महाभारत 13.42 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←अनुशासन पर्व→

←अध्याय 42→

[mh-13-42] • 33 श्लोकाः

भीष्म उवाच। विपुलस् त्व् अकरोत् तीव्रं तपः कृत्वा गुरोर् वचः। तपोयुक्तम् अथात्मानम् अमन्यत च वीर्यवान्।

bhīṣma uvāca. vipulas tv akarot tīvraṃ tapaḥ kṛtvā guror vacaḥ. tapoyuktam athātmānam amanyata ca vīryavān.

स तेन कर्मणा स्पर्धन् पृथिवीं पृथिवीपते। चचार गतभीः प्रीतो लब्धकीर्तिर् वरो नृषु।

sa tena karmaṇā spardhan pṛthivīṃ pṛthivīpate. cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtir varo nṛṣu.

उभौ लोकौ जितौ चापि तथैवामन्यत प्रभुः। कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च।

ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ. karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca.

अथ काले व्यतिक्रान्ते कस्मिंश् चित् कुरुनन्दन। रुच्या भगिन्या दानं वै बभूव धनधान्यवत्।

atha kāle vyatikrānte kasmiṃś cit kurunandana. rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavat.

एतस्मिन्न् एव काले तु दिव्या का चिद् वराङ्गना। बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा।

etasminn eva kāle tu divyā kā cid varāṅganā. bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā.

तस्याः शरीरात् पुष्पाणि पतितानि महीतले। तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत।

tasyāḥ śarīrāt puṣpāṇi patitāni mahītale. tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata.

तान्य् अगृह्णात् ततो राजन् रुचिर् नलिनलोचना। तदा निमन्त्रकस् तस्या अङ्गेभ्यः क्षिप्रम् आगमत्।

tāny agṛhṇāt tato rājan rucir nalinalocanā. tadā nimantrakas tasyā aṅgebhyaḥ kṣipram āgamat.

तस्या हि भगिनी तात ज्येष्ठा नाम्ना प्रभावती। भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै।

tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī. bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai.

पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी। आमन्त्रिता ततो ऽगच्छद् रुचिर् अङ्गपतेर् गृहान्।

pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī. āmantritā tato 'gacchad rucir aṅgapater gṛhān.

पुष्पाणि तानि दृष्ट्वाथ तदाङ्गेन्द्रवराङ्गना। भगिनीं चोदयाम् आस पुष्पार्थे चारुलोचना।

puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendravarāṅganā. bhaginīṃ codayām āsa puṣpārthe cārulocanā.

सा भर्त्रे सर्वम् आचष्ट रुचिः सुरुचिरानना। भगिन्या भाषितं सर्वम् ऋषिस् तच् चाभ्यनन्दत।

sā bhartre sarvam ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā. bhaginyā bhāṣitaṃ sarvam ṛṣis tac cābhyanandata.

ततो विपुलम् आनाय्य देवशर्मा महातपाः। पुष्पार्थे चोदयाम् आस गच्छ गच्छेति भारत। गच्छ गच्छेति पुष्पार्थम् आश्रमं मे ऽथ भारत।

tato vipulam ānāyya devaśarmā mahātapāḥ. puṣpārthe codayām āsa gaccha gaccheti bhārata. gaccha gaccheti puṣpārtham āśramaṃ me 'tha bhārata.

विपुलस् तु गुरोर् वाक्यम् अविचार्य महातपाः। स तथेत्य् अब्रवीद् राजंस् तं च देशं जगाम ह।

vipulas tu guror vākyam avicārya mahātapāḥ. sa tathety abravīd rājaṃs taṃ ca deśaṃ jagāma ha.

यस्मिन् देशे तु तान्य् आसन् पतितानि नभस्तलात्। अम्लानान्य् अपि तत्रासन् कुसुमान्य् अपराण्य् अपि।

yasmin deśe tu tāny āsan patitāni nabhastalāt. amlānāny api tatrāsan kusumāny aparāṇy api.

ततः स तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणि च। प्राप्तानि स्वेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत।

tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇi ca. prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata.

संप्राप्य तानि प्रीतात्मा गुरोर् वचनकारकः। ततो जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम्।

saṃprāpya tāni prītātmā guror vacanakārakaḥ. tato jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm.

स वने विजने तात ददर्श मिथुनं नृणाम्। चक्रवत् परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम्।

sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām. cakravat parivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam.

तत्रैकस् तूर्णम् अगमत् तत्पदे परिवर्तयन्। एकस् तु न तथा राजंश् चक्रतुः कलहं ततः।

tatraikas tūrṇam agamat tatpade parivartayan. ekas tu na tathā rājaṃś cakratuḥ kalahaṃ tataḥ.

त्वं शीघ्रं गच्छसीत्य् एको ऽब्रवीन् नेति तथापरः। नेति नेति च तौ तात परस्परम् अथोचतुः।

tvaṃ śīghraṃ gacchasīty eko 'bravīn neti tathāparaḥ. neti neti ca tau tāta parasparam athocatuḥ.

तयोर् विस्पर्धतोर् एवं शपथो ऽयम् अभूत् तदा। मनसोद्दिश्य विपुलं ततो वाक्यम् अथोचतुः।

tayor vispardhator evaṃ śapatho 'yam abhūt tadā. manasoddiśya vipulaṃ tato vākyam athocatuḥ.

आवयोर् अनृतं प्राह यस् तस्याथ द्विजस्य वै। विपुलस्य परे लोके या गतिः सा भवेद् इति।

āvayor anṛtaṃ prāha yas tasyātha dvijasya vai. vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhaved iti.

एतच् छ्रुत्वा तु विपुलो विषण्णवदनो ऽभवत्। एवं तीव्रतपाश् चाहं कष्टश् चायं परिग्रहः।

etac chrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano 'bhavat. evaṃ tīvratapāś cāhaṃ kaṣṭaś cāyaṃ parigrahaḥ.

मिथुनस्यास्य किं मे स्यात् कृतं पापं यतो गतिः। अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मे ऽद्य वै।

mithunasyāsya kiṃ me syāt kṛtaṃ pāpaṃ yato gatiḥ. aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me 'dya vai.

एवं संचिन्तयन्न् एव विपुलो राजसत्तम। अवाङ्मुखो न्यस्तशिरा दध्यौ दुष्कृतम् आत्मनः।

evaṃ saṃcintayann eva vipulo rājasattama. avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkṛtam ātmanaḥ.

ततः षड् अन्यान् पुरुषान् अक्षैः काञ्चनराजतैः। अपश्यद् दीव्यमानान् वै लोभहर्षान्वितांस् तथा।

tataḥ ṣaḍ anyān puruṣān akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ. apaśyad dīvyamānān vai lobhaharṣānvitāṃs tathā.

कुर्वतः शपथं तं वै यः कृतो मिथुनेन वै। विपुलं वै समुद्दिश्य ते ऽपि वाक्यम् अथाब्रुवन्।

kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛto mithunena vai. vipulaṃ vai samuddiśya te 'pi vākyam athābruvan.

यो लोभम् आस्थायास्माकं विषमं कर्तुम् उत्सहेत्। विपुलस्य परे लोके या गतिस् ताम् अवाप्नुयात्।

yo lobham āsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartum utsahet. vipulasya pare loke yā gatis tām avāpnuyāt.

एतच् छ्रुत्वा तु विपुलो नापश्यद् धर्मसंकरम्। जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वम् अथात्मनः।

etac chrutvā tu vipulo nāpaśyad dharmasaṃkaram. janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvam athātmanaḥ.

स प्रदध्यौ तदा राजन्न् अग्नाव् अग्निर् इवाहितः। दह्यमानेन मनसा शापं श्रुत्वा तथाविधम्।

sa pradadhyau tadā rājann agnāv agnir ivāhitaḥ. dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham.

तस्य चिन्तयतस् तात बह्व्यो दिननिशा ययुः। इदम् आसीन् मनसि च रुच्या रक्षणकारितम्।

tasya cintayatas tāta bahvyo dinaniśā yayuḥ. idam āsīn manasi ca rucyā rakṣaṇakāritam.

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च। विधाय न मया चोक्तं सत्यम् एतद् गुरोस् तदा।

lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca. vidhāya na mayā coktaṃ satyam etad guros tadā.

एतद् आत्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस् तदा। अमन्यत महाभाग तथा तच् च न संशयः।

etad ātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulas tadā. amanyata mahābhāga tathā tac ca na saṃśayaḥ.

स चम्पां नगरीम् एत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ। पूजयाम् आस च गुरुं विधिवत् स गुरुप्रियः।

sa campāṃ nagarīm etya puṣpāṇi gurave dadau. pūjayām āsa ca guruṃ vidhivat sa gurupriyaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...