महाभारत 12.92 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←शान्ति पर्व→

←अध्याय 92→

[mh-12-92] • 56 श्लोकाः

उतथ्य उवाच। कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः। संपद् यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः।

utathya uvāca. kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ. saṃpad yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ.

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम्। रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः।

yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam. raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ.

एवम् एव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशाम् अपि। शूद्राश् चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्व् अवस्थिताः।

evam eva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśām api. śūdrāś caturṇāṃ varṇānāṃ nānākarmasv avasthitāḥ.

कर्म शूद्रे कृषिर् वैश्ये दण्डनीतिश् च राजनि। ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु।

karma śūdre kṛṣir vaiśye daṇḍanītiś ca rājani. brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu.

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणाम् इव शोधनम्। शीलदोषान् विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः।

teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam. śīladoṣān vinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ.

कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् च भरतर्षभ। राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम् उच्यते।

kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha. rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate.

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश् चातुराश्रम्यम् एव च। सर्वं प्रमुह्यते ह्य् एतद् यदा राजा प्रमाद्यति। अग्नित्रेता त्रयी विद्या यज्ञाश् च सहदक्षिणाः। सर्व एव प्रमाद्यन्ति यदा राजा प्रमाद्यति।

cāturvarṇyaṃ tathā vedāś cāturāśramyam eva ca. sarvaṃ pramuhyate hy etad yadā rājā pramādyati. agnitretā trayī vidyā yajñāś ca sahadakṣiṇāḥ. sarva eva pramādyanti yadā rājā pramādyati.

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः। धर्मात्मा यः स कर्ता स्याद् अधर्मात्मा विनाशकः।

rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ. dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ.

राज्ञो भार्याश् च पुत्राश् च बान्धवाः सुहृदस् तथा। समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति।

rājño bhāryāś ca putrāś ca bāndhavāḥ suhṛdas tathā. sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati.

हस्तिनो ऽश्वाश् च गावश् चाप्य् उष्ट्राश्वतरगर्दभाः। अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव।

hastino 'śvāś ca gāvaś cāpy uṣṭrāśvataragardabhāḥ. adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva.

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर् उच्यते। अबलं तन् महद् भूतं यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्।

durbalārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātar ucyate. abalaṃ tan mahad bhūtaṃ yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam.

यच् च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः। अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव।

yac ca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ. adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva.

दुर्बलस्य हि यच् चक्षुर् मुनेर् आशीविषस्य च। अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलम् आसदः।

durbalasya hi yac cakṣur muner āśīviṣasya ca. aviṣahyatamaṃ manye mā sma durbalam āsadaḥ.

दुर्बलांस् तात बुध्येथा नित्यम् एवाविमानितान्। मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम्।

durbalāṃs tāta budhyethā nityam evāvimānitān. mā tvāṃ durbalacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sabāndhavam.

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किं चित् प्ररोहति। आमूलं निर्दहत्य् एव मा स्म दुर्बलम् आसदः।

na hi durbaladagdhasya kule kiṃ cit prarohati. āmūlaṃ nirdahaty eva mā sma durbalam āsadaḥ.

अबलं वै बलाच् छ्रेयो यच् चातिबलवद् बलम्। बलस्याबलदग्धस्य न किं चिद् अवशिष्यते।

abalaṃ vai balāc chreyo yac cātibalavad balam. balasyābaladagdhasya na kiṃ cid avaśiṣyate.

विमानितो हतोत्क्रुष्टस् त्रातारं चेन् न विन्दति। अमानुषकृतस् तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम्।

vimānito hatotkruṣṭas trātāraṃ cen na vindati. amānuṣakṛtas tatra daṇḍo hanti narādhipam.

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम्। मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्य् अग्निर् इवाश्रयम्।

mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam. mā tvā durbalacakṣūṃṣi dhakṣyanty agnir ivāśrayam.

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य् अश्रूणि रोदताम्। तानि पुत्रान् पशून् घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम्।

yāni mithyābhiśastānāṃ patanty aśrūṇi rodatām. tāni putrān paśūn ghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām.

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत् पौत्रेषु नप्तृषु। न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर् इव।

yadi nātmani putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu. na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaur iva.

यत्राबलो वध्यमानस् त्रातारं नाधिगच्छति। महान् दैवकृतस् तत्र दण्डः पतति दारुणः।

yatrābalo vadhyamānas trātāraṃ nādhigacchati. mahān daivakṛtas tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ.

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव। अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः।

yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva. abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ.

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः। अनयेनोपवर्तन्ते तद् राज्ञः किल्बिषं महत्।

rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ. anayenopavartante tad rājñaḥ kilbiṣaṃ mahat.

यदा युक्ता नयन्त्य् अर्थान् कामाद् अर्थवशेन वा। कृपणं याचमानानां तद् राज्ञो वैशसं महत्।

yadā yuktā nayanty arthān kāmād arthavaśena vā. kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tad rājño vaiśasaṃ mahat.

महावृक्षो जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति। यदा वृक्षश् छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति।

mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti. yadā vṛkṣaś chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti.

यदा राष्ट्रे धर्मम् अग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः। तैर् एवाधर्मश् चरितो धर्ममोहात्; तूर्णं जह्यात् सुकृतं दुष्कृतं च।

yadā rāṣṭre dharmam agryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ. tair evādharmaś carito dharmamohāt; tūrṇaṃ jahyāt sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca.

यत्र पापा ज्ञायमानाश् चरन्ति; सतां कलिर् विन्दति तत्र राज्ञः। यदा राजा शास्ति नरान् नशिष्यान्; न तद् राज्यं वर्धते भूमिपाल।

yatra pāpā jñāyamānāś caranti; satāṃ kalir vindati tatra rājñaḥ. yadā rājā śāsti narān naśiṣyān; na tad rājyaṃ vardhate bhūmipāla.

यश् चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात्। प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्य् अखिलां चिराय।

yaś cāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpo niyuñjyāt. pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpy akhilāṃ cirāya.

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम्। समीक्ष्य पूजयन् राजा धर्मं प्राप्नोत्य् अनुत्तमम्।

atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām. samīkṣya pūjayan rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam.

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान् अवमन्यते। निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते।

saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate. nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate.

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा। पुत्रस्यापि न मृष्येच् च स राज्ञो धर्म उच्यते। संविभज्य यदा भुङ्क्ते नृपतिर् दुर्बलान् नरान्। तदा भवन्ति बलिनः स राज्ञो धर्म उच्यते। यदा रक्षति राष्ट्राणि यदा दस्यून् अपोहति। यदा जयति संग्रामे स राज्ञो धर्म उच्यते। पापम् आचरतो यत्र कर्मणा व्याहृतेन वा। प्रियस्यापि न मृष्येत स राज्ञो धर्म उच्यते।

trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā. putrasyāpi na mṛṣyec ca sa rājño dharma ucyate. saṃvibhajya yadā bhuṅkte nṛpatir durbalān narān. tadā bhavanti balinaḥ sa rājño dharma ucyate. yadā rakṣati rāṣṭrāṇi yadā dasyūn apohati. yadā jayati saṃgrāme sa rājño dharma ucyate. pāpam ācarato yatra karmaṇā vyāhṛtena vā. priyasyāpi na mṛṣyeta sa rājño dharma ucyate.

यदा शारणिकान् राजा पुत्रवत् परिरक्षति। भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते।

yadā śāraṇikān rājā putravat parirakṣati. bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate.

यदाप्तदक्षिणैर् यज्ञैर् यजते श्रद्धयान्वितः। कामद्वेषाव् अनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते।

yadāptadakṣiṇair yajñair yajate śraddhayānvitaḥ. kāmadveṣāv anādṛtya sa rājño dharma ucyate.

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै। हर्षं संजनयन् नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते।

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai. harṣaṃ saṃjanayan nṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate.

विवर्धयति मित्राणि तथारींश् चापकर्षति। संपूजयति साधूंश् च स राज्ञो धर्म उच्यते।

vivardhayati mitrāṇi tathārīṃś cāpakarṣati. saṃpūjayati sādhūṃś ca sa rājño dharma ucyate.

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति। पूजयत्य् अतिथीन् भृत्यान् स राज्ञो धर्म उच्यते।

satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati. pūjayaty atithīn bhṛtyān sa rājño dharma ucyate.

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ। अस्मिंल् लोके परे चैव राजा तत् प्राप्नुते फलम्।

nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau. asmiṃl loke pare caiva rājā tat prāpnute phalam.

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः। संयच्छन् भवति प्राणान् नसंयच्छंस् तु पापकः।

yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ. saṃyacchan bhavati prāṇān nasaṃyacchaṃs tu pāpakaḥ.

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सत्कृत्यानवमन्य च। यदा सम्यक् प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते।

ṛtvikpurohitācāryān satkṛtyānavamanya ca. yadā samyak pragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate.

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्य् एवाविशेषतः। तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत् प्रजाः।

yamo yacchati bhūtāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ. tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivat prajāḥ.

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते। स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ।

sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate. sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha.

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम्। भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्व् असाधु च सर्वदा।

apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim. bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhv asādhu ca sarvadā.

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक्। पौरजानपदाश् चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः।

saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk. paurajānapadāś caiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ.

न जात्व् अदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम्। भारो हि सुमहांस् तात राज्यं नाम सुदुष्करम्।

na jātv adakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum. bhāro hi sumahāṃs tāta rājyaṃ nāma suduṣkaram.

तद् दण्डविन् नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम्। न हि शक्यम् अदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा।

tad daṇḍavin nṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum. na hi śakyam adaṇḍena klībenābuddhināpi vā.

अभिरूपैः कुले जातैर् दक्षैर् भक्तैर् बहुश्रुतैः। सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास् तापसाश्रमिणाम् अपि।

abhirūpaiḥ kule jātair dakṣair bhaktair bahuśrutaiḥ. sarvā buddhīḥ parīkṣethās tāpasāśramiṇām api.

ततस् त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम्। स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति।

tatas tvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param. svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati.

धर्मश् चार्थश् च कामश् च धर्म एवोत्तरो भवेत्। अस्मिंल् लोके परे चैव धर्मवित् सुखम् एधते।

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca dharma evottaro bhavet. asmiṃl loke pare caiva dharmavit sukham edhate.

त्यजन्ति दारान् प्राणांश् च मनुष्याः प्रतिपूजिताः। संग्रहश् चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक्।

tyajanti dārān prāṇāṃś ca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ. saṃgrahaś caiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk.

अप्रमादश् च शौचं च तात भूतिकरं महत्। एतेभ्यश् चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः।

apramādaś ca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat. etebhyaś caiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ.

अप्रमत्तो भवेद् राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः। नास्य छिद्रं परः पश्येच् छिद्रेषु परम् अन्वियात्।

apramatto bhaved rājā chidradarśī parātmanoḥ. nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt.

एतद् वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च। राजर्षीणां च सर्वेषां तत् त्वम् अप्य् अनुपालय।

etad vṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca. rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tat tvam apy anupālaya.

तत् कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम्। आतिष्ठ दिव्यं पन्थानम् अह्नाय भरतर्षभ।

tat kuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam. ātiṣṭha divyaṃ panthānam ahnāya bharatarṣabha.

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत। देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्य् अमितौजसः।

dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata. devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanty amitaujasaḥ.

भीष्म उवाच। स एवम् उक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत। कृतवान् अविशङ्कस् तद् एकः प्राप च मेदिनीम्।

bhīṣma uvāca. sa evam ukto māndhātā tenotathyena bhārata. kṛtavān aviśaṅkas tad ekaḥ prāpa ca medinīm.

भवान् अपि तथा सम्यङ् मान्धातेव महीपतिः। धर्मं कृत्वा महीं रक्षन् स्वर्गे स्थानम् अवाप्स्यसि।

bhavān api tathā samyaṅ māndhāteva mahīpatiḥ. dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svarge sthānam avāpsyasi.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...