं तद् वै निश्चलं समवस्थितम्।

niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasmin mahāraṇe. prasannasalilaḥ kāle yathā syāt sāgaro nṛpa. tadvat tava balaṃ tad vai niścalaṃ samavasthitam.

मन्युवीर्यबलोपेतं बलात् पर्यवरोपितम्। अभवत् तव पुत्रस्य तत् सैन्यम् इषुभिस् तदा। तद् बलं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्। रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह। जगाम भरतश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्।

manyuvīryabalopetaṃ balāt paryavaropitam. abhavat tava putrasya tat sainyam iṣubhis tadā. tad balaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ parasparam. rudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha. jagāma bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ parasparam.

सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानाम् अनीकिनीम्। भीमसेनः कुरूंश् चापि द्रावयन् बह्व् अशोभत।

sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm. bhīmasenaḥ kurūṃś cāpi drāvayan bahv aśobhata.

वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे ऽद्भुतदर्शने। निहत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान् बहून्।

vartamāne tathā raudre saṃgrāme 'dbhutadarśane. nihatya pṛtanāmadhye saṃśaptakagaṇān bahūn.

अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवम् अथाब्रवीत्। प्रभग्नं बलम् एतद् धि योत्स्यमानं जनार्दन।

arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevam athābravīt. prabhagnaṃ balam etad dhi yotsyamānaṃ janārdana.

एते धावन्ति सगणाः संशप्तकमहारथाः। दुर्जया ह्य् एव समरे देवैर् अपि सवासवैः। अपारयन्तो मद्बाणान् सिंहशब्दान् मृगा इव। कुरवश् चापि धावन्ति भीमसेनभयार्दिताः।

ete dhāvanti sagaṇāḥ saṃśaptakamahārathāḥ. durjayā hy eva samare devair api savāsavaiḥ. apārayanto madbāṇān siṃhaśabdān mṛgā iva. kuravaś cāpi dhāvanti bhīmasenabhayārditāḥ.

दीर्यते च महत् सैन्यं सृञ्जयानां महारणे। हस्तिकक्ष्यो ह्य् असौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः। दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः।

dīryate ca mahat sainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe. hastikakṣyo hy asau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ. dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ.

न च कर्णं रणे शक्ता जेतुम् अन्ये महारथाः। दुर्जया ह्य् एष समरे देवदानवराक्षसैः। जानीते हि भवान् कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे।

na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetum anye mahārathāḥ. durjayā hy eṣa samare devadānavarākṣasaiḥ. jānīte hi bhavān karṇaṃ vīryavantaṃ parākrame.

तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्य् एष नो बलम्।

tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayaty eṣa no balam.

वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम्। श्रमो मा बाधते कृष्ण यथा वा तव रोचते।

varjayitvā raṇe yāhi sūtaputraṃ mahāratham. śramo mā bādhate kṛṣṇa yathā vā tava rocate.

एतच् छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्न् इव। अब्रवीद् अर्जुनं तूर्णं कौरवाञ् जहि पाण्डव।

etac chrutvā mahārāja govindaḥ prahasann iva. abravīd arjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñ jahi pāṇḍava.

ततस् तव महत् सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः। हंसवर्णाः प्रविविशुर् वहन्तः कृष्णपाण्डवौ।

tatas tava mahat sainyaṃ govindapreritā hayāḥ. haṃsavarṇāḥ praviviśur vahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau.

केशवप्रहितैर् अश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः। प्रविशद्भिस् तव बलं चतुर्दिशम् अभिद्यत। मेघस्तनितनिर्ह्रादः स रथो वानरध्वजः। चलत्पताकस् तां सेनां विमानं द्याम् इवाविशत।

keśavaprahitair aśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ. praviśadbhis tava balaṃ caturdiśam abhidyata. meghastanitanirhrādaḥ sa ratho vānaradhvajaḥ. calatpatākas tāṃ senāṃ vimānaṃ dyām ivāviśata.

तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ। क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती।

tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunau. kruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī.

युद्धशौण्डौ समाहूताव् अरिभिस् तौ रणाध्वरम्। यज्वभिर् विधिनाहूतौ मखे देवाव् इवाश्विनौ। क्रोधताम्रेक्षणौ शूरौ शुशुभाते महाबलौ। मदोत्कटौ यथा नागौ दृष्टिसंचारचारिणौ।

yuddhaśauṇḍau samāhūtāv aribhis tau raṇādhvaram. yajvabhir vidhināhūtau makhe devāv ivāśvinau. krodhatāmrekṣaṇau śūrau śuśubhāte mahābalau. madotkaṭau yathā nāgau dṛṣṭisaṃcāracāriṇau.

क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः। तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महाहवे।

kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ. talaśabdena ruṣitau yathā nāgau mahāhave.

विगाहन् स रथानीकम् अश्वसंघांश् च फल्गुनः। व्यचरत् पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः।

vigāhan sa rathānīkam aśvasaṃghāṃś ca phalgunaḥ. vyacarat pṛtanāmadhye pāśahasta ivāntakaḥ.

तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत। संशप्तकगणान् भूयः पुत्रस् ते समचोदयत्।

taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata. saṃśaptakagaṇān bhūyaḥ putras te samacodayat.

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः। चतुर्दशसहस्रैश् च तुरगाणां महाहवे।

tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ. caturdaśasahasraiś ca turagāṇāṃ mahāhave.

द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम्। शूराणां नामलब्धानां विदितानां समन्ततः। दुर्योधनेन ते सार्धं जातवेगाः समन्ततः। अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः। शरवर्षैर् महाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्।

dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām. śūrāṇāṃ nāmalabdhānāṃ viditānāṃ samantataḥ. duryodhanena te sārdhaṃ jātavegāḥ samantataḥ. abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ. śaravarṣair mahārāja sarvataḥ pāṇḍunandanam.

स छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः। दर्शयन् रौद्रम् आत्मानं पाशहस्त इवान्तकः। निघ्नन् संशप्तकान् पार्थः प्रेक्षणीयतरो ऽभवत्।

sa chādyamānaḥ samare śaraiḥ parabalārdanaḥ. darśayan raudram ātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ. nighnan saṃśaptakān pārthaḥ prekṣaṇīyataro 'bhavat.

ततो विद्युत्प्रभैर् बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः। निरन्तरम् इवाकाशम् आसीन् नुन्नैः किरीटिना।

tato vidyutprabhair bāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ. nirantaram ivākāśam āsīn nunnaiḥ kirīṭinā.

किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर् महाशरैः। समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैर् इव प्रभो।

kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhir mahāśaraiḥ. samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyair iva prabho.

रुक्मपुङ्खान् प्रसन्नाग्राञ् शरान् संनतपर्वणः। अदर्शयद् अमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः। मही वियद् दिशः सर्वाः समुद्रा गिरयो ऽपि वा। स्फुटन्तीति जना जज्ञुः पार्थस्य तलनिस्वनात्।

rukmapuṅkhān prasannāgrāñ śarān saṃnataparvaṇaḥ. adarśayad ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ. mahī viyad diśaḥ sarvāḥ samudrā girayo 'pi vā. sphuṭantīti janā jajñuḥ pārthasya talanisvanāt.

हत्वा दश सहस्राणि पार्थिवानां महारथः। संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितो ऽभ्ययात्।

hatvā daśa sahasrāṇi pārthivānāṃ mahārathaḥ. saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito 'bhyayāt.

प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम्। प्रममाथ बलाद् बाणैर् दानवान् इव वासवः।

prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam. pramamātha balād bāṇair dānavān iva vāsavaḥ.

प्रचिच्छेदाशु भल्लैश् च द्विषताम् आततायिनाम्। शस्त्रपाणींस् तथा बाहूंस् तथापि च शिरांस्य् उत।

pracicchedāśu bhallaiś ca dviṣatām ātatāyinām. śastrapāṇīṃs tathā bāhūṃs tathāpi ca śirāṃsy uta.

अङ्गाङ्गावयवैश् छिन्नैर् व्यायुधास् ते ऽपतन् क्षितौ। विष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः। काम्बोजस् तु ततः क्रुद्धो दृष्ट्वा पार्थं महारथम्।

aṅgāṅgāvayavaiś chinnair vyāyudhās te 'patan kṣitau. viṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ. kāmbojas tu tataḥ kruddho dṛṣṭvā pārthaṃ mahāratham.

हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान् निघ्नन्तम् अर्जुनम्। अचोदयत यन्तारम् अर्जुनायैव मां वह। ततस् तं रथिनां श्रेष्ठं बहुदक्षिणम् आहवे। अर्जुनस्य रथं क्षिप्रं प्रापयाम् आस सारथिः। ततो ऽर्जुनं त्रिभिर् बाणैर् विद्ध्वा भारसहैर् युधि। केशवं नवभी राजन् बाह्वोर् उरसि चापर्यत्। ततः क्रुद्धो महाराज पाण्डवः परवीरहा। सुदक्षिणाद् अवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्।

hastyaśvarathapattīnāṃ vrātān nighnantam arjunam. acodayata yantāram arjunāyaiva māṃ vaha. tatas taṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ bahudakṣiṇam āhave. arjunasya rathaṃ kṣipraṃ prāpayām āsa sārathiḥ. tato 'rjunaṃ tribhir bāṇair viddhvā bhārasahair yudhi. keśavaṃ navabhī rājan bāhvor urasi cāparyat. tataḥ kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ paravīrahā. sudakṣiṇād avarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat.

अस्यास्यतो ऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ। पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच् छिरः।

asyāsyato 'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau. pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanac chiraḥ.

स पपात ततो वाहात् स्वलोहितपरिस्रवः। मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम्।

sa papāta tato vāhāt svalohitaparisravaḥ. manaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam.

सुदक्षिणाद् अवरजं काम्बोजं ददृशुर् हतम्। प्रांशुं कमलपत्राक्षम् अत्यर्थं प्रियदर्शनम्। काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा।

sudakṣiṇād avarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśur hatam. prāṃśuṃ kamalapatrākṣam atyarthaṃ priyadarśanam. kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā.

ततो ऽभवत् पुनर् युद्धं घोरम् अद्भुतदर्शनम्। नानावस्थाश् च योधानां बभूवुस् तत्र युध्यताम्।

tato 'bhavat punar yuddhaṃ ghoram adbhutadarśanam. nānāvasthāś ca yodhānāṃ babhūvus tatra yudhyatām.

एतेष्व् आवर्जितैर् अश्वैः काम्बोजैर् यवनैः शकैः। शोणिताक्तैस् तदा रक्तं सर्वम् आसीद् विशां पते।

eteṣv āvarjitair aśvaiḥ kāmbojair yavanaiḥ śakaiḥ. śoṇitāktais tadā raktaṃ sarvam āsīd viśāṃ pate.

रथै रथाश्वसूतैश् च हतारोहैश् च वाजिभिः। द्विरदैश् च हतारोहैर् महामात्रैर् हतद्विपैः। अन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः।

rathai rathāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ. dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ. anyonyena mahārāja kṛto ghoro janakṣayaḥ.

तस्मिन् प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना। अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिर् आययौ।

tasmin prapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā. arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇir āyayau.

विधुन्वानो महच् चापं कार्तस्वरविभूषितम्। आददानः शरान् घोरान् स्वरश्मीन् इव भास्करः। क्रोधामर्षविवृत्तास्यो लोहिताक्षो बभौ बली। अन्तकाले यथा क्रुद्धो मृत्युः किंकरदण्डभृत्। ततः प्रासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि संघशः। तैर् विसृष्टैर् महाराज व्यद्रवत् पाण्डवी चमूः। स दृष्ट्वैव तु दाशार्हं स्यन्दनस्थं विशां पते। पुनः प्रासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि मारिष। तयोर् आसीन् महद् युद्धं धर्मभ्रात्रोर् अनैष्ठिकम्। विसिष्मापयिषोर् लोकं यशश् चोत्तमम् इच्छतोः। संशप्तकांस् तु कौन्तेयः कुरूंश् चापि वृकोदरः। सूतपुत्रस् तु पाञ्चालान् भूयो ऽघ्नंस् त्वरिताः शरैः। एवम् एष महाराज विनाशः पृथिवीक्षिताम्। आसीत् क्रुद्धे ऽर्जुने कर्णे भीमसेने च दारुणे। युद्धं घोरं तथा त्व् आसीत् त्रिधाभूते चमूमुखे।

vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam. ādadānaḥ śarān ghorān svaraśmīn iva bhāskaraḥ. krodhāmarṣavivṛttāsyo lohitākṣo babhau balī. antakāle yathā kruddho mṛtyuḥ kiṃkaradaṇḍabhṛt. tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṃghaśaḥ. tair visṛṣṭair mahārāja vyadravat pāṇḍavī camūḥ. sa dṛṣṭvaiva tu dāśārhaṃ syandanasthaṃ viśāṃ pate. punaḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa. tayor āsīn mahad yuddhaṃ dharmabhrātror anaiṣṭhikam. visiṣmāpayiṣor lokaṃ yaśaś cottamam icchatoḥ. saṃśaptakāṃs tu kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ. sūtaputras tu pāñcālān bhūyo 'ghnaṃs tvaritāḥ śaraiḥ. evam eṣa mahārāja vināśaḥ pṛthivīkṣitām. āsīt kruddhe 'rjune karṇe bhīmasene ca dāruṇe. yuddhaṃ ghoraṃ tathā tv āsīt tridhābhūte camūmukhe.

तैः पतद्भिर् महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः। संछादितौ रथस्थौ ताव् उभौ कृष्णधनंजयौ।

taiḥ patadbhir mahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ. saṃchāditau rathasthau tāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau.

ततः शरशतैस् तीक्ष्णैर् भारद्वाजः प्रतापवान्। निश्चेष्टौ ताव् उभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ।

tataḥ śaraśatais tīkṣṇair bhāradvājaḥ pratāpavān. niśceṣṭau tāv ubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau.

हाहाकृतम् अभूत् सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथा। चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः।

hāhākṛtam abhūt sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā. carācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ.

सिद्धचारणसंघाश् च संपेतुर् वै समन्ततः। चिन्तयन्तो भवेद् अद्य लोकानां स्वस्त्य् अपीत्य् अह।

siddhacāraṇasaṃghāś ca saṃpetur vai samantataḥ. cintayanto bhaved adya lokānāṃ svasty apīty aha.

न मया तादृशो राजन् दृष्टपूर्वः पराक्रमः। संजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः।

na mayā tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ. saṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ.

द्रौणेस् तु धनुषः शब्दम् अहितत्रासनं रणे। अश्रौषं बहुशो राजन् सिंहस्य नदतो यथा।

drauṇes tu dhanuṣaḥ śabdam ahitatrāsanaṃ raṇe. aśrauṣaṃ bahuśo rājan siṃhasya nadato yathā.

ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणम् अस्यतः। विद्युद् अम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत्।

jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇam asyataḥ. vidyud ambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat.

स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश् च पाण्डवः। संमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः।

sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaś ca pāṇḍavaḥ. saṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ.

स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मना। तथास्य समरे राजन् वपुर् आसीत् सुदुर्दृशम्।

sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanā. tathāsya samare rājan vapur āsīt sudurdṛśam.

द्रौणिपाण्डवयोर् एवं वर्तमाने महारणे। वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले। हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात्।

drauṇipāṇḍavayor evaṃ vartamāne mahāraṇe. vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale. hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt.

स रोषान् निःश्वसन् राजन् निर्दहन्न् इव चक्षुषा। द्रौणिं ह्य् अपश्यत् संग्रामे फल्गुनं च मुहुर् मुहुः।

sa roṣān niḥśvasan rājan nirdahann iva cakṣuṣā. drauṇiṃ hy apaśyat saṃgrāme phalgunaṃ ca muhur muhuḥ.

ततः क्रुद्धो ऽब्रवीत् कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा। अत्यद्भुतम् इदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे। अतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रो ऽद्य भारत। कच्चिद् वीर्यं यथापूर्वं भुजयोर् वा बलं तव।

tataḥ kruddho 'bravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā. atyadbhutam idaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge. atiśete hi yatra tvā droṇaputro 'dya bhārata. kaccid vīryaṃ yathāpūrvaṃ bhujayor vā balaṃ tava.

कच्चित् ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन। कच्चित् कुशलिनौ बाहू कच्चिद् वीर्यं तद् एव ते। उदीर्यमाणं हि रणे पश्यामि द्रौणिम् आहवे। गुरुपुत्र इति ह्य् एनं मानयन् भरतर्षभ। उपेक्षां कुरु मा पार्थ नायं काल उपेक्षितुम्।

kaccit te gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna. kaccit kuśalinau bāhū kaccid vīryaṃ tad eva te. udīryamāṇaṃ hi raṇe paśyāmi drauṇim āhave. guruputra iti hy enaṃ mānayan bharatarṣabha. upekṣāṃ kuru mā pārtha nāyaṃ kāla upekṣitum.

एवम् उक्तस् तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश् चतुर्दश। त्वरमाणस् त्वराकाले द्रौणेर् धनुर् अथाच्छिनत्। ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा।

evam uktas tu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃś caturdaśa. tvaramāṇas tvarākāle drauṇer dhanur athācchinat. dhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā.

जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैर् अताडयत्। स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः।

jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantair atāḍayat. sa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ.

तं विसंज्ञं महाराज किरीटिभयपीडितम्। अपोवाह रणात् सूतो रक्षमाणो धनंजयात्।

taṃ visaṃjñaṃ mahārāja kirīṭibhayapīḍitam. apovāha raṇāt sūto rakṣamāṇo dhanaṃjayāt.

एतस्मिन्न् एव काले तु विजयः शत्रुतापनः। न्यवधीत् तावकं सैन्यं शतशो ऽथ सहस्रशः। पश्यतस् तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत।

etasminn eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ. nyavadhīt tāvakaṃ sainyaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ. paśyatas tava putrasya tasya vīrasya bhārata.

एवम् एष क्षयो वृत्तस् तावकानां परैः सह। क्रूरो विशसनो घोरो राजन् दुर्मन्त्रिते तव।

evam eṣa kṣayo vṛttas tāvakānāṃ paraiḥ saha. krūro viśasano ghoro rājan durmantrite tava.

संशप्तकांश् च कौन्तेयः कुरूंश् चापि वृकोदरः। वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद् रणे। वर्तमाने तथा रौद्रे राजन् वीरवरक्षये। उत्थितान्य् अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः। युधिष्ठिरो ऽपि संग्रामे प्रहारैर् गाढवेदनः। क्रोशमात्रम् अपक्रम्य तस्थौ भरतसत्तम। संजयः। दुर्योधनस् ततः कर्णम् उपेत्य भरतर्षभ। अब्रवीन् मद्रराजं च तथैवान्यान् महारथान्। यदृच्छयोपसंप्राप्तं स्वर्गद्वारम् अपावृतम्। सुखिनः क्षत्रियाः कर्ण लभन्ते युद्धम् ईदृशम्। सदृशैः क्षत्रियैः शूरैः शूराणां युध्यतां युधि। इष्टं भवति राधेय तद् इदं समुपस्थितम्। हत्वा वा पाण्डवान् युद्धे स्फीताम् उर्वीम् अवाप्स्यथ। निहता वा परैर् युद्धे वीरलोकम् अवाप्स्यथ। दुर्योधनस्य तच् छ्रुत्वा वचनं क्षत्रियर्षभाः। हृष्टा नादान् उदक्रोशन् वादित्राणि च सर्वशः। ततः प्रमुदिते तस्मिन् दुर्योधनबले तदा। हर्षयंस् तावकान् योधान् द्रौणिर् वचनम् अब्रवीत्। प्रत्यक्षं सर्वसैन्यानां भवतां चापि पश्यताम्। न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः। स तेनाहम् अमर्षेण मित्रार्थे चापि पार्थिवाः। सत्यं वः प्रतिजानामि तद् वाक्यं मे निबोधत। धृष्टद्युम्नम् अहत्वाहं न विमोक्ष्यामि दंशनम्। अनृतायां प्रतिज्ञायां नाहं स्वर्गम् अवाप्नुयाम्। अर्जुनो भीमसेनश् च यश् च मां प्रत्युदेष्यति। सर्वांस् तान् प्रमथिष्ये ऽहम् इति मे नास्ति संशयः। एवम् उक्ते ततः सर्वा सहिता भारती चमूः। अभ्यद्रवत कौन्तेयांस् तथा ते चापि पाण्डवाः। स संनिपातो रथयूथपानां। महात्मनां भारत मोहनीयः। जनक्षयः कालयुगान्तकल्पः। प्रावर्तताग्रे कुरुसृञ्जयानाम्। ततः प्रवृत्ते युधि संप्रहारे। भूतानि सर्वाणि सदैवतानि। आसन् समेतानि सहाप्सरोभिर्। दिदृक्षमाणानि नरप्रवीरान्। दिव्यैश् च माल्यैर् विविधैश् च गन्धैर्। दिव्यैश् च रत्नैर् विविधैर् नराग्र्यान्। रणे स्वकर्मोद्वहतः प्रवीरान्। अवाकिरन्न् अप्सरसः प्रहृष्टाः। समीरणस् तांश् च निषेव्य गन्धान्। सिषेव सर्वान् अपि योधमुख्यान्। निषेव्यमाणास् त्व् अनिलेन योधाः। परस्परघ्ना धरणीं निपेतुः। सा दिव्यपुष्पैर् अवकीर्यमाणा। सुवर्णपुङ्खैश् च शरैर् विचित्रैः। नक्षत्रसंघैर् इव चित्रिता द्यौः। क्षितैर् बभौ योधवरैर् विचित्रा। ततो ऽन्तरिक्षाद् अपि साधुवादैर्। वादित्रघोषैः समुदीर्यमाणः। ज्याघोषनेमिस्वननादचित्रः। समाकुलः सो ऽभवत् संप्रहारः। तथा तु तस्मिंस् तुमुले प्रवृत्ते। दुर्योधनः क्रोधम् अमृष्यमाणः। अभ्येत्य भीमं बलिनं बलिष्ठः। समर्पयत् क्षुद्रकाणां शतेन। दुःशासनश् चित्रसेनश् च वीरस्। तथा चैवं कितवः सौबलश् च। गजानीकैः सर्वतो भीमसेनं। तथा विषक्तं सहसैवाभ्यगच्छन्। तम् आपतन्तं संप्रेक्ष्य गजानीकं वृकोदरः। दुर्योधनं महाबाहुः शरवर्षैर् अवाकिरत्। दुर्योधनं तथा भीमः सायकैः शतशः शितैः। पाण्डवो विमुखीकृत्य गजान् अभ्यद्रवद् बली। ततः पावकसंकाशैर् भीमो बाणैर् अवक्रगैः। शलभैर् इव नागांस् तान् अर्दयाम् आस पाण्डवः। ततः कुञ्जरयूथानि भीमसेनो महाबलः। व्यधमन् निशितैर् बाणैर् महाभ्राणीव मारुतः। अन्वयुस् तद् रथानीकं मणिजालैश् च कुञ्जराः। रूप्यजाम्बूनदाभासाः क्षुरमाल्याभ्यलंकृताः। वध्यमानाः शरै राजन् भीमसेनेन ते गजाः। विभिन्नहृदयाः के चित् तत्रैवाभ्यपतन् भुवि। निपतद्भिर् महावेगैर् हेमभाण्डविभूषितैः। अशोभत महाराज धातुचित्रैर् इवाचलैः। दीप्ताभरणवद्भिश् च गजपृष्ठान् निपातितैः। स रणः शुशुभे राजन् क्षीणपुण्यैर् इवामरैः। महापरिघसंकाशौ चन्दनागरुरूषितौ। अपश्यन् भीमसेनस्य धनुर् विक्षिपतो भुजौ। तस्य ज्यातलनिर्घोषम् अस्यतः सव्यदक्षिणम्। श्रुत्वा ह्य् अभ्यद्रवन् नागा भीमसेनं भयार्दिताः। तस्य भीमस्य तत् कर्म राजन्न् एकस्य धीमतः। अपश्याम महाराज तद् अद्भुतम् इवाभवत्। संजय उवाच। एवम् एष महान् आसीत् संग्रामः पृथिवीक्षिताम्। क्रुद्धे ऽर्जुने तथा कर्णे भीमसेने च पाण्डवे। द्रोणपुत्रं पराजित्य जित्वा चान्यान् महारथान्। अब्रवीद् अर्जुनो राजन् वासुदेवम् इदं वचः। पश्य कृष्ण महाबाहो द्रवन्तीं पाण्डवीं चमूम्। कर्णं पश्य च संग्रामे कालयन्तं महारथान्। न च पश्यामि दाशार्ह धर्मराजं युधिष्ठिरम्। नापि केतुर् युधां श्रेष्ठ धर्मराजस्य दृश्यते। त्रिभागश् चावशिष्टो ऽयं दिवसस्य जनार्दन। न च मां धार्तराष्ट्रेषु कश् चिद् युध्यति संयुगे। तस्मात् त्वं मत्प्रियं कुर्वन् याहि यत्र युधिष्ठिरः। दृष्ट्वा कुशलिनं युद्धे धर्मपुत्रं सहानुजम्। पुनर् योद्धास्मि वार्ष्णेय शत्रुभिः सह संयुगे। ततः प्रायाद् रथेनाशु बीभत्सोर् वचनाद् धरिः। यतो युधिष्ठिरो राजा सृञ्जयाश् च महारथाः। अयुध्यंस् तावकैः सार्धं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्।

saṃśaptakāṃś ca kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ. vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamad raṇe. vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye. utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ. yudhiṣṭhiro 'pi saṃgrāme prahārair gāḍhavedanaḥ. krośamātram apakramya tasthau bharatasattama. saṃjayaḥ. duryodhanas tataḥ karṇam upetya bharatarṣabha. abravīn madrarājaṃ ca tathaivānyān mahārathān. yadṛcchayopasaṃprāptaṃ svargadvāram apāvṛtam. sukhinaḥ kṣatriyāḥ karṇa labhante yuddham īdṛśam. sadṛśaiḥ kṣatriyaiḥ śūraiḥ śūrāṇāṃ yudhyatāṃ yudhi. iṣṭaṃ bhavati rādheya tad idaṃ samupasthitam. hatvā vā pāṇḍavān yuddhe sphītām urvīm avāpsyatha. nihatā vā parair yuddhe vīralokam avāpsyatha. duryodhanasya tac chrutvā vacanaṃ kṣatriyarṣabhāḥ. hṛṣṭā nādān udakrośan vāditrāṇi ca sarvaśaḥ. tataḥ pramudite tasmin duryodhanabale tadā. harṣayaṃs tāvakān yodhān drauṇir vacanam abravīt. pratyakṣaṃ sarvasainyānāṃ bhavatāṃ cāpi paśyatām. nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ. sa tenāham amarṣeṇa mitrārthe cāpi pārthivāḥ. satyaṃ vaḥ pratijānāmi tad vākyaṃ me nibodhata. dhṛṣṭadyumnam ahatvāhaṃ na vimokṣyāmi daṃśanam. anṛtāyāṃ pratijñāyāṃ nāhaṃ svargam avāpnuyām. arjuno bhīmasenaś ca yaś ca māṃ pratyudeṣyati. sarvāṃs tān pramathiṣye 'ham iti me nāsti saṃśayaḥ. evam ukte tataḥ sarvā sahitā bhāratī camūḥ. abhyadravata kaunteyāṃs tathā te cāpi pāṇḍavāḥ. sa saṃnipāto rathayūthapānāṃ. mahātmanāṃ bhārata mohanīyaḥ. janakṣayaḥ kālayugāntakalpaḥ. prāvartatāgre kurusṛñjayānām. tataḥ pravṛtte yudhi saṃprahāre. bhūtāni sarvāṇi sadaivatāni. āsan sametāni sahāpsarobhir. didṛkṣamāṇāni narapravīrān. divyaiś ca mālyair vividhaiś ca gandhair. divyaiś ca ratnair vividhair narāgryān. raṇe svakarmodvahataḥ pravīrān. avākirann apsarasaḥ prahṛṣṭāḥ. samīraṇas tāṃś ca niṣevya gandhān. siṣeva sarvān api yodhamukhyān. niṣevyamāṇās tv anilena yodhāḥ. parasparaghnā dharaṇīṃ nipetuḥ. sā divyapuṣpair avakīryamāṇā. suvarṇapuṅkhaiś ca śarair vicitraiḥ. nakṣatrasaṃghair iva citritā dyauḥ. kṣitair babhau yodhavarair vicitrā. tato 'ntarikṣād api sādhuvādair. vāditraghoṣaiḥ samudīryamāṇaḥ. jyāghoṣanemisvananādacitraḥ. samākulaḥ so 'bhavat saṃprahāraḥ. tathā tu tasmiṃs tumule pravṛtte. duryodhanaḥ krodham amṛṣyamāṇaḥ. abhyetya bhīmaṃ balinaṃ baliṣṭhaḥ. samarpayat kṣudrakāṇāṃ śatena. duḥśāsanaś citrasenaś ca vīras. tathā caivaṃ kitavaḥ saubalaś ca. gajānīkaiḥ sarvato bhīmasenaṃ. tathā viṣaktaṃ sahasaivābhyagacchan. tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkaṃ vṛkodaraḥ. duryodhanaṃ mahābāhuḥ śaravarṣair avākirat. duryodhanaṃ tathā bhīmaḥ sāyakaiḥ śataśaḥ śitaiḥ. pāṇḍavo vimukhīkṛtya gajān abhyadravad balī. tataḥ pāvakasaṃkāśair bhīmo bāṇair avakragaiḥ. śalabhair iva nāgāṃs tān ardayām āsa pāṇḍavaḥ. tataḥ kuñjarayūthāni bhīmaseno mahābalaḥ. vyadhaman niśitair bāṇair mahābhrāṇīva mārutaḥ. anvayus tad rathānīkaṃ maṇijālaiś ca kuñjarāḥ. rūpyajāmbūnadābhāsāḥ kṣuramālyābhyalaṃkṛtāḥ. vadhyamānāḥ śarai rājan bhīmasenena te gajāḥ. vibhinnahṛdayāḥ ke cit tatraivābhyapatan bhuvi. nipatadbhir mahāvegair hemabhāṇḍavibhūṣitaiḥ. aśobhata mahārāja dhātucitrair ivācalaiḥ. dīptābharaṇavadbhiś ca gajapṛṣṭhān nipātitaiḥ. sa raṇaḥ śuśubhe rājan kṣīṇapuṇyair ivāmaraiḥ. mahāparighasaṃkāśau candanāgarurūṣitau. apaśyan bhīmasenasya dhanur vikṣipato bhujau. tasya jyātalanirghoṣam asyataḥ savyadakṣiṇam. śrutvā hy abhyadravan nāgā bhīmasenaṃ bhayārditāḥ. tasya bhīmasya tat karma rājann ekasya dhīmataḥ. apaśyāma mahārāja tad adbhutam ivābhavat. saṃjaya uvāca. evam eṣa mahān āsīt saṃgrāmaḥ pṛthivīkṣitām. kruddhe 'rjune tathā karṇe bhīmasene ca pāṇḍave. droṇaputraṃ parājitya jitvā cānyān mahārathān. abravīd arjuno rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ. paśya kṛṣṇa mahābāho dravantīṃ pāṇḍavīṃ camūm. karṇaṃ paśya ca saṃgrāme kālayantaṃ mahārathān. na ca paśyāmi dāśārha dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram. nāpi ketur yudhāṃ śreṣṭha dharmarājasya dṛśyate. tribhāgaś cāvaśiṣṭo 'yaṃ divasasya janārdana. na ca māṃ dhārtarāṣṭreṣu kaś cid yudhyati saṃyuge. tasmāt tvaṃ matpriyaṃ kurvan yāhi yatra yudhiṣṭhiraḥ. dṛṣṭvā kuśalinaṃ yuddhe dharmaputraṃ sahānujam. punar yoddhāsmi vārṣṇeya śatrubhiḥ saha saṃyuge. tataḥ prāyād rathenāśu bībhatsor vacanād dhariḥ. yato yudhiṣṭhiro rājā sṛñjayāś ca mahārathāḥ. ayudhyaṃs tāvakaiḥ sārdhaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...