नाहं शरीरेण वसामि देवि; नैवं मया शक्यम् इहाभिधातुम्। यस्मिंस् तु भावेन वसामि पुंसि; स वर्धते धर्मयशोर्थकामैः। युधिष्ठिरः। प्रायश्चित्तं कृतघ्नानां प्रतिब्रूहि पितामह। मातॄः पितॄन् गुरूंश् चैव ये ऽवमन्यन्ति मोहिताः। ये चाप्य् अन्ये परे तात कृतघ्ना निरपत्रपाः। भीष्मः। तेषां गतिं महाबाहो श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः। कृतघ्नानां गतिस् तात नरके शाश्वतीः समाः। मातापितृगुरूणां च ये न तिष्ठन्त शासने। कृमिकीटपिपीलेषु जायन्ते स्थावरेषु च। दुर्लभो हि पुनस् तेषां मानुष्ये पुनरुद्भवः। अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्। वत्सनाभो महाप्राज्ञो महर्षिः संशितव्रतः। वल्मीकभूतो ब्रह्मर्षिस् तप्यते सुमहत् तपः। तस्मिंश् च तप्यति तपो वासवो भरतर्षभ। ववर्ष सुमहद् वर्षं सविद्युत् स्तनयित्नुमान्। तत्र सप्ताहवर्षं तु मुमुचे पाकशासनः। निमीलिताक्षस् तद् वर्षं प्रत्यगृह्णत वै द्विजः। तस्मिन् पतति वर्षे तु शीतवातसमन्विते। विशीर्णध्वस्तशिखरो वल्मीको ऽशनिताडितः। ताड्यमाने ततस् तस्मिन् वत्सनाभे महात्मनि। कारुण्यात् तस्य धर्मस् तु आनृशंस्यम् अथाकरोत्। चिन्तयानस्य ब्रह्मर्षिं तपन्तम् अतिधार्मिकम्। अनुरूपा मतिः क्षिप्रम् उपजाता स्वभावजा। स्वं रूपं माहिषं कृत्वा सुमहान्तं मनोहरम्। त्राणार्थं वत्सनाभस्य चतुष्पाद् उपरि स्थितः। यदा त्व् अपगतं वर्षं वृष्टिवातसमन्वितम्। ततो महिषरूपेण धर्मो धर्मभृतां वर। शनैर् वल्मीकम् उत्सृज्य प्राद्रवद् भरतर्षभ। स्थिते ऽस्मिन् वृष्टिसंपाते वीक्षते स्म महातपाः। दिशश् च विपुलास् तत्र गिरीणां शिखराणि च। दृष्ट्वा च पृथिवीं सर्वां सलिलेन परिप्लुताम्। जलाशयान् स तान् दृष्ट्वा विप्रः प्रमुदितो ऽभवत्। अचिन्तयद् विस्मितश् च वर्षात् केनास्मि रक्षितः। सो ऽपश्यत् तत्र महिषम् अवस्थितम् अदूरतः। तिर्यग्योनाव् अपि कथं दृश्यते धर्मवत्सलः। अतो नु भद्रमहिषः शिलापट्टम् अवस्थितः। पीवरश् चैव बल्यश् च बहुमांसो भवेद् अयम्। तस्य बुद्धिर् इयं जाता धर्मसंसक्तजा मुनेः। कृतघ्ना नरकं यान्ति ये च विश्वस्तघातिनः। निष्कृतिं नेह पश्यामि कृतघ्नानां कथं चन। ऋते प्राणपरित्यागाद् धर्मज्ञानां वचो यथा। अकृत्वा भरणं पित्रोर् अदत्त्वा गुरुदक्षिणाम्। कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणान्ता च निष्कृतिः। आकाङ्क्षायाम् उपेक्षायां चोपपातकम् उत्तमम्। तस्मात् प्राणान् परित्यक्ष्ये प्रायश्चित्तार्थम् इत्य् उत। स मेरुशिखरं गत्वा निःसङ्गेनान्तरात्मना। प्रायश्चित्तं कर्तुकामः शरीरं त्यक्तुम् उद्यतः। धर्मः। निगृहीतश् च धर्मात्मा हस्ते धर्मेण धर्मवित्। वत्सनाभ महाप्राज्ञ बहुवर्षशतायुष। परितुष्टो ऽस्मि त्यागेन निःसङ्गेन तथात्मनः। एवं धर्मभृतः सर्वे विमृशन्ति कृताकृतम्। न कश् चिद् वत्सनाभस्य यस्य नोपहतं मनः। यश् चानवद्यश् चरति शक्तो धर्मं च सर्वशः। निवर्तस्व महाप्राज्ञ पूतात्मा ह्य् असि शाश्वतः।
nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṃ mayā śakyam ihābhidhātum. yasmiṃs tu bhāvena vasāmi puṃsi; sa vardhate dharmayaśorthakāmaiḥ. yudhiṣṭhiraḥ. prāyaścittaṃ kṛtaghnānāṃ pratibrūhi pitāmaha. mātṝḥ pitṝn gurūṃś caiva ye 'vamanyanti mohitāḥ. ye cāpy anye pare tāta kṛtaghnā nirapatrapāḥ. bhīṣmaḥ. teṣāṃ gatiṃ mahābāho śrotum icchāmi tattvataḥ. kṛtaghnānāṃ gatis tāta narake śāśvatīḥ samāḥ. mātāpitṛgurūṇāṃ ca ye na tiṣṭhanta śāsane. kṛmikīṭapipīleṣu jāyante sthāvareṣu ca. durlabho hi punas teṣāṃ mānuṣye punarudbhavaḥ. atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam. vatsanābho mahāprājño maharṣiḥ saṃśitavrataḥ. valmīkabhūto brahmarṣis tapyate sumahat tapaḥ. tasmiṃś ca tapyati tapo vāsavo bharatarṣabha. vavarṣa sumahad varṣaṃ savidyut stanayitnumān. tatra saptāhavarṣaṃ tu mumuce pākaśāsanaḥ. nimīlitākṣas tad varṣaṃ pratyagṛhṇata vai dvijaḥ. tasmin patati varṣe tu śītavātasamanvite. viśīrṇadhvastaśikharo valmīko 'śanitāḍitaḥ. tāḍyamāne tatas tasmin vatsanābhe mahātmani. kāruṇyāt tasya dharmas tu ānṛśaṃsyam athākarot. cintayānasya brahmarṣiṃ tapantam atidhārmikam. anurūpā matiḥ kṣipram upajātā svabhāvajā. svaṃ rūpaṃ māhiṣaṃ kṛtvā sumahāntaṃ manoharam. trāṇārthaṃ vatsanābhasya catuṣpād upari sthitaḥ. yadā tv apagataṃ varṣaṃ vṛṣṭivātasamanvitam. tato mahiṣarūpeṇa dharmo dharmabhṛtāṃ vara. śanair valmīkam utsṛjya prādravad bharatarṣabha. sthite 'smin vṛṣṭisaṃpāte vīkṣate sma mahātapāḥ. diśaś ca vipulās tatra girīṇāṃ śikharāṇi ca. dṛṣṭvā ca pṛthivīṃ sarvāṃ salilena pariplutām. jalāśayān sa tān dṛṣṭvā vipraḥ pramudito 'bhavat. acintayad vismitaś ca varṣāt kenāsmi rakṣitaḥ. so 'paśyat tatra mahiṣam avasthitam adūrataḥ. tiryagyonāv api kathaṃ dṛśyate dharmavatsalaḥ. ato nu bhadramahiṣaḥ śilāpaṭṭam avasthitaḥ. pīvaraś caiva balyaś ca bahumāṃso bhaved ayam. tasya buddhir iyaṃ jātā dharmasaṃsaktajā muneḥ. kṛtaghnā narakaṃ yānti ye ca viśvastaghātinaḥ. niṣkṛtiṃ neha paśyāmi kṛtaghnānāṃ kathaṃ cana. ṛte prāṇaparityāgād dharmajñānāṃ vaco yathā. akṛtvā bharaṇaṃ pitror adattvā gurudakṣiṇām. kṛtaghnatāṃ ca saṃprāpya maraṇāntā ca niṣkṛtiḥ. ākāṅkṣāyām upekṣāyāṃ copapātakam uttamam. tasmāt prāṇān parityakṣye prāyaścittārtham ity uta. sa meruśikharaṃ gatvā niḥsaṅgenāntarātmanā. prāyaścittaṃ kartukāmaḥ śarīraṃ tyaktum udyataḥ. dharmaḥ. nigṛhītaś ca dharmātmā haste dharmeṇa dharmavit. vatsanābha mahāprājña bahuvarṣaśatāyuṣa. parituṣṭo 'smi tyāgena niḥsaṅgena tathātmanaḥ. evaṃ dharmabhṛtaḥ sarve vimṛśanti kṛtākṛtam. na kaś cid vatsanābhasya yasya nopahataṃ manaḥ. yaś cānavadyaś carati śakto dharmaṃ ca sarvaśaḥ. nivartasva mahāprājña pūtātmā hy asi śāśvataḥ.