महाभारत 12.254 (श्लोक 1)

Project Home / Contents

महाभारत

←शान्ति पर्व→

←अध्याय 254→

[mh-12-254] • 52 श्लोकाः

भीष्म उवाच। इत्य् उक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता। प्रोवाच वचनं धीमाञ् जाजलिर् जपतां वरः।

bhīṣma uvāca. ity uktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā. provāca vacanaṃ dhīmāñ jājalir japatāṃ varaḥ.

विक्रीणानः सर्वरसान् सर्वगन्धांश् च वाणिज। वनस्पतीन् ओषधीश् च तेषां मूलफलानि च।

vikrīṇānaḥ sarvarasān sarvagandhāṃś ca vāṇija. vanaspatīn oṣadhīś ca teṣāṃ mūlaphalāni ca.

अध्यगा नैष्ठिकीं बुद्धिं कुतस् त्वाम् इदम् आगतम्। एतद् आचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते।

adhyagā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ kutas tvām idam āgatam. etad ācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate.

एवम् उक्तस् तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना। उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्। जाजलिं कष्टतपसं ज्ञानतृप्तस् तदा नृप।

evam uktas tulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā. uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit. jājaliṃ kaṣṭatapasaṃ jñānatṛptas tadā nṛpa.

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम्। सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः।

vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam. sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ.

अद्रोहेणैव भूतानाम् अल्पद्रोहेण वा पुनः। या वृत्तिः स परो धर्मस् तेन जीवामि जाजले।

adroheṇaiva bhūtānām alpadroheṇa vā punaḥ. yā vṛttiḥ sa paro dharmas tena jīvāmi jājale.

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर् मयेदं शरणं कृतम्। अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश् चोच्चावचांस् तथा।

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇair mayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam. alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃś coccāvacāṃs tathā.

रसांश् च तांस् तान् विप्रर्षे मद्यवर्जान् अहं बहून्। क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्ताद् अमायया।

rasāṃś ca tāṃs tān viprarṣe madyavarjān ahaṃ bahūn. krītvā vai prativikrīṇe parahastād amāyayā.

सर्वेषां यः सुहृन् नित्यं सर्वेषां च हिते रतः। कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले।

sarveṣāṃ yaḥ suhṛn nityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ. karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale.

नाहं परेषां कर्माणि प्रशंसामि शपामि वा। आकाशस्येव विप्रर्षे पश्यंल् लोकस्य चित्रताम्।

nāhaṃ pareṣāṃ karmāṇi praśaṃsāmi śapāmi vā. ākāśasyeva viprarṣe paśyaṃl lokasya citratām.

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये। समो ऽस्मि सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्।

nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye. samo 'smi sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam.

इष्टानिष्टविमुक्तस्य प्रीतिरागबहिष्कृतः। तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले।

iṣṭāniṣṭavimuktasya prītirāgabahiṣkṛtaḥ. tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale.

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले। समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्।

iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale. samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam.

यथान्धबधिरोन्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा। देवैर् अपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम।

yathāndhabadhironmattā ucchvāsaparamāḥ sadā. devair apihitadvārāḥ sopamā paśyato mama.

यथा वृद्धातुरकृशा निःस्पृहा विषयान् प्रति। तथार्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा।

yathā vṛddhāturakṛśā niḥspṛhā viṣayān prati. tathārthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā.

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान् न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिध्यति वै द्विजः।

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmān na bibhyati. yadā necchati na dveṣṭi tadā sidhyati vai dvijaḥ.

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam. karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā.

न भूतो न भविष्यश् च न च धर्मो ऽस्ति कश् चन। यो ऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्य् अभयं पदम्।

na bhūto na bhaviṣyaś ca na ca dharmo 'sti kaś cana. yo 'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnoty abhayaṃ padam.

यस्माद् उद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखाद् इव। वाक्क्रूराद् दण्डपारुष्यात् स प्राप्नोति महद् भयम्।

yasmād udvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhād iva. vākkrūrād daṇḍapāruṣyāt sa prāpnoti mahad bhayam.

यथावद् वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम्। अनुवर्तामहे वृत्तम् अहिंस्राणां महात्मनाम्।

yathāvad vartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām. anuvartāmahe vṛttam ahiṃsrāṇāṃ mahātmanām.

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः। तेन वैद्यस् तपस्वी वा बलवान् वा विमोह्यते।

pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ. tena vaidyas tapasvī vā balavān vā vimohyate.

आचाराज् जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्मम् अवाप्नुयात्। एवं यः साधुभिर् दान्तश् चरेद् अद्रोहचेतसा।

ācārāj jājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmam avāpnuyāt. evaṃ yaḥ sādhubhir dāntaś cared adrohacetasā.

नद्यां यथा चेह काष्ठम् उह्यमानं यदृच्छया। यदृच्छयैव काष्ठेन संधिं गच्छेत केन चित्।

nadyāṃ yathā ceha kāṣṭham uhyamānaṃ yadṛcchayā. yadṛcchayaiva kāṣṭhena saṃdhiṃ gaccheta kena cit.

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस् ततः। तृणकाष्ठकरीषाणि कदा चिन्न् असमीक्षया। एवम् एवायम् आचारः प्रादुर्भूतो यतस् ततः।

tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatas tataḥ. tṛṇakāṣṭhakarīṣāṇi kadā cinn asamīkṣayā. evam evāyam ācāraḥ prādurbhūto yatas tataḥ.

यस्मान् नोद्विजते भूतं जातु किं चित् कथं चन। अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने।

yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana. abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune.

यस्माद् उद्विजते विद्वन् सर्वलोको वृकाद् इव। क्रोशतस् तीरम् आसाद्य यथा सर्वे जलेचराः।

yasmād udvijate vidvan sarvaloko vṛkād iva. krośatas tīram āsādya yathā sarve jalecarāḥ.

सहायवान् द्रव्यवान् यः सुभगो ऽन्यो ऽपरस् तथा। ततस् तान् एव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्य् उत। कीर्त्यर्थम् अल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः।

sahāyavān dravyavān yaḥ subhago 'nyo 'paras tathā. tatas tān eva kavayaḥ śāstreṣu pravadanty uta. kīrtyartham alpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ.

तपोभिर् यज्ञदानैश् च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस् तथा। प्राप्नोत्य् अभयदानस्य यद् यत् फलम् इहाश्नुते।

tapobhir yajñadānaiś ca vākyaiḥ prajñāśritais tathā. prāpnoty abhayadānasya yad yat phalam ihāśnute.

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्य् अभयदक्षिणाम्। स सर्वयज्ञैर् ईजानः प्राप्नोत्य् अभयदक्षिणाम्। न भूतानाम् अहिंसाया ज्यायान् धर्मो ऽस्ति कश् चन।

loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadāty abhayadakṣiṇām. sa sarvayajñair ījānaḥ prāpnoty abhayadakṣiṇām. na bhūtānām ahiṃsāyā jyāyān dharmo 'sti kaś cana.

यस्मान् नोद्विजते भूतं जातु किं चित् कथं चन। सो ऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने।

yasmān nodvijate bhūtaṃ jātu kiṃ cit kathaṃ cana. so 'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune.

यस्माद् उद्विजते लोकः सर्पाद् वेश्मगताद् इव। न स धर्मम् अवाप्नोति इह लोके परत्र च।

yasmād udvijate lokaḥ sarpād veśmagatād iva. na sa dharmam avāpnoti iha loke paratra ca.

सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग् भूतानि पश्यतः। देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः।

sarvabhūtātmabhūtasya samyag bhūtāni paśyataḥ. devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ.

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम्। ब्रवीमि ते सत्यम् इदं श्रद्दधस्व च जाजले।

dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam. bravīmi te satyam idaṃ śraddadhasva ca jājale.

स एव सुभगो भूत्वा पुनर् भवति दुर्भगः। व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा।

sa eva subhago bhūtvā punar bhavati durbhagaḥ. vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā.

अकारणो हि नेहास्ति धर्मः सूक्ष्मो ऽपि जाजले। भूतभव्यार्थम् एवेह धर्मप्रवचनं कृतम्।

akāraṇo hi nehāsti dharmaḥ sūkṣmo 'pi jājale. bhūtabhavyārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam.

सूक्ष्मत्वान् न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः। उपलभ्यान्तरा चान्यान् आचारान् अवबुध्यते।

sūkṣmatvān na sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ. upalabhyāntarā cānyān ācārān avabudhyate.

ये च छिन्दन्ति वृषणान् ये च भिन्दन्ति नस्तकान्। वहन्ति महतो भारान् बध्नन्ति दमयन्ति च।

ye ca chindanti vṛṣaṇān ye ca bhindanti nastakān. vahanti mahato bhārān badhnanti damayanti ca.

हत्वा सत्त्वानि खादन्ति तान् कथं न विगर्हसे। मानुषा मानुषान् एव दासभोगेन बुञ्जते।

hatvā sattvāni khādanti tān kathaṃ na vigarhase. mānuṣā mānuṣān eva dāsabhogena buñjate.

वधबन्धविरोधेन कारयन्ति दिवानिशम्। आत्मना चापि जानासि यद् दुःखं वधताडने।

vadhabandhavirodhena kārayanti divāniśam. ātmanā cāpi jānāsi yad duḥkhaṃ vadhatāḍane.

पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम्। आदित्यश् चन्द्रमा वायुर् ब्रह्मा प्राणः क्रतुर् यमः।

pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam. ādityaś candramā vāyur brahmā prāṇaḥ kratur yamaḥ.

तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा। अजो ऽग्निर् वरुणो मेषः सूर्यो ऽश्वः पृथिवी विराट्। धेनुर् वत्सश् च सोमो वै विक्रीयैतन् न सिध्यति। का तैले का घृते ब्रह्मन् मधुन्य् अप्स्व् औषधेषु वा।

tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā. ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ. dhenur vatsaś ca somo vai vikrīyaitan na sidhyati. kā taile kā ghṛte brahman madhuny apsv auṣadheṣu vā.

अदंशमशके देशे सुखं संवर्धितान् पशून्। तांश् च मातुः प्रियाञ् जानन्न् आक्रम्य बहुधा नराः। बहुदंशकुशान् देशान् नयन्ति बहुकर्दमान्।

adaṃśamaśake deśe sukhaṃ saṃvardhitān paśūn. tāṃś ca mātuḥ priyāñ jānann ākramya bahudhā narāḥ. bahudaṃśakuśān deśān nayanti bahukardamān.

वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्य् अविधिनापरे। न मन्ये भ्रूणहत्यापि विशिष्टा तेन कर्मणा।

vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdanty avidhināpare. na manye bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā tena karmaṇā.

कृषिं साध्व् इति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा। भूमिं भूमिशयांश् चैव हन्ति काष्ठम् अयोमुखम्। तथैवानडुहो युक्तान् समवेक्षस्व जाजले।

kṛṣiṃ sādhv iti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā. bhūmiṃ bhūmiśayāṃś caiva hanti kāṣṭham ayomukham. tathaivānaḍuho yuktān samavekṣasva jājale.

अघ्न्या इति गवां नाम क एनान् हन्तुम् अर्हति। महच् चकाराकुशलं पृषध्रो गालभन्न् इव।

aghnyā iti gavāṃ nāma ka enān hantum arhati. mahac cakārākuśalaṃ pṛṣadhro gālabhann iva.

ऋषयो यतयो ह्य् एतन् नहुषे प्रत्यवेदयन्। गां मातरं चाप्य् अवधीर् वृषभं च प्रजापतिम्। अकार्यं नहुषाकार्षीर् लप्स्यामस् त्वत्कृते भयम्।

ṛṣayo yatayo hy etan nahuṣe pratyavedayan. gāṃ mātaraṃ cāpy avadhīr vṛṣabhaṃ ca prajāpatim. akāryaṃ nahuṣākārṣīr lapsyāmas tvatkṛte bhayam.

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्व् अपातयन्। ऋषयस् ते महाभागाः प्रजास्व् एव हि जाजले। भ्रूणहं नहुषं त्व् आहुर् न ते होष्यामहे हविः।

śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣv apātayan. ṛṣayas te mahābhāgāḥ prajāsv eva hi jājale. bhrūṇahaṃ nahuṣaṃ tv āhur na te hoṣyāmahe haviḥ.

इत्य् उक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः। ऋषयो यतयः शान्तास् तरसा प्रत्यवेदयन्।

ity uktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ. ṛṣayo yatayaḥ śāntās tarasā pratyavedayan.

ईदृशान् अशिवान् घोरान् आचारान् इह जाजले। केवलाचरितत्वात् तु निपुणान् नावबुध्यसे।

īdṛśān aśivān ghorān ācārān iha jājale. kevalācaritatvāt tu nipuṇān nāvabudhyase.

कारणाद् धर्मम् अन्विच्छेन् न लोकचरितं चरेत्। यो हन्याद् यश् च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले।

kāraṇād dharmam anvicchen na lokacaritaṃ caret. yo hanyād yaś ca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale.

समौ ताव् अपि मे स्यातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये। एतद् ईदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः।

samau tāv api me syātāṃ na hi me staḥ priyāpriye. etad īdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ.

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश् चैव सेव्यते। सततं धर्मशीलैश् च नैपुण्येनोपलक्षितः।

upapattyā hi saṃpanno yatibhiś caiva sevyate. satataṃ dharmaśīlaiś ca naipuṇyenopalakṣitaḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...