जनमेजय उवाच। गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः। किम् अचेष्टत विप्रर्षे तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि। तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः। कृपप्रभृतयश् चैव किम् अकुर्वत ते त्रयः। अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश् चान्योन्यकारितः। वैशंपायन उवाच। वृत्तान्तम् उत्तरं ब्रूहि यद् अभाषत संजयः। हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः। संजय उवाच। संजयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रम् उपस्थितः। आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वराः। पितृलोकं गता राजन् सर्वे तव सुतैः सह। याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत। घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता। पुत्राणाम् अथ पौत्राणां पितॄणां च महीपते। आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय। वैशंपायन उवाच। तच् छ्रुत्वा वचनं घोरं संजयस्य महीपतिः। गतासुर् इव निश्चेष्टो न्यपतत् पृथिवीतले। तं शयानम् उपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम्। विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनम् अब्रवीत्। उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे मा शुचो भरतर्षभ। एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गतिः। अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत। अभावनिधनान्य् एव तत्र का परिदेवना। न शोचन् मृतम् अन्वेति न शोचन् म्रियते नरः। एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थम् अनुशोचसि। अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश् च जीवति। कालं प्राप्य महाराज न कश् चिद् अतिवर्तते। कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्य् उत। न कालस्य प्रियः कश् चिन् न द्वेष्यः कुरुसत्तम। यथा वायुस् तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वतः। तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ। एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम्। यस्य कालः प्रयात्य् अग्रे तत्र का परिदेवना। यांश् चापि निहतान् युद्धे राजंस् त्वम् अनुशोचसि। अशोच्या हि महात्मानः सर्वे ते त्रिदिवं गताः। न यज्ञैर् दक्षिणावद्भिर् न तपोभिर् न विद्यया। तथा स्वर्गम् उपायान्ति यथा शूरास् तनुत्यजः। सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे च चरितव्रताः। सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास् तत्र का परिदेवना। शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस् ते शराहुतीः। हूयमानाञ् शरांश् चैव सेहुर् उत्तमपूरुषाः। एवं राजंस् तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानम् उत्तमम्। न युद्धाद् अधिकं किं चित् क्षत्रियस्येह विद्यते। क्षत्रियास् ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः। आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि। आत्मनात्मानम् आश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ। नाद्य शोकाभिभूतस् त्वं कार्यम् उत्स्रष्टुम् अर्हसि।
janamejaya uvāca. gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ. kim aceṣṭata viprarṣe tan me vyākhyātum arhasi. tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ. kṛpaprabhṛtayaś caiva kim akurvata te trayaḥ. aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaś cānyonyakāritaḥ. vaiśaṃpāyana uvāca. vṛttāntam uttaraṃ brūhi yad abhāṣata saṃjayaḥ. hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ. saṃjaya uvāca. saṃjayo vigataprajño dhṛtarāṣṭram upasthitaḥ. āgamya nānādeśebhyo nānājanapadeśvarāḥ. pitṛlokaṃ gatā rājan sarve tava sutaiḥ saha. yācyamānena satataṃ tava putreṇa bhārata. ghātitā pṛthivī sarvā vairasyāntaṃ vidhitsatā. putrāṇām atha pautrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca mahīpate. ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ pretakāryāṇi kāraya. vaiśaṃpāyana uvāca. tac chrutvā vacanaṃ ghoraṃ saṃjayasya mahīpatiḥ. gatāsur iva niśceṣṭo nyapatat pṛthivītale. taṃ śayānam upāgamya pṛthivyāṃ pṛthivīpatim. viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt. uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe mā śuco bharatarṣabha. eṣā vai sarvasattvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ. abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata. abhāvanidhanāny eva tatra kā paridevanā. na śocan mṛtam anveti na śocan mriyate naraḥ. evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anuśocasi. ayudhyamāno mriyate yudhyamānaś ca jīvati. kālaṃ prāpya mahārāja na kaś cid ativartate. kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāny uta. na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama. yathā vāyus tṛṇāgrāṇi saṃvartayati sarvataḥ. tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha. ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām. yasya kālaḥ prayāty agre tatra kā paridevanā. yāṃś cāpi nihatān yuddhe rājaṃs tvam anuśocasi. aśocyā hi mahātmānaḥ sarve te tridivaṃ gatāḥ. na yajñair dakṣiṇāvadbhir na tapobhir na vidyayā. tathā svargam upāyānti yathā śūrās tanutyajaḥ. sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve ca caritavratāḥ. sarve cābhimukhāḥ kṣīṇās tatra kā paridevanā. śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvus te śarāhutīḥ. hūyamānāñ śarāṃś caiva sehur uttamapūruṣāḥ. evaṃ rājaṃs tavācakṣe svargyaṃ panthānam uttamam. na yuddhād adhikaṃ kiṃ cit kṣatriyasyeha vidyate. kṣatriyās te mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ. āśiṣaṃ paramāṃ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi. ātmanātmānam āśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha. nādya śokābhibhūtas tvaṃ kāryam utsraṣṭum arhasi.