महाभारत 13.108 (श्लोक 1)

महाभारत

←अनुशासन पर्व→

←अध्याय 108→

[mh-13-108] • 19 श्लोकाः

युधिष्ठिर उवाच। यथा ज्येष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ। कनिष्ठाश् च यथा ज्येष्ठे वर्तेरंस् तद् ब्रवीहि मे।

yudhiṣṭhira uvāca. yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha. kaniṣṭhāś ca yathā jyeṣṭhe varteraṃs tad bravīhi me.

भीष्म उवाच। ज्येष्ठवत् तात वर्तस्व ज्येष्ठो हि सततं भवान्। गुरोर् गरीयसी वृत्तिर् या चेच् छिष्यस्य भारत।

bhīṣma uvāca. jyeṣṭhavat tāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān. guror garīyasī vṛttir yā cec chiṣyasya bhārata.

न गुराव् अकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम्। गुरोर् हि दीर्घदर्शित्वं यत् तच् छिष्यस्य भारत।

na gurāv akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum. guror hi dīrghadarśitvaṃ yat tac chiṣyasya bhārata.

अन्धः स्याद् अन्धवेलायां जडः स्याद् अपि वा बुधः। परिहारेण तद् ब्रूयाद् यस् तेषां स्याद् व्यतिक्रमः।

andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ. parihāreṇa tad brūyād yas teṣāṃ syād vyatikramaḥ.

प्रत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः। श्रियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास् तथारयः। श्रियाभितप्तास् तद्भेदान् न भिन्नाः स्युः समाहिताः।

pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ. śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmās tathārayaḥ. śriyābhitaptās tadbhedān na bhinnāḥ syuḥ samāhitāḥ.

ज्येष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः। हन्ति सर्वम् अपि ज्येष्ठः कुलं यत्रावजायते।

jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ. hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate.

अथ यो विनिकुर्वीत ज्येष्ठो भ्राता यवीयसः। अज्येष्ठः स्याद् अभागश् च नियम्यो राजभिश् च सः।

atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ. ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaś ca niyamyo rājabhiś ca saḥ.

निकृती हि नरो लोकान् पापान् गच्छत्य् असंशयम्। विदुलस्येव तत् पुष्पं मोघं जनयितुः स्मृतम्।

nikṛtī hi naro lokān pāpān gacchaty asaṃśayam. vidulasyeva tat puṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam.

सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः। अकीर्तिं जनयत्य् एव कीर्तिम् अन्तर्दधाति च।

sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ. akīrtiṃ janayaty eva kīrtim antardadhāti ca.

सर्वे चापि विकर्मस्था भागं नार्हन्ति सोदराः। ज्येष्ठो ऽपि दुर्विनीतस् तु कनिष्ठस् तु विशेषतः। नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यो ज्येष्ठः कुर्वीत यौतकम्।

sarve cāpi vikarmasthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ. jyeṣṭho 'pi durvinītas tu kaniṣṭhas tu viśeṣataḥ. nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam.

अनुजं हि पितुर् दायो जङ्घाश्रमफलो ऽध्वगः। स्वयम् ईहितलब्धं तु नाकामो दातुम् अर्हति।

anujaṃ hi pitur dāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ. svayam īhitalabdhaṃ tu nākāmo dātum arhati.

भ्रातॄणाम् अविभक्तानाम् उत्थानम् अपि चेत् सह। न पुत्रभागं विषमं पिता दद्यात् कथं चन।

bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cet saha. na putrabhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃ cana.

न ज्येष्ठान् अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतो ऽपि वा। गुरूणाम् अपराधो हि शक्यः क्षन्तव्य एव च। यदि स्त्री यद्य् अवरजः श्रेयः पश्येत् तथाचरेत्। धर्मं हि श्रेय इत्य् आहुर् इति धर्मविदो विदुः। समे तु ज्येष्ठतन्त्राः स्युः किं चिद् ऊने ऽपि नित्यशः।

na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā. gurūṇām aparādho hi śakyaḥ kṣantavya eva ca. yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ paśyet tathācaret. dharmaṃ hi śreya ity āhur iti dharmavido viduḥ. same tu jyeṣṭhatantrāḥ syuḥ kiṃ cid ūne 'pi nityaśaḥ.

दशाचार्यान् उपाध्याय उपाध्यायान् पिता दश। दश चैव पितॄन् माता सर्वां वा पृथिवीम् अपि।

daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa. daśa caiva pitṝn mātā sarvāṃ vā pṛthivīm api.

गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः। माता गरीयसी यच् च तेनैतां मन्यते जनः।

gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ. mātā garīyasī yac ca tenaitāṃ manyate janaḥ.

ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि भारत। स ह्य् एषां वृत्तिदाता स्यात् स चैतान् परिपालयेत्।

jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata. sa hy eṣāṃ vṛttidātā syāt sa caitān paripālayet.

कनिष्ठास् तं नमस्येरन् सर्वे छन्दानुवर्तिनः। तम् एव चोपजीवेरन् यथैव पितरं तथा।

kaniṣṭhās taṃ namasyeran sarve chandānuvartinaḥ. tam eva copajīveran yathaiva pitaraṃ tathā.

शरीरम् एतौ सृजतः पिता माता च भारत। आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा।

śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata. ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā.

ज्येष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ। भ्रातुर् भार्या च तद्वत् स्याद् यस्या बाल्ये स्तनं पिबेत्।

jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha. bhrātur bhāryā ca tadvat syād yasyā bālye stanaṃ pibet.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents