महाभारत 12.199 (श्लोक 1)

महाभारत

←शान्ति पर्व→

←अध्याय 199→

[mh-12-199] • 32 श्लोकाः

मनुर् उवाच। तद् एव सततं मन्ये न शक्यम् अनुवर्णितुम्। यथानिदर्शनं वस्तु न शक्यम् अनुबोधितुम्। यथा हि सारं जानाति न कथं चन संस्थितम्। परकायच्छविस् तद्वद् देहे ऽयं चेतनस् तथा। विना कायं न सा छाया तां विना कायम् अस्त्य् उत। तद्वद् एव विना नास्ति प्रकृतेर् इह वर्तनम्। इदं विना परं नास्ति नेदम् अस्ति परं विना। जीवात्मना त्व् असौ छिन्नस् त्व् एष चैव परात्मना। तत् तथेति विदुः के चिद् अतथ्यम् इति चापरे। उभयं मे मतं विद्वन् मुक्तिहेतौ समाहितम्। विमुक्तैश् च मृगः सो ऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः। सर्वेषां न हि दृश्यो हि तडिद्वत् स्फुरति ह्य् असौ। ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सो ऽपि किं पुनः। विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः। श्रुतिर् एषा ततो नित्या तस्माद् एकः परो मतः। न प्रयोजनम् उद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः। तादृशो ऽस्त्व् इति मन्तव्यस् तथा सत्यं महात्मना। नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत्। तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्य् अस्ति तथाविधः। एवं विद्वन् विजानीहि परमात्मानम् अव्ययम्। तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानाम् अनुसंयुतम्। सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः। सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम्। सर्वसाधारणः सर्वैर् उपास्यश् च महात्मभिः। वासुदेवेति विख्यातस् तं विदित्वाश्नुते ऽमृतम्। यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह। अथ तद् द्रक्ष्यसे ब्रह्म मणौ सूत्रम् इवार्पितम्।

manur uvāca. tad eva satataṃ manye na śakyam anuvarṇitum. yathānidarśanaṃ vastu na śakyam anubodhitum. yathā hi sāraṃ jānāti na kathaṃ cana saṃsthitam. parakāyacchavis tadvad dehe 'yaṃ cetanas tathā. vinā kāyaṃ na sā chāyā tāṃ vinā kāyam asty uta. tadvad eva vinā nāsti prakṛter iha vartanam. idaṃ vinā paraṃ nāsti nedam asti paraṃ vinā. jīvātmanā tv asau chinnas tv eṣa caiva parātmanā. tat tatheti viduḥ ke cid atathyam iti cāpare. ubhayaṃ me mataṃ vidvan muktihetau samāhitam. vimuktaiś ca mṛgaḥ so 'pi dṛśyate saṃyatendriyaḥ. sarveṣāṃ na hi dṛśyo hi taḍidvat sphurati hy asau. brāhmaṇasya samādṛśyo vartate so 'pi kiṃ punaḥ. vidyate paramaḥ śuddhaḥ sākṣibhūto vibhāvasuḥ. śrutir eṣā tato nityā tasmād ekaḥ paro mataḥ. na prayojanam uddiśya ceṣṭā tasya mahātmanaḥ. tādṛśo 'stv iti mantavyas tathā satyaṃ mahātmanā. nānāsaṃsthena bhedena sadā gativibhedavat. tasya bhedaḥ samākhyāto bhedo hy asti tathāvidhaḥ. evaṃ vidvan vijānīhi paramātmānam avyayam. tattadguṇaviśeṣeṇa saṃjñānām anusaṃyutam. sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sa ca sarvapravartakaḥ. sarvātmakaḥ sarvaśaktiḥ sarvakāraṇakāraṇam. sarvasādhāraṇaḥ sarvair upāsyaś ca mahātmabhiḥ. vāsudeveti vikhyātas taṃ viditvāśnute 'mṛtam. yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha. atha tad drakṣyase brahma maṇau sūtram ivārpitam.

तद् एव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः। मुक्तास्व् अथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा।

tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ. muktāsv atha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā.

तद्वद् गोषु मनुष्येषु तद्वद् धस्तिमृगादिषु। तद्वत् कीटपतंगेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः।

tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhastimṛgādiṣu. tadvat kīṭapataṃgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ.

येन येन शरीरेण यद् यत् कर्म करोत्य् अयम्। तेन तेन शरीरेण तत् तत् फलम् उपाश्नुते।

yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam. tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute.

यथा ह्य् एकरसा भूमिर् ओषध्यात्मानुसारिणी। तथा कर्मानुगा बुद्धिर् अन्तरात्मानुदर्शिनी।

yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī. tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī.

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसंधिता। अभिसंधिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्।

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisaṃdhitā. abhisaṃdhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam.

फलं कर्मात्मकं विद्यात् कर्म ज्ञेयात्मकं तथा। ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज् ज्ञानं सदसदात्मकम्। तद् एवम् इष्यते ब्रह्म संख्यानाद् विनिभिद्यते।

phalaṃ karmātmakaṃ vidyāt karma jñeyātmakaṃ tathā. jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyāj jñānaṃ sadasadātmakam. tad evam iṣyate brahma saṃkhyānād vinibhidyate.

ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा। क्षयान्ते तत् फलं दिव्यं ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्।

jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā. kṣayānte tat phalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam.

महद् धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः। अबुधास् तं न पश्यन्ति ह्य् आत्मस्था गुणबुद्धयः।

mahad dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ. abudhās taṃ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ.

पृथिवीरूपतो रूपम् अपाम् इह महत्तरम्। अद्भ्यो महत्तरं तेजस् तेजसः पवनो महान्।

pṛthivīrūpato rūpam apām iha mahattaram. adbhyo mahattaraṃ tejas tejasaḥ pavano mahān.

पवनाच् च महद् व्योम तस्मात् परतरं मनः। मनसो महती बुद्धिर् बुद्धेः कालो महान् स्मृतः।

pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṃ manaḥ. manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ.

कालात् स भगवान् विष्णुर् यस्य सर्वम् इदं जगत्। नादिर् न मध्यं नैवान्तस् तस्य देवस्य विद्यते।

kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṃ jagat. nādir na madhyaṃ naivāntas tasya devasya vidyate.

अनादित्वाद् अमध्यत्वाद् अनन्तत्वाच् च सो ऽव्ययः। अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्य् अन्तवद् उच्यते।

anāditvād amadhyatvād anantatvāc ca so 'vyayaḥ. atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hy antavad ucyate.

तद् ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद् धाम परमं स्मृतम्। तद् गत्वा कालविषयाद् विमुक्ता मोक्षम् आश्रिताः।

tad brahma paramaṃ proktaṃ tad dhāma paramaṃ smṛtam. tad gatvā kālaviṣayād vimuktā mokṣam āśritāḥ.

गुणैस् त्व् एतैः प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात् ततः परम्। निवृत्तिलक्षणो धर्मस् तथानन्त्याय कल्पते।

guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param. nivṛttilakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate.

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः। जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः।

ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ. jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ.

न चैवम् इष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम्। न यत्नसाध्यं तद् ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत्।

na caivam iṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam. na yatnasādhyaṃ tad brahma nādimadhyaṃ na cāntavat.

ऋचाम् आदिस् तथा साम्नां यजुषाम् आदिर् उच्यते। अन्तश् चादिमतां दृष्टो न चादिर् ब्रह्मणः स्मृतः।

ṛcām ādis tathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate. antaś cādimatāṃ dṛṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smṛtaḥ.

अनादित्वाद् अनन्तत्वात् तद् अनन्तम् अथाव्ययम्। अव्ययत्वाच् च निर्द्वंद्वं द्वंद्वाभावात् ततः परम्।

anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam. avyayatvāc ca nirdvaṃdvaṃ dvaṃdvābhāvāt tataḥ param.

अदृष्टतो ऽनुपायाच् च अप्य् अभिसंधेश् च कर्मणः। न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत् परम्।

adṛṣṭato 'nupāyāc ca apy abhisaṃdheś ca karmaṇaḥ. na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tat param.

विषयेषु च संसर्गाच् छाश्वतस्य च दर्शनात्। मनसा चान्यद् आकाङ्क्षन् परं न प्रतिपद्यते।

viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya ca darśanāt. manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate.

गुणान् यद् इह पश्यन्ति तद् इच्छन्त्य् अपरे जनाः। परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद् गुणार्थिनः।

guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ. paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ.

गुणैर् यस् त्व् अवरैर् युक्तः कथं विद्याद् गुणान् इमान्। अनुमानाद् धि गन्तव्यं गुणैर् अवयवैः सह।

guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṃ vidyād guṇān imān. anumānād dhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha.

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः। मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्।

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ. mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam.

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः। मनसा चेन्द्रियग्रामम् अनन्तं प्रतिपद्यते।

jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ. manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate.

बुद्धिप्रहीणो मनसासमृद्धस्; तथा निराशीर् गुणताम् उपैति। परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना; हुताशनं वायुर् इवेन्धनस्थम्।

buddhiprahīṇo manasāsamṛddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti. paraṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham.

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम्। अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो; गुणादाने ब्रह्मशरीरम् एति।

guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām. anenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahmaśarīram eti.

अव्यक्तात्मा पुरुषो ऽव्यक्तकर्मा; सो ऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्य् अन्तकाले। तैर् एवायं चेन्द्रियैर् वर्धमानैर्; ग्लायद्भिर् वा वर्तते कर्मरूपः।

avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā; so 'vyaktatvaṃ gacchati hy antakāle. tair evāyaṃ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karmarūpaḥ.

सर्वैर् अयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो; देहः प्राप्तः पञ्चभूताश्रयः स्यात्। नासामर्थ्याद् गच्छति कर्मणेह; हीनस् तेन परमेणाव्ययेन।

sarvair ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañcabhūtāśrayaḥ syāt. nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena.

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तम् अस्या; ह्य् अन्तश् चास्या भविता चेति विद्धि। परं नयन्तीह विलोभ्यमानं; यथा प्लवं वायुर् इवार्णवस्थम्।

pṛthvyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi. paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham.

दिवाकरो गुणम् उपलभ्य निर्गुणो; यथा भवेद् व्यपगतरश्मिमण्डलः। तथा ह्य् असौ मुनिर् इह निर्विशेषवान्; स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्।

divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimaṇḍalaḥ. tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam.

अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; स्वयंभुवं प्रभवनिधानम् अव्ययम्। सनातनं यद् अमृतम् अव्ययं पदं; विचार्य तं शमम् अमृतत्वम् अश्नुते। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ दुःखशोकसमाकुले। संसारचक्रे लोकानां निर्वेदो नास्ति किं न्व् इदम्। भीष्म उवाच। अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्। निबन्धनस्य संवादं भोगवत्या नृपोत्तम। मुनिं निबन्धनं शुष्कं धमनीयाकृतिं तथा। निरारम्भं निरालम्बम् असज्जन्तं च कर्मणि। पुत्रं दृष्ट्वाप्य् उवाचार्तं माता भोगवती तदा। उत्तिष्ठ मूढ किं शेषे निरपेक्षः सुहृज्जनैः। निरालम्बो धनोपाये पैतृकं तव किं धनम्। निबन्धन उवाच। पैतृकं मे महन् मातः सर्वदुःखालयं त्व् इह। अस्त्य् एतत् तद्विघाताय यतिष्ये तत्र मा शुचः। इदं शरीरम् अत्युग्रं पित्रा दत्तम् असंशयम्। तम् एव पितरं गत्वा धनं तिष्ठति शाश्वतम्। कश् चिन् महति संसारे वर्तमानो धनेच्छया। वनदुर्गम् अभिप्राप्तो महत् क्रव्यादसंकुलम्। सिंहव्याघ्रगजाकारैर् अतिघोरैर् महाशनैः। समन्तात् सुपरिक्षिप्तं स दृष्ट्वा व्यथते पुमान्। स तद् वनं ह्य् अनुचरन् विप्रधावन्न् इतस् ततः। वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणार्थं प्रधावति। अथापश्यद् वनं रूढं समन्ताद् वागुरावृतम्। वनमध्ये च तत्रासीद् उदपानः समावृतः। वल्लिभिस् तृणसंछिन्नैर् गूढाभिर् अभिसंवृतः। स पपात द्विजस् तत्र विजने सलिलाशये। विलग्नश् चाभवत् तस्मिंल् लतासंतानसंकुले। बाहुभ्यां संपरिष्वक्तस् तया परमसत्त्वया। स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्य् अधःशिराः। अधस् तत्रैव जातश् च जम्बूवृक्षः सुदुस्तरः। कूपस्य तस्य वेलाया अपश्यत् सुमहाफलम्। वृक्षं बहुविधं व्योमवल्लीपुष्पसमाकुलम्। नानारूपा मधुकरास् तस्मिन् वृक्षे ऽभवन् किल। तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रववृते तदा। विलम्बमानः स पुमान् धारां पिबति सर्वदा। न तस्य तृष्णा विरता पीयमानस्य संकटे। परीप्सति च तां नित्यम् अतृप्तः स पुनः पुनः। एवं स वसते तत्र दुःखिदुःखी पुनः पुनः। मया तु तद् धनं देयं तव दास्यामि चेच्छसि। तस्य च प्रार्थितः सो ऽथ दत्त्वा मुक्तिम् अवाप सः। सा च त्यक्त्वार्थसंकल्पं जगाम परमां गतिम्। एवं संसारचक्रस्य स्वरूपज्ञा नृपोत्तम। युधिष्ठिर उवाच। परं वैराग्यम् आगम्य गच्छन्ति परमं पदम्। एवं संसारचक्रस्य स्वरूपं विदितं न मे। पैतृकं तु धनं प्रोक्तं किं तद् विद्वन् महात्मना। कान्तारम् इति किं प्रोक्तं को हस्ती स तु कूपकः। किंसंज्ञिको महावृक्षो मधु वापि पितामह। एतं मे संशयं विद्धि धनशब्दं किम् उच्यते। भीष्म उवाच। कथं लब्धं धनं तेन तथा च किम् इदं त्व् इह। उपाख्यानम् इदं सर्वं मोक्षविद्भिर् उदाहृतम्। सुमतिं विन्दते येन बन्धनाशश् च भारत। एतद् उक्तं हि कान्तारं महान् संसार एव सः। ये ते प्रतिष्ठिता व्याला व्याधयस् ते प्रकीर्तिताः। या सा नारी महाघोरा वर्णरूपविनाशिनी। ताम् आहुश् च जरां प्राज्ञाः परिष्वक्तं यया जगत्। यस् तत्र कूपे वसते महाहिः काल एव सः। यो वृक्षः स च मृत्युर् हि स्वकृतं तस्य तत् फलम्। ये तु कृष्णाः सिता राजन् मूषिका रात्र्यहानि वै। द्विषट्कपदसंयुक्तो यो हस्ती षण्मुखाकृतिः। स च संवत्सरः प्रोक्तः पादमासर्तवो मुखाः। एतत् संसारचक्रस्य स्वरूपं व्याहृतं मया। एवं लब्धधनं राजंस् तत् स्वरूपं विनाशय। एतज् ज्ञात्वा तु सा राजन् परं वैराग्यम् आस्थिता। यथोक्तविधिना भूयः परं पदम् अवाप सः। धत्ते धारयते चैव एतस्मात् कारणाद् धनम्। तद् गच्छ चामृतं शुद्धं हिरण्यम् अमृतं तपः। तत्स्वरूपो महादेवः कृष्णो देवकिनन्दनः। तस्य प्रसादाद् दुःखस्य नाशं प्राप्स्यसि मानद। एकः कर्ता स कृष्णश् च ज्ञानिनां परमा गतिः। इदम् आश्रित्य देवेन्द्रो देवा रुद्रास् तथाश्विनौ। स्वे स्वे पदे विविशिरे भुक्तिमुक्तिविदो जनाः। भूतानाम् अन्तरात्मासौ स नित्यपदसंवृतः। श्रूयताम् अस्य सद्भावः सम्यग् ज्ञानं यथा तव। भवेद् एतन् निबोध त्वं नारदाय पुरा हरिः। दर्शयित्वात्मनो रूपं यद् अवोचत् स्वयं विभुः। पुरा देव ऋषिः श्रीमान् नारदः परमार्थवान्। चचार पृथिवीं कृत्स्नां तीर्थान्य् अनुचरन् प्रभुः। हिमवत्पादम् आश्रित्य विचार्य च पुनः पुनः। स ददर्श ह्रदं तत्र पद्मोत्पलसमाकुलम्। ददर्श कन्यां तत्तीरे सर्वाभरणभूषिताम्। शोभमानां श्रिया राजन् क्रीडन्तीम् उत्पलैस् तथा। सा महात्मानम् आलोक्य नारदेत्य् आह भामिनी। तस्याः समीपम् आसाद्य तस्थौ विस्मितमानसः। वीक्षमाणं तम् आज्ञाय सा कन्या चारुहासिनी। विजजृम्भे महाभागा स्मयमाना पुनः पुनः। तस्मात् समभवद् वक्त्रात् पुरुषाकृतिसंयुतः। रत्नबिन्दुचिताङ्गस् तु सर्वाभरणभूषितः। आदित्यसदृशाकारः शिरसा धारयन् मणिम्। पुनर् एव तदाकारसदृशः समजायत। तृतीयस् तु महाराज विविधाभरणैर् युतः। प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा विविधध्वनयस् तु ताम्। ततः सर्वेण विप्रर्षिः कन्यां पप्रच्छ तां शुभाम्। का त्वं परमकल्याणि पद्मेन्दुसदृशानने। कन्योवाच। न जाने त्वां महादेवि ब्रूहि सत्यम् अनिन्दिते। सावित्री नाम विप्रर्षे शृणु भद्रं तवास्तु वै। किं करिष्यामि तद् ब्रूहि तव यच् चेतसि स्थितम्। नारद उवाच। अभिवादये त्वां सावित्रि कृतार्थो ऽहम् अनिन्दिते। एतं मे संशयं देवि वक्तुम् अर्हसि शोभने। यस् तु वै प्रथमोत्पन्नः को ऽसौ स पुरुषाकृतिः। कन्योवाच। बिन्दवस् तु महादेवि मूर्ध्नि ज्योतिर्मयाकृतिः। अग्रजः प्रथमोत्पन्नो यजुर्वेदस् तथापरः। तृतीयः सामवेदस् तु संशयो व्येतु ते मुने। वेदाश् च बिन्दुसंयुक्ता यज्ञस्य फलसंश्रिताः। यत् तद् दृष्टं महज् ज्योतिर् ज्योतिर् इत्य् उच्यते बुधैः। ऋषे ज्ञेयं मया चापीत्य् उक्त्वा चान्तरधीयत। ततः स विस्मयाविष्टो नारदः पुरुषर्षभ। ध्यानयुक्तः स तु चिरं न बुबोध महामतिः। ततः स्नात्वा महातेजा वाग्यतो नियतेन्द्रियः। तुष्टाव पुरुषव्याघ्रो जिज्ञासुश् च तद् अद्भुतम्। ततो वर्षशते पूर्णे भगवांल् लोकभावनः। प्रादुश् चकार विश्वात्मा ऋषेः परमसौहृदात्। तम् आगतं जगन्नाथं सर्वकारणकारणम्। अखिलामरमौल्यङ्गरुक्मारुणपदद्वयम्। वैनतेयपदस्पर्शकणशोभितजानुकम्। पीताम्बरलसत्काञ्चीदामबद्धकटीतटम्। श्रीवत्सवक्षसं चारुमणिकौस्तुभकंधरम्। मन्दस्मितमुखाम्भोजं चलदायतलोचनम्। नम्रचापानुकरणनम्रभ्रूयुगशोभितम्। नानारत्नमणीवज्रस्फुरन्मकरकुण्डलम्। इन्द्रनीलनिभाभं तं केयूरमकुटोज्ज्वलम्। देवैर् इन्द्रपुरोगैश् च ऋषिसंघैर् अभिष्टुतम्। नारदो जयशब्देन ववन्दे शिरसा हरिम्। ततः स भगवाञ् श्रीमान् मेघगम्भीरया गिरा। प्राहेशः सर्वभूतानां नारदं पतितं क्षितौ। भद्रम् अस्तु ऋषे तुभ्यं वरं वरय सुव्रत। यत् ते मनसि सुव्यक्तम् अस्ति च प्रददामि तत्। स चेमं जयशब्देन प्रसीदेत्य् आतुरो मुनिः। प्रोवाच हृदि संरूढं शङ्खचक्रगदाधरम्। विवक्षितं जगन्नाथ मया ज्ञातं त्वयाच्युत। तत् प्रसीद हृषीकेश श्रोतुम् इच्छामि तद् धरे। ततः स्मयन् महाविष्णुर् अभ्यभाषत नारदम्। यद् दृष्टं मम रूपं तु वेदानां शिरसि त्वया। निर्द्वंद्वा निरहंकाराः शुचयः शुद्धलोचनाः। तं मां पश्यन्ति सततं तान् पृच्छ यद् इहेच्छसि। ये योगिनो महाप्राज्ञा मदंशा ये व्यवस्थिताः। भीष्म उवाच। तेषां प्रसादं देवर्षे मत्प्रसादम् अवैहि तत्। इत्य् उक्त्वा स जगामाथ भगवान् भूतभावनः। तस्माद् व्रज हृषीकेशं कृष्णं देवकिनन्दनम्। एतम् आराध्य गोविन्दं गता मुक्तिं महर्षयः। एष कर्ता विकर्ता च सर्वकारणकारणम्। मयाप्य् एतच् छ्रुतं राजन् नारदात् तु निबोध तत्। स्वयम् एव समाचष्ट नारदो भगवान् मुनिः। समस्तसंसारविघातकारणं। भजन्ति ये विष्णुम् अनन्यमानसाः। ते यान्ति सायुज्यम् अतीवदुर्लभम्। इतीव नित्यं हृदि वर्णयन्ति।

anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānam avyayam. sanātanaṃ yad amṛtam avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamam amṛtatvam aśnute. yudhiṣṭhira uvāca. pitāmaha mahāprājña duḥkhaśokasamākule. saṃsāracakre lokānāṃ nirvedo nāsti kiṃ nv idam. bhīṣma uvāca. atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam. nibandhanasya saṃvādaṃ bhogavatyā nṛpottama. muniṃ nibandhanaṃ śuṣkaṃ dhamanīyākṛtiṃ tathā. nirārambhaṃ nirālambam asajjantaṃ ca karmaṇi. putraṃ dṛṣṭvāpy uvācārtaṃ mātā bhogavatī tadā. uttiṣṭha mūḍha kiṃ śeṣe nirapekṣaḥ suhṛjjanaiḥ. nirālambo dhanopāye paitṛkaṃ tava kiṃ dhanam. nibandhana uvāca. paitṛkaṃ me mahan mātaḥ sarvaduḥkhālayaṃ tv iha. asty etat tadvighātāya yatiṣye tatra mā śucaḥ. idaṃ śarīram atyugraṃ pitrā dattam asaṃśayam. tam eva pitaraṃ gatvā dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam. kaś cin mahati saṃsāre vartamāno dhanecchayā. vanadurgam abhiprāpto mahat kravyādasaṃkulam. siṃhavyāghragajākārair atighorair mahāśanaiḥ. samantāt suparikṣiptaṃ sa dṛṣṭvā vyathate pumān. sa tad vanaṃ hy anucaran vipradhāvann itas tataḥ. vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇārthaṃ pradhāvati. athāpaśyad vanaṃ rūḍhaṃ samantād vāgurāvṛtam. vanamadhye ca tatrāsīd udapānaḥ samāvṛtaḥ. vallibhis tṛṇasaṃchinnair gūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ. sa papāta dvijas tatra vijane salilāśaye. vilagnaś cābhavat tasmiṃl latāsaṃtānasaṃkule. bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktas tayā paramasattvayā. sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ. adhas tatraiva jātaś ca jambūvṛkṣaḥ sudustaraḥ. kūpasya tasya velāyā apaśyat sumahāphalam. vṛkṣaṃ bahuvidhaṃ vyomavallīpuṣpasamākulam. nānārūpā madhukarās tasmin vṛkṣe 'bhavan kila. teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā pravavṛte tadā. vilambamānaḥ sa pumān dhārāṃ pibati sarvadā. na tasya tṛṣṇā viratā pīyamānasya saṃkaṭe. parīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ. evaṃ sa vasate tatra duḥkhiduḥkhī punaḥ punaḥ. mayā tu tad dhanaṃ deyaṃ tava dāsyāmi cecchasi. tasya ca prārthitaḥ so 'tha dattvā muktim avāpa saḥ. sā ca tyaktvārthasaṃkalpaṃ jagāma paramāṃ gatim. evaṃ saṃsāracakrasya svarūpajñā nṛpottama. yudhiṣṭhira uvāca. paraṃ vairāgyam āgamya gacchanti paramaṃ padam. evaṃ saṃsāracakrasya svarūpaṃ viditaṃ na me. paitṛkaṃ tu dhanaṃ proktaṃ kiṃ tad vidvan mahātmanā. kāntāram iti kiṃ proktaṃ ko hastī sa tu kūpakaḥ. kiṃsaṃjñiko mahāvṛkṣo madhu vāpi pitāmaha. etaṃ me saṃśayaṃ viddhi dhanaśabdaṃ kim ucyate. bhīṣma uvāca. kathaṃ labdhaṃ dhanaṃ tena tathā ca kim idaṃ tv iha. upākhyānam idaṃ sarvaṃ mokṣavidbhir udāhṛtam. sumatiṃ vindate yena bandhanāśaś ca bhārata. etad uktaṃ hi kāntāraṃ mahān saṃsāra eva saḥ. ye te pratiṣṭhitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ. yā sā nārī mahāghorā varṇarūpavināśinī. tām āhuś ca jarāṃ prājñāḥ pariṣvaktaṃ yayā jagat. yas tatra kūpe vasate mahāhiḥ kāla eva saḥ. yo vṛkṣaḥ sa ca mṛtyur hi svakṛtaṃ tasya tat phalam. ye tu kṛṣṇāḥ sitā rājan mūṣikā rātryahāni vai. dviṣaṭkapadasaṃyukto yo hastī ṣaṇmukhākṛtiḥ. sa ca saṃvatsaraḥ proktaḥ pādamāsartavo mukhāḥ. etat saṃsāracakrasya svarūpaṃ vyāhṛtaṃ mayā. evaṃ labdhadhanaṃ rājaṃs tat svarūpaṃ vināśaya. etaj jñātvā tu sā rājan paraṃ vairāgyam āsthitā. yathoktavidhinā bhūyaḥ paraṃ padam avāpa saḥ. dhatte dhārayate caiva etasmāt kāraṇād dhanam. tad gaccha cāmṛtaṃ śuddhaṃ hiraṇyam amṛtaṃ tapaḥ. tatsvarūpo mahādevaḥ kṛṣṇo devakinandanaḥ. tasya prasādād duḥkhasya nāśaṃ prāpsyasi mānada. ekaḥ kartā sa kṛṣṇaś ca jñānināṃ paramā gatiḥ. idam āśritya devendro devā rudrās tathāśvinau. sve sve pade viviśire bhuktimuktivido janāḥ. bhūtānām antarātmāsau sa nityapadasaṃvṛtaḥ. śrūyatām asya sadbhāvaḥ samyag jñānaṃ yathā tava. bhaved etan nibodha tvaṃ nāradāya purā hariḥ. darśayitvātmano rūpaṃ yad avocat svayaṃ vibhuḥ. purā deva ṛṣiḥ śrīmān nāradaḥ paramārthavān. cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tīrthāny anucaran prabhuḥ. himavatpādam āśritya vicārya ca punaḥ punaḥ. sa dadarśa hradaṃ tatra padmotpalasamākulam. dadarśa kanyāṃ tattīre sarvābharaṇabhūṣitām. śobhamānāṃ śriyā rājan krīḍantīm utpalais tathā. sā mahātmānam ālokya nāradety āha bhāminī. tasyāḥ samīpam āsādya tasthau vismitamānasaḥ. vīkṣamāṇaṃ tam ājñāya sā kanyā cāruhāsinī. vijajṛmbhe mahābhāgā smayamānā punaḥ punaḥ. tasmāt samabhavad vaktrāt puruṣākṛtisaṃyutaḥ. ratnabinducitāṅgas tu sarvābharaṇabhūṣitaḥ. ādityasadṛśākāraḥ śirasā dhārayan maṇim. punar eva tadākārasadṛśaḥ samajāyata. tṛtīyas tu mahārāja vividhābharaṇair yutaḥ. pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā vividhadhvanayas tu tām. tataḥ sarveṇa viprarṣiḥ kanyāṃ papraccha tāṃ śubhām. kā tvaṃ paramakalyāṇi padmendusadṛśānane. kanyovāca. na jāne tvāṃ mahādevi brūhi satyam anindite. sāvitrī nāma viprarṣe śṛṇu bhadraṃ tavāstu vai. kiṃ kariṣyāmi tad brūhi tava yac cetasi sthitam. nārada uvāca. abhivādaye tvāṃ sāvitri kṛtārtho 'ham anindite. etaṃ me saṃśayaṃ devi vaktum arhasi śobhane. yas tu vai prathamotpannaḥ ko 'sau sa puruṣākṛtiḥ. kanyovāca. bindavas tu mahādevi mūrdhni jyotirmayākṛtiḥ. agrajaḥ prathamotpanno yajurvedas tathāparaḥ. tṛtīyaḥ sāmavedas tu saṃśayo vyetu te mune. vedāś ca bindusaṃyuktā yajñasya phalasaṃśritāḥ. yat tad dṛṣṭaṃ mahaj jyotir jyotir ity ucyate budhaiḥ. ṛṣe jñeyaṃ mayā cāpīty uktvā cāntaradhīyata. tataḥ sa vismayāviṣṭo nāradaḥ puruṣarṣabha. dhyānayuktaḥ sa tu ciraṃ na bubodha mahāmatiḥ. tataḥ snātvā mahātejā vāgyato niyatendriyaḥ. tuṣṭāva puruṣavyāghro jijñāsuś ca tad adbhutam. tato varṣaśate pūrṇe bhagavāṃl lokabhāvanaḥ. prāduś cakāra viśvātmā ṛṣeḥ paramasauhṛdāt. tam āgataṃ jagannāthaṃ sarvakāraṇakāraṇam. akhilāmaramaulyaṅgarukmāruṇapadadvayam. vainateyapadasparśakaṇaśobhitajānukam. pītāmbaralasatkāñcīdāmabaddhakaṭītaṭam. śrīvatsavakṣasaṃ cārumaṇikaustubhakaṃdharam. mandasmitamukhāmbhojaṃ caladāyatalocanam. namracāpānukaraṇanamrabhrūyugaśobhitam. nānāratnamaṇīvajrasphuranmakarakuṇḍalam. indranīlanibhābhaṃ taṃ keyūramakuṭojjvalam. devair indrapurogaiś ca ṛṣisaṃghair abhiṣṭutam. nārado jayaśabdena vavande śirasā harim. tataḥ sa bhagavāñ śrīmān meghagambhīrayā girā. prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ nāradaṃ patitaṃ kṣitau. bhadram astu ṛṣe tubhyaṃ varaṃ varaya suvrata. yat te manasi suvyaktam asti ca pradadāmi tat. sa cemaṃ jayaśabdena prasīdety āturo muniḥ. provāca hṛdi saṃrūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam. vivakṣitaṃ jagannātha mayā jñātaṃ tvayācyuta. tat prasīda hṛṣīkeśa śrotum icchāmi tad dhare. tataḥ smayan mahāviṣṇur abhyabhāṣata nāradam. yad dṛṣṭaṃ mama rūpaṃ tu vedānāṃ śirasi tvayā. nirdvaṃdvā nirahaṃkārāḥ śucayaḥ śuddhalocanāḥ. taṃ māṃ paśyanti satataṃ tān pṛccha yad ihecchasi. ye yogino mahāprājñā madaṃśā ye vyavasthitāḥ. bhīṣma uvāca. teṣāṃ prasādaṃ devarṣe matprasādam avaihi tat. ity uktvā sa jagāmātha bhagavān bhūtabhāvanaḥ. tasmād vraja hṛṣīkeśaṃ kṛṣṇaṃ devakinandanam. etam ārādhya govindaṃ gatā muktiṃ maharṣayaḥ. eṣa kartā vikartā ca sarvakāraṇakāraṇam. mayāpy etac chrutaṃ rājan nāradāt tu nibodha tat. svayam eva samācaṣṭa nārado bhagavān muniḥ. samastasaṃsāravighātakāraṇaṃ. bhajanti ye viṣṇum ananyamānasāḥ. te yānti sāyujyam atīvadurlabham. itīva nityaṃ hṛdi varṇayanti.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents