महाभारत 6.116 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←भीष्म पर्व→

←अध्याय 116→

[mh-6-116] • 51 श्लोकाः

संजय उवाच। व्युष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः। पाण्डवा धार्तराष्ट्राश् च अभिजग्मुः पितामहम्।

saṃjaya uvāca. vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ. pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham.

तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम्। अभिवाद्योपतस्थुर् वै क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्।

taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam. abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham.

कन्याश् चन्दनचूर्णैश् च लाजैर् माल्यैश् च सर्वशः। अवाकिरञ् शांतनवं तत्र गत्वा सहस्रशः। स्त्रियो बालास् तथा वृद्धाः प्रेक्षकाश् च पृथग्जनाः। समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमोनुदम्।

kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ. avākirañ śāṃtanavaṃ tatra gatvā sahasraśaḥ. striyo bālās tathā vṛddhāḥ prekṣakāś ca pṛthagjanāḥ. samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam.

तूर्याणि गणिका वारास् तथैव नटनर्तकाः। उपानृत्यञ् जगुश् चैव वृद्धं कुरुपितामहम्।

tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ. upānṛtyañ jaguś caiva vṛddhaṃ kurupitāmaham.

उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान् विप्रमुच्य च। आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः।

upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhān vipramucya ca. āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ.

अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतम् अरिंदमम्। अन्योन्यं प्रीतिमन्तस् ते यथापूर्वं यथावयः।

anvāsata durādharṣaṃ devavratam ariṃdamam. anyonyaṃ prītimantas te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ.

सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर् भीष्मशोभिता। शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम्। उपासां चक्रिरे सर्वे कुरुपाण्डवसैनिकाः।

sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā. śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam. upāsāṃ cakrire sarve kurupāṇḍavasainikāḥ.

विबभौ च नृपाणां सा पितामहम् उपासताम्। देवानाम् इव देवेशं पितामहम् उपासताम्।

vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmaham upāsatām. devānām iva deveśaṃ pitāmaham upāsatām.

भीष्मस् तु वेदनां धैर्यान् निगृह्य भरतर्षभ। नानाप्रहरणैर् विद्धः शरतल्पगतस् तथा। अभितप्तः शरैश् चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत्।

bhīṣmas tu vedanāṃ dhairyān nigṛhya bharatarṣabha. nānāpraharaṇair viddhaḥ śaratalpagatas tathā. abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihṛṣṭamanābravīt.

शराभितप्तकायो ऽहं शरसंतापमूर्छितः। पानीयम् अभिकाङ्क्षे ऽहं राज्ञस् तान् प्रत्यभाषत।

śarābhitaptakāyo 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ. pānīyam abhikāṅkṣe 'haṃ rājñas tān pratyabhāṣata.

ततस् ते क्षत्रिया राजन् समाजह्रुः समन्ततः। भक्ष्यान् उच्चावचांस् तत्र वारिकुम्भांश् च शीतलान्।

tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ. bhakṣyān uccāvacāṃs tatra vārikumbhāṃś ca śītalān.

उपनीतं च तद् दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत्। नाद्य तात मया शक्यं भोगान् कांश् चन मानुषान्। नेदं मम जलं योग्यं पातुं नैव क्षमो ह्य् अहम्।

upanītaṃ ca tad dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt. nādya tāta mayā śakyaṃ bhogān kāṃś cana mānuṣān. nedaṃ mama jalaṃ yogyaṃ pātuṃ naiva kṣamo hy aham.

उपभोक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागतो ह्य् अहम्। प्रतीक्षमाणस् तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययोः। एवम् उक्त्वा ततोवाच भीष्मः शरशतैश् चितः। पयः पास्यामि गोपाला गोमयं न तु गोमयम्। गोमयेनाग्निवर्णेन गोमयं न तु गोमयम्।

upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgato hy aham. pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ. evam uktvā tatovāca bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ. payaḥ pāsyāmi gopālā gomayaṃ na tu gomayam. gomayenāgnivarṇena gomayaṃ na tu gomayam.

एवम् उक्त्वा शांतनवो दीनवाक् सर्वपार्थिवान्। धनंजयं महाबाहुम् अभ्यभाषत भारत।

evam uktvā śāṃtanavo dīnavāk sarvapārthivān. dhanaṃjayaṃ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata.

अथोपेत्य महाबाहुर् अभिवाद्य पितामहम्। अतिष्ठत् प्राञ्जलिः प्रह्वः किं करोमीति चाब्रवीत्।

athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham. atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt.

तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्न् अभिवाद्याग्रतः स्थितम्। अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः प्रीतो धनंजयम्।

taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam. abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam.

दह्यते ऽदः शरीरं मे संस्यूतो ऽस्मि महेषुभिः। मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति।

dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto 'smi maheṣubhiḥ. marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati.

ह्लादनार्थं शरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन। गोमुखैः पीड्यमानस्य गौर् नष्टो मम गोपते। गोरसं पातुम् इच्छामि गोभिर् यच् च न दूषितम्। त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुम् अम्भो यथाविधि।

hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna. gomukhaiḥ pīḍyamānasya gaur naṣṭo mama gopate. gorasaṃ pātum icchāmi gobhir yac ca na dūṣitam. tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi.

अर्जुनस् तु तथेत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य वीर्यवान्। अधिज्यं बलवत् कृत्वा गाण्डीवं व्याक्षिपद् धनुः।

arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān. adhijyaṃ balavat kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ.

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः। वित्रेसुः सर्वभूतानि श्रुत्वा सर्वे च पार्थिवाः।

tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ. vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ.

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः। शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्।

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ. śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam.

संधाय च शरं दीप्तम् अभिमन्त्र्य महायशाः। पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः। अविध्यत् पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे।

saṃdhāya ca śaraṃ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ. parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ. avidhyat pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe.

उत्पपात ततो धारा विमला वारिणः शिवा। शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च।

utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā. śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca.

अतर्पयत् ततः पार्थः शीतया वारिधारया। भीष्मं कुरूणाम् ऋषभं दिव्यकर्मपराक्रमः।

atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā. bhīṣmaṃ kurūṇām ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ.

कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः। विस्मयं परमं जग्मुस् ततस् ते वसुधाधिपाः।

karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ. vismayaṃ paramaṃ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ.

तत् कर्म प्रेक्ष्य बीभत्सोर् अतिमानुषम् अद्भुतम्। संप्रावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इव।

tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam. saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva.

विस्मयाच् चोत्तरीयाणि व्याविध्यन् सर्वतो नृपाः। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस् तुमुलं सर्वतो ऽभवत्।

vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nṛpāḥ. śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṃ sarvato 'bhavat.

तृप्तः शांतनवश् चापि राजन् बीभत्सुम् अब्रवीत्। सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्न् इव।

tṛptaḥ śāṃtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt. sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayann iva.

नैतच् चित्रं महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन। कथितो नारदेनासि पूर्वर्षिर् अमितद्युतिः।

naitac citraṃ mahābāho tvayi kauravanandana. kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ.

वासुदेवसहायस् त्वं महत् कर्म करिष्यसि। यन् नोत्सहति देवेन्द्रः सह देवैर् अपि ध्रुवम्।

vāsudevasahāyas tvaṃ mahat karma kariṣyasi. yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam.

विदुस् त्वां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः। धनुर्धराणाम् एकस् त्वं पृथिव्यां प्रवरो नृषु।

vidus tvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ. dhanurdharāṇām ekas tvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu.

मनुष्या जगति श्रेष्ठाः पक्षिणां गरुडो वरः। सरसां सागरः श्रेष्ठो गौर् वरिष्ठा चतुष्पदाम्।

manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ. sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām.

आदित्यस् तेजसां श्रेष्ठो गिरीणां हिमवान् वरः। जातीनां ब्राह्मणः श्रेष्ठः श्रेष्ठस् त्वम् असि धन्विनाम्।

ādityas tejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavān varaḥ. jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām.

न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबोध्यमानं विदुरेण चैव। द्रोणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर् मुहुः संजयेनापि चोक्तम्।

na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva. droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṃjayenāpi coktam.

परीतबुद्धिर् हि विसंज्ञकल्पो; दुर्योधनो नाभ्यनन्दद् वचो मे। स शेष्यते वै निहतश् चिराय; शास्त्रातिगो भीमबलाभिभूतः।

parītabuddhir hi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me. sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstrātigo bhīmabalābhibhūtaḥ.

ततः श्रुत्वा तद् वचः कौरवेन्द्रो; दुर्योधनो दीनमना बभूव। तम् अब्रवीच् छांतनवो ऽभिवीक्ष्य; निबोध राजन् भव वीतमन्युः।

tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva. tam abravīc chāṃtanavo 'bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ.

दृष्टं दुर्योधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता। जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः। एतस्य कर्ता लोके ऽस्मिन् नान्यः कश् चन विद्यते।

dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā. jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ. etasya kartā loke 'smin nānyaḥ kaś cana vidyate.

आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यम् अथ वैष्णवम्। ऐन्द्रं पाशुपतं ब्राह्मं पारमेष्ठ्यं प्रजापतेः। धातुस् त्वष्टुश् च सवितुर् दिव्यान्य् अस्त्राणि सर्वशः।

āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam. aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ. dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ.

सर्वस्मिन् मानुषे लोके वेत्त्य् एको हि धनंजयः। कृष्णो वा देवकीपुत्रो नान्यो वै वेद कश् चन। न शक्याः पाण्डवास् तात युद्धे जेतुं कथं चन।

sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṃjayaḥ. kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana. na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana.

अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः। तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशोभिना। कृतिना समरे राजन् संधिस् ते तात युज्यताम्।

amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ. tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā. kṛtinā samare rājan saṃdhis te tāta yujyatām.

यावत् कृष्णो महाबाहुः स्वाधीनः कुरुसंसदि। तावत् पार्थेन शूरेण संधिस् ते तात युज्यताम्।

yāvat kṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi. tāvat pārthena śūreṇa saṃdhis te tāta yujyatām.

यावच् चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः। नाशयत्य् अर्जुनस् तावत् संधिस् ते तात युज्यताम्।

yāvac camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ. nāśayaty arjunas tāvat saṃdhis te tāta yujyatām.

यावत् तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहोदराः। नृपाश् च बहवो राजंस् तावत् संधिः प्रयुज्यताम्।

yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ. nṛpāś ca bahavo rājaṃs tāvat saṃdhiḥ prayujyatām.

न निर्दहति ते यावत् क्रोधदीप्तेक्षणश् चमूम्। युधिष्ठिरो हि तावद् वै संधिस् ते तात युज्यताम्।

na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm. yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṃdhis te tāta yujyatām.

नकुलः सहदेवश् च भीमसेनश् च पाण्डवः। यावत् क्षत्रं न निघ्नन्ति तावत् संधिर् विधीयताम्। यावच् चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः। तावत् ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रोचताम्।

nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ. yāvat kṣatraṃ na nighnanti tāvat saṃdhir vidhīyatām. yāvac camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ. tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām.

युद्धं मदन्तम् एवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः। एतत् ते रोचतां वाक्यं यद् उक्तो ऽसि मयानघ। एतत् क्षेमम् अहं मन्ये तव चैव कुलस्य च।

yuddhaṃ madantam evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ. etat te rocatāṃ vākyaṃ yad ukto 'si mayānagha. etat kṣemam ahaṃ manye tava caiva kulasya ca.

त्यक्त्वा मन्युम् उपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तम् एतद् यत् कृतं फल्गुनेन। भीष्मस्यान्ताद् अस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन् प्रसीद।

tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kṛtaṃ phalgunena. bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda.

राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवानाम्; इन्द्रप्रस्थं धर्मराजो ऽनुशास्तु। मा मित्रध्रुक् पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र।

rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānām; indraprasthaṃ dharmarājo 'nuśāstu. mā mitradhruk pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra.

ममावसानाच् छान्तिर् अस्तु प्रजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः प्रीतिमन्तः। पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयो; भ्राता चैव भ्रातरं प्रैतु राजन्।

mamāvasānāc chāntir astu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ. pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan.

न चेद् एवं प्राप्तकालं वचो मे; मोहाविष्टः प्रतिपत्स्यस्य् अबुद्ध्या। तप्स्यस्यन्ते लोभभावात् त्वम् एवं। ये चाप्य् अन्ये भूमिपालाः समेताः। भीष्मस्यान्ताद् एतदन्ताः स्थ सर्वे; सत्याम् एतां भारतीम् ईरयामि। दिष्टं गन्ता त्यक्तधर्मार्थकामः। पुत्रभ्रातृज्ञातिसंबन्धिहीनः। एवं वो ऽस्तु विदितं कौरवेयाः।

na ced evaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā. tapsyasyante lobhabhāvāt tvam evaṃ. ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ. bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṃ bhāratīm īrayāmi. diṣṭaṃ gantā tyaktadharmārthakāmaḥ. putrabhrātṛjñātisaṃbandhihīnaḥ. evaṃ vo 'stu viditaṃ kauraveyāḥ.

एतद् वाक्यं सौहृदाद् आपगेयो; मध्ये राज्ञां भारतं श्रावयित्वा। तूष्णीम् आसीच् छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य। धर्मार्थसहितं वाक्यं श्रुत्वा हितम् अनामयम्। नारोचयत पुत्रस् ते मुमूर्षुर् इव भेषजम्।

etad vākyaṃ sauhṛdād āpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā. tūṣṇīm āsīc chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya. dharmārthasahitaṃ vākyaṃ śrutvā hitam anāmayam. nārocayata putras te mumūrṣur iva bheṣajam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...