महाभारत 1.151 (श्लोक 1)

महाभारत

आदि पर्व→

←अध्याय 151→

[mh-1-151] • 25 श्लोकाः

वैशंपायन उवाच। ततो रात्र्यां व्यतीतायाम् अन्नम् आदाय पाण्डवः। भीमसेनो ययौ तत्र यत्रासौ पुरुषादकः। वैशंपायनः। भीमसेनः। वैशंपायनः। अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः। ब्राह्मणं समुपागम्य वाक्यं चेदम् उवाच ह। आपदस् त्वां मोचयेयं सपुत्रं ब्राह्मणप्रिय। मा भैषी राक्षसात् तस्मान् मां ददातु बलिं भवान्। इह माम् आशितं कर्तुं प्रयतस्व द्विजोत्तम। अथात्मानं प्रदास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे। त्वरध्वं किं विलम्बध्वं मा चिरं कुरुतानघाः। व्यवस्येयं मम प्राणैर् युष्मान् रक्षितुम् अद्य वै। एवम् उक्तस् तु भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ। सुहृदां तत् समाख्याय ददाव् अन्नं सुसंस्कृतम्। पिशितोदनम् आजह्रुर् अथास्मै पुरवासिनः। सघृतं सोपदंशं च सूपैर् नानाविधैः सह। तद् अशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च। मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान् बहून्। ततो ऽपिबद् दधिघटान् सुबहून् द्रोणसंमितान्। तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत् समुपार्जितम्। उपजह्रुर् भूतभागं समृद्धमनसस् तदा। ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्। समारुह्यान्नसंपूर्णं शकटं स वृकोदरः। प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश् च परिवारितः। आत्मानम् एषो ऽन्नभृतो राक्षसाय प्रदास्यति। तरुणो ऽप्रतिरूपश् च दृढ औदरिको युवा। वाग्भिर् एवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः। चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ। वादित्राणां प्रणादेन ततस् तं पुरुषादकम्। अभ्यगच्छत् सुसंहृष्टः स तत्र मनुजैर् वृतः। संप्राप्य स च तं देशम् एकाकी समुपाययौ। पुरुषादभयाद् भीतस् तत्रैवासीज् जनव्रजः। स गत्वा दीर्घम् अध्वानं दक्षिणाम् अभितो दिशम्। यथोपदिष्टम् उद्देशे ददर्श विटपद्रुमम्। केशमज्जास्थिमेदोभिर् बाहूरुचरणैर् अपि। आर्द्रैः शुष्कैश् च संकीर्णम् अभितो ऽथ वनस्पतिम्। गृध्रकङ्कबलच्छन्नं गोमायुगणसंकुलम्। उग्रगन्धम् अचक्षुष्यं श्मशानम् इव दारुणम्। तं प्रविश्य महावृक्षं चिन्तयाम् आस वीर्यवान्। यावन् न दृश्यते रक्षो बकस् तु बलदर्पितः। आचितं विविधैर् भोज्यैर् अन्नैर् गिरिनिभैर् इदम्। शकटं सूपसंपूर्णं यावद् द्रक्ष्यति राक्षसः। तावद् एव हि भोक्ष्ये ऽहं दुर्लभं वै पुनर् भवेत्। विप्रकीर्येत सर्वं हि प्रयुद्धे मयि रक्षसा। अभोज्यं च शवं स्पृष्ट्वा निगृहीते बके भवेत्। स त्व् एवं भीमकर्मा तु भीमसेनो ऽभिलक्ष्य च। उपविष्टः शनैर् अन्नं प्रभुङ्क्ते स्म परं वरम्। ते ततः सर्वतो ऽपश्यन् द्रुमान् आरुह्य नागराः। नारक्षो बलिम् अश्नीयाद् एवं बहु च मानवाः। भुङ्क्ते ब्राह्मणरूपेण बको ऽयम् इति चाब्रुवन्। स तं हसति तेजस्वी तदन्नम् उपयुज्य च।

vaiśaṃpāyana uvāca. tato rātryāṃ vyatītāyām annam ādāya pāṇḍavaḥ. bhīmaseno yayau tatra yatrāsau puruṣādakaḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. bhīmasenaḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. atha rātryāṃ vyatītāyāṃ bhīmaseno mahābalaḥ. brāhmaṇaṃ samupāgamya vākyaṃ cedam uvāca ha. āpadas tvāṃ mocayeyaṃ saputraṃ brāhmaṇapriya. mā bhaiṣī rākṣasāt tasmān māṃ dadātu baliṃ bhavān. iha mām āśitaṃ kartuṃ prayatasva dvijottama. athātmānaṃ pradāsyāmi tasmai ghorāya rakṣase. tvaradhvaṃ kiṃ vilambadhvaṃ mā ciraṃ kurutānaghāḥ. vyavasyeyaṃ mama prāṇair yuṣmān rakṣitum adya vai. evam uktas tu bhīmena brāhmaṇo bharatarṣabha. suhṛdāṃ tat samākhyāya dadāv annaṃ susaṃskṛtam. piśitodanam ājahrur athāsmai puravāsinaḥ. saghṛtaṃ sopadaṃśaṃ ca sūpair nānāvidhaiḥ saha. tad aśitvā bhīmaseno māṃsāni vividhāni ca. modakāni ca mukhyāni citrodanacayān bahūn. tato 'pibad dadhighaṭān subahūn droṇasaṃmitān. tasya bhuktavataḥ paurā yathāvat samupārjitam. upajahrur bhūtabhāgaṃ samṛddhamanasas tadā. tato rātryāṃ vyatītāyāṃ savyañjanadadhiplutam. samāruhyānnasaṃpūrṇaṃ śakaṭaṃ sa vṛkodaraḥ. prayayau tūryanirghoṣaiḥ pauraiś ca parivāritaḥ. ātmānam eṣo 'nnabhṛto rākṣasāya pradāsyati. taruṇo 'pratirūpaś ca dṛḍha audariko yuvā. vāgbhir evaṃprakārābhiḥ stūyamāno vṛkodaraḥ. cucoda sa balīvardau yuktau sarvāṅgakālakau. vāditrāṇāṃ praṇādena tatas taṃ puruṣādakam. abhyagacchat susaṃhṛṣṭaḥ sa tatra manujair vṛtaḥ. saṃprāpya sa ca taṃ deśam ekākī samupāyayau. puruṣādabhayād bhītas tatraivāsīj janavrajaḥ. sa gatvā dīrgham adhvānaṃ dakṣiṇām abhito diśam. yathopadiṣṭam uddeśe dadarśa viṭapadrumam. keśamajjāsthimedobhir bāhūrucaraṇair api. ārdraiḥ śuṣkaiś ca saṃkīrṇam abhito 'tha vanaspatim. gṛdhrakaṅkabalacchannaṃ gomāyugaṇasaṃkulam. ugragandham acakṣuṣyaṃ śmaśānam iva dāruṇam. taṃ praviśya mahāvṛkṣaṃ cintayām āsa vīryavān. yāvan na dṛśyate rakṣo bakas tu baladarpitaḥ. ācitaṃ vividhair bhojyair annair girinibhair idam. śakaṭaṃ sūpasaṃpūrṇaṃ yāvad drakṣyati rākṣasaḥ. tāvad eva hi bhokṣye 'haṃ durlabhaṃ vai punar bhavet. viprakīryeta sarvaṃ hi prayuddhe mayi rakṣasā. abhojyaṃ ca śavaṃ spṛṣṭvā nigṛhīte bake bhavet. sa tv evaṃ bhīmakarmā tu bhīmaseno 'bhilakṣya ca. upaviṣṭaḥ śanair annaṃ prabhuṅkte sma paraṃ varam. te tataḥ sarvato 'paśyan drumān āruhya nāgarāḥ. nārakṣo balim aśnīyād evaṃ bahu ca mānavāḥ. bhuṅkte brāhmaṇarūpeṇa bako 'yam iti cābruvan. sa taṃ hasati tejasvī tadannam upayujya ca.

आसाद्य तु वनं तस्य रक्षसः पाण्डवो बली। आजुहाव ततो नाम्ना तदन्नम् उपयोजयन्।

āsādya tu vanaṃ tasya rakṣasaḥ pāṇḍavo balī. ājuhāva tato nāmnā tadannam upayojayan.

ततः स राक्षसः श्रुत्वा भीमसेनस्य तद् वचः। आजगाम सुसंक्रुद्धो यत्र भीमो व्यवस्थितः।

tataḥ sa rākṣasaḥ śrutvā bhīmasenasya tad vacaḥ. ājagāma susaṃkruddho yatra bhīmo vyavasthitaḥ.

महाकायो महावेगो दारयन्न् इव मेदिनीम्। लोहिताक्षः कराली च लोहितश्मश्रुमूर्धजः। आकर्णाद् भिन्नवक्त्रश् च शङ्कुकर्णो विभीषणः। त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा संदश्य दशनच्छदम्।

mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm. lohitākṣaḥ karālī ca lohitaśmaśrumūrdhajaḥ. ākarṇād bhinnavaktraś ca śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ. triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā saṃdaśya daśanacchadam.

भुञ्जानम् अन्नं तं दृष्ट्वा भीमसेनं स राक्षसः। विवृत्य नयने क्रुद्ध इदं वचनम् अब्रवीत्।

bhuñjānam annaṃ taṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ sa rākṣasaḥ. vivṛtya nayane kruddha idaṃ vacanam abravīt.

को ऽयम् अन्नम् इदं भुङ्क्ते मदर्थम् उपकल्पितम्। पश्यतो मम दुर्बुद्धिर् यियासुर् यमसादनम्।

ko 'yam annam idaṃ bhuṅkte madartham upakalpitam. paśyato mama durbuddhir yiyāsur yamasādanam.

भीमसेनस् तु तच् छ्रुत्वा प्रहसन्न् इव भारत। राक्षसं तम् अनादृत्य भुङ्क्त एव पराङ्मुखः।

bhīmasenas tu tac chrutvā prahasann iva bhārata. rākṣasaṃ tam anādṛtya bhuṅkta eva parāṅmukhaḥ.

ततः स भैरवं कृत्वा समुद्यम्य कराव् उभौ। अभ्यद्रवद् भीमसेनं जिघांसुः पुरुषादकः।

tataḥ sa bhairavaṃ kṛtvā samudyamya karāv ubhau. abhyadravad bhīmasenaṃ jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ.

तथापि परिभूयैनं नेक्षमाणो वृकोदरः। राक्षसं भुङ्क्त एवान्नं पाण्डवः परवीरहा।

tathāpi paribhūyainaṃ nekṣamāṇo vṛkodaraḥ. rākṣasaṃ bhuṅkta evānnaṃ pāṇḍavaḥ paravīrahā.

अमर्षेण तु संपूर्णः कुन्तीपुत्रस्य राक्षसः। जघान पृष्ठं पाणिभ्याम् उभाभ्यां पृष्ठतः स्थितः।

amarṣeṇa tu saṃpūrṇaḥ kuntīputrasya rākṣasaḥ. jaghāna pṛṣṭhaṃ pāṇibhyām ubhābhyāṃ pṛṣṭhataḥ sthitaḥ.

तथा बलवता भीमः पाणिभ्यां भृशम् आहतः। नैवावलोकयाम् आस राक्षसं भुङ्क्त एव सः। भीमोदरगताः पिण्डाः सान्तरालाः परं शतम्। रक्षःपाणिप्रहारेण संश्लिष्टा एकपिण्डवत्।

tathā balavatā bhīmaḥ pāṇibhyāṃ bhṛśam āhataḥ. naivāvalokayām āsa rākṣasaṃ bhuṅkta eva saḥ. bhīmodaragatāḥ piṇḍāḥ sāntarālāḥ paraṃ śatam. rakṣaḥpāṇiprahāreṇa saṃśliṣṭā ekapiṇḍavat.

ततः स भूयः संक्रुद्धो वृक्षम् आदाय राक्षसः। ताडयिष्यंस् तदा भीमं पुनर् अभ्यद्रवद् बली।

tataḥ sa bhūyaḥ saṃkruddho vṛkṣam ādāya rākṣasaḥ. tāḍayiṣyaṃs tadā bhīmaṃ punar abhyadravad balī.

ततो भीमः शनैर् भुक्त्वा तदन्नं पुरुषर्षभः। वार्य् उपस्पृश्य संहृष्टस् तस्थौ युधि महाबलः। स्थित्वा मुहूर्तं विश्रम्य वीरासनम् उपाश्रितः। भ्रामयन्तं महावृक्षम् आयान्तं भीमदर्शनम्। दृष्ट्वोत्थायाहवे वीरः सिंहनादं व्यनादयत्। वैशंपायनः। भुजवेगं तथा स्फोटं क्ष्वेडितं च महास्वनम्। कृत्वाह्वयत संक्रुद्धो भीमसेनो ऽथ राक्षसम्। बहुकालं सुपुष्टं ते शरीरं राक्षसाधम। मद्बाहुबलम् आश्रित्य न त्वं भूयस् त्व् अशिष्यसि। अद्य मद्बाहुनिष्पिष्टो गमिष्यसि यमक्षयम्। अद्य प्रभृति स्वप्स्यन्ति विप्रकीर्य निवासिनः। निरुद्विग्नाः पुरस्यास्य कण्टके सूद्धृते मया। अद्य युद्धे शरीरं ते कङ्कगोमायुवायसाः। मया हतस्य खादन्तु विकर्षन्तु च भूतले। एवम् उक्त्वा सुसंक्रुद्धः पार्थो बकजिघांसया। उपधावद् बकश् चापि पार्थं पार्थिवसत्तम। महाकायो महावेगो दारयन्न् इव मेदिनीम्। विरूपरूपः पिङ्गाक्षो भीमसेनम् अभिद्रवत्। त्रिशिखां भृकुटिं कृत्वा दष्ट्वा च दशनच्छदम्। उवाचाशनिशब्देन ध्वनिना भीषयन्न् इव। द्विपच्चतुष्पन्मांसैश् च बहुभिश् चौदनाचलैः। शकटान्नं ततो भुक्त्वा रक्षसः पाणिना सह। गृह्णन्न् एव महावृक्षं निःशेषं पर्वतोपमम्। भीमसेनो हसन्न् एव भुक्त्वा त्यक्त्वा च राक्षसम्। पीत्वा दधिघटान् पूर्णान् घृतकुम्भाञ् शतं शतम्। तद्रक्षःप्रहितं वृक्षं महाशाखं वनस्पतिम्। गृहीत्वा पाणिनैकेन सव्येनोद्यम्य चेतरम्। रक्षोवदनम् उद्वीक्ष्य भृकुटीविकटाननम्। दर्शयन् रक्षसे दन्तान् प्रजहासाशनिस्वनः।

tato bhīmaḥ śanair bhuktvā tadannaṃ puruṣarṣabhaḥ. vāry upaspṛśya saṃhṛṣṭas tasthau yudhi mahābalaḥ. sthitvā muhūrtaṃ viśramya vīrāsanam upāśritaḥ. bhrāmayantaṃ mahāvṛkṣam āyāntaṃ bhīmadarśanam. dṛṣṭvotthāyāhave vīraḥ siṃhanādaṃ vyanādayat. vaiśaṃpāyanaḥ. bhujavegaṃ tathā sphoṭaṃ kṣveḍitaṃ ca mahāsvanam. kṛtvāhvayata saṃkruddho bhīmaseno 'tha rākṣasam. bahukālaṃ supuṣṭaṃ te śarīraṃ rākṣasādhama. madbāhubalam āśritya na tvaṃ bhūyas tv aśiṣyasi. adya madbāhuniṣpiṣṭo gamiṣyasi yamakṣayam. adya prabhṛti svapsyanti viprakīrya nivāsinaḥ. nirudvignāḥ purasyāsya kaṇṭake sūddhṛte mayā. adya yuddhe śarīraṃ te kaṅkagomāyuvāyasāḥ. mayā hatasya khādantu vikarṣantu ca bhūtale. evam uktvā susaṃkruddhaḥ pārtho bakajighāṃsayā. upadhāvad bakaś cāpi pārthaṃ pārthivasattama. mahākāyo mahāvego dārayann iva medinīm. virūparūpaḥ piṅgākṣo bhīmasenam abhidravat. triśikhāṃ bhṛkuṭiṃ kṛtvā daṣṭvā ca daśanacchadam. uvācāśaniśabdena dhvaninā bhīṣayann iva. dvipaccatuṣpanmāṃsaiś ca bahubhiś caudanācalaiḥ. śakaṭānnaṃ tato bhuktvā rakṣasaḥ pāṇinā saha. gṛhṇann eva mahāvṛkṣaṃ niḥśeṣaṃ parvatopamam. bhīmaseno hasann eva bhuktvā tyaktvā ca rākṣasam. pītvā dadhighaṭān pūrṇān ghṛtakumbhāñ śataṃ śatam. tadrakṣaḥprahitaṃ vṛkṣaṃ mahāśākhaṃ vanaspatim. gṛhītvā pāṇinaikena savyenodyamya cetaram. rakṣovadanam udvīkṣya bhṛkuṭīvikaṭānanam. darśayan rakṣase dantān prajahāsāśanisvanaḥ.

क्षिप्तं क्रुद्धेन तं वृक्षं प्रतिजग्राह वीर्यवान्। सव्येन पाणिना भीमः प्रहसन्न् इव भारत।

kṣiptaṃ kruddhena taṃ vṛkṣaṃ pratijagrāha vīryavān. savyena pāṇinā bhīmaḥ prahasann iva bhārata.

ततः स पुनर् उद्यम्य वृक्षान् बहुविधान् बली। प्राहिणोद् भीमसेनाय तस्मै भीमश् च पाण्डवः। सर्वान् अपोहयद् वृक्षान् स्वस्य हस्तस्थशाखिना।

tataḥ sa punar udyamya vṛkṣān bahuvidhān balī. prāhiṇod bhīmasenāya tasmai bhīmaś ca pāṇḍavaḥ. sarvān apohayad vṛkṣān svasya hastasthaśākhinā.

तद् वृक्षयुद्धम् अभवन् महीरुहविनाशनम्। घोररूपं महाराज बकपाण्डवयोर् महत्।

tad vṛkṣayuddham abhavan mahīruhavināśanam. ghorarūpaṃ mahārāja bakapāṇḍavayor mahat.

नाम विश्राव्य तु बकः समभिद्रुत्य पाण्डवम्। भुजाभ्यां परिजग्राह भीमसेनं महाबलम्।

nāma viśrāvya tu bakaḥ samabhidrutya pāṇḍavam. bhujābhyāṃ parijagrāha bhīmasenaṃ mahābalam.

भीमसेनो ऽपि तद् रक्षः परिरभ्य महाभुजः। विस्फुरन्तं महावेगं विचकर्ष बलाद् बली। परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भावपातनैः। उत्सर्पणावसर्पैस् ताव् अन्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्। उत्थापनैर् उन्नयनैश् चालनैः स्थापनैर् अपि। जग्राह भीमः पाणिभ्यां गृहीत्वा चैनम् आक्षिपत्। आक्षिप्तो भीमसेनेन पुनर् एवोत्थितो हसन्। आलिङ्ग्यापीड्य चैवेनं न्यहनद् वसुधातले। भीमो व्यसर्जयच् चैनं समाश्वसिहि चेत्य् अपि। आस्फोटयाम् आस बली उत्तिष्ठेति च सो ऽब्रवीत्। समुत्पत्य ततः क्रुद्धो रूपं कृत्वा महत्तरम्। विरूपः सहसा तस्थौ तर्जयित्वा वृकोदरम्। अहसद् भीमसेनो ऽथ राक्षसं भीमदर्शनम्। भीमसेनस् तु जग्राह ग्रीवायां भीमदर्शनम्। भुजाभ्यां जानुनैकेन पृष्ठे समभिपीडयत्। ततः क्रुद्धो विसृज्यैनं स भीमस् तस्य रक्षसः। स्वां कटीम् ईषद् उत्क्षिप्य बाहू चैव परामृशत्। तस्य बाहू समादाय त्वरमाणो वृकोदरः। उत्क्षिप्य चावधूयैनं पातयन् बलवान् भुवि। तं तु वामेन पादेन क्रुद्धो भीमपराक्रमः। उरस्य् एनं समाजघ्ने भीमस् तु पतितं भुवि। स संक्रुद्धः समुत्पत्य भीमम् अभ्यहनद् भृशम्। व्यात्ताननो दीप्तजिह्वो बाहुम् उद्यम्य दक्षिणम्। तेनाभिद्रुत्य क्रुद्धेन भीमो मूर्ध्नि समाहतः। मुष्टिना जानुना चैव वामपार्श्वे समाहतः। एवं निहन्यमानः सन् राक्षसेन बलीयसा। रोषेण महताविष्टो भीमो भीमपराक्रमः। ततः क्रुद्धः समुत्पत्य भीमो जग्राह राक्षसम्। ताव् अन्योन्यं पीडयन्तौ पुरुषादवृकोदरौ। मत्ताव् इव महानागाव् अन्योन्यं विचकर्षतुः। बाहुविक्षेपशब्दैश् च भीमराक्षसयोस् तदा। वेत्रकीयपुरी सर्वा वित्रस्ता समपद्यत। तयोर् वेगेन महता तत्र भूमिर् अकम्पत। पादपान् वीरुधश् चैव चूर्णयाम् आसतुश् च तौ। समागतौ च तौ वीराव् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ। अश्मभिः पादवेगैश् च चूर्णयाम् आसतुस् तदा। अथ तं लोऌअयित्वा तु भीमसेनो महाबलः। अगृह्णात् परिरभ्यैनं बाहुभ्यां भरतर्षभ। जानुभ्यां परिजग्राह भीमसेनो बकं बलात्। विस्फुरन्तं महाकायं विचकर्ष महाबलः। विकृष्यमाणो भीमेन कर्षंश् च युधि पाण्डवम्। समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः।

bhīmaseno 'pi tad rakṣaḥ parirabhya mahābhujaḥ. visphurantaṃ mahāvegaṃ vicakarṣa balād balī. paribhrāmaṇavikṣepaparirambhāvapātanaiḥ. utsarpaṇāvasarpais tāv anyonyaṃ pratyarundhatām. utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api. jagrāha bhīmaḥ pāṇibhyāṃ gṛhītvā cainam ākṣipat. ākṣipto bhīmasenena punar evotthito hasan. āliṅgyāpīḍya caivenaṃ nyahanad vasudhātale. bhīmo vyasarjayac cainaṃ samāśvasihi cety api. āsphoṭayām āsa balī uttiṣṭheti ca so 'bravīt. samutpatya tataḥ kruddho rūpaṃ kṛtvā mahattaram. virūpaḥ sahasā tasthau tarjayitvā vṛkodaram. ahasad bhīmaseno 'tha rākṣasaṃ bhīmadarśanam. bhīmasenas tu jagrāha grīvāyāṃ bhīmadarśanam. bhujābhyāṃ jānunaikena pṛṣṭhe samabhipīḍayat. tataḥ kruddho visṛjyainaṃ sa bhīmas tasya rakṣasaḥ. svāṃ kaṭīm īṣad utkṣipya bāhū caiva parāmṛśat. tasya bāhū samādāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ. utkṣipya cāvadhūyainaṃ pātayan balavān bhuvi. taṃ tu vāmena pādena kruddho bhīmaparākramaḥ. urasy enaṃ samājaghne bhīmas tu patitaṃ bhuvi. sa saṃkruddhaḥ samutpatya bhīmam abhyahanad bhṛśam. vyāttānano dīptajihvo bāhum udyamya dakṣiṇam. tenābhidrutya kruddhena bhīmo mūrdhni samāhataḥ. muṣṭinā jānunā caiva vāmapārśve samāhataḥ. evaṃ nihanyamānaḥ san rākṣasena balīyasā. roṣeṇa mahatāviṣṭo bhīmo bhīmaparākramaḥ. tataḥ kruddhaḥ samutpatya bhīmo jagrāha rākṣasam. tāv anyonyaṃ pīḍayantau puruṣādavṛkodarau. mattāv iva mahānāgāv anyonyaṃ vicakarṣatuḥ. bāhuvikṣepaśabdaiś ca bhīmarākṣasayos tadā. vetrakīyapurī sarvā vitrastā samapadyata. tayor vegena mahatā tatra bhūmir akampata. pādapān vīrudhaś caiva cūrṇayām āsatuś ca tau. samāgatau ca tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau. aśmabhiḥ pādavegaiś ca cūrṇayām āsatus tadā. atha taṃ loḷayitvā tu bhīmaseno mahābalaḥ. agṛhṇāt parirabhyainaṃ bāhubhyāṃ bharatarṣabha. jānubhyāṃ parijagrāha bhīmaseno bakaṃ balāt. visphurantaṃ mahākāyaṃ vicakarṣa mahābalaḥ. vikṛṣyamāṇo bhīmena karṣaṃś ca yudhi pāṇḍavam. samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ.

स कृष्यमाणो भीमेन कर्षमाणश् च पाण्डवम्। समयुज्यत तीव्रेण श्रमेण पुरुषादकः।

sa kṛṣyamāṇo bhīmena karṣamāṇaś ca pāṇḍavam. samayujyata tīvreṇa śrameṇa puruṣādakaḥ.

तयोर् वेगेन महता पृथिवी समकम्पत। पादपांश् च महाकायांश् चूर्णयाम् आसतुस् तदा।

tayor vegena mahatā pṛthivī samakampata. pādapāṃś ca mahākāyāṃś cūrṇayām āsatus tadā.

हीयमानं तु तद् रक्षः समीक्ष्य भरतर्षभ। निष्पिष्य भूमौ पाणिभ्यां समाजघ्ने वृकोदरः।

hīyamānaṃ tu tad rakṣaḥ samīkṣya bharatarṣabha. niṣpiṣya bhūmau pāṇibhyāṃ samājaghne vṛkodaraḥ.

ततो ऽस्य जानुना पृष्ठम् अवपीड्य बलाद् इव। बाहुना परिजग्राह दक्षिणेन शिरोधराम्। जानुन्य् आरोप्य तत्पृष्ठं महाशब्दं बभञ्ज ह। निक्षिप्य भूमौ पाणिभ्यां धरण्यां निष्पिपेष ह।

tato 'sya jānunā pṛṣṭham avapīḍya balād iva. bāhunā parijagrāha dakṣiṇena śirodharām. jānuny āropya tatpṛṣṭhaṃ mahāśabdaṃ babhañja ha. nikṣipya bhūmau pāṇibhyāṃ dharaṇyāṃ niṣpipeṣa ha.

सव्येन च कटीदेशे गृह्य वाससि पाण्डवः। तद् रक्षो द्विगुणं चक्रे नदन्तं भैरवान् रवान्।

savyena ca kaṭīdeśe gṛhya vāsasi pāṇḍavaḥ. tad rakṣo dviguṇaṃ cakre nadantaṃ bhairavān ravān.

ततो ऽस्य रुधिरं वक्त्रात् प्रादुरासीद् विशां पते। भज्यमानस्य भीमेन तस्य घोरस्य रक्षसः।

tato 'sya rudhiraṃ vaktrāt prādurāsīd viśāṃ pate. bhajyamānasya bhīmena tasya ghorasya rakṣasaḥ.

ब्राह्मण उवाच। ज्ञानसागर उवाच। ततः सा ववृधे बाला याज्ञसेनी द्विजोत्तम। क्रमेण यौवनं प्राप्ता मन्मथानलदीपिका। दृष्ट्वा ताम् अनवद्याङ्गीं द्रुपदो हृष्टमानसः। यदृच्छया संचरन्तीम् आस्थाने समभाषत। अर्जुनाय ददामीति हृदयं व्यावृणोत् तदा। श्रुत्वा द्रुपदराजस्य वचनं व्यथितस् तदा। मन्त्री वसुप्रदो नाम शनैर् इदम् अभाषत। कुन्त्या सह महेष्वासाः पाण्डवा राजसत्तम। दग्धा जतुगृहे सुप्ता दुर्योधनधिया रहः। अर्जुनाय कथं दद्याः पाञ्चालीं पृषतात्मजाम्। तस्य वाक्यं तु नृपतिः श्रुत्वा प्रव्यथितो ऽभवत्। व्यथितं द्रुपदं दृष्ट्वा पुरोधा ज्ञानसागरः। जानामि शकुनाद् राजन् न दग्धास् तेत्य् अभाषत। हृष्टो ऽथ नृपतिः प्राह द्रष्टव्यास् ते कथं द्विज। स्वयंवरेण द्रष्टासि तत् कुरुष्व नराधिप। तच् छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन्। ततः संघोषयाम् आस दुहितुश् च स्वयंवरम्। फाल्गुने मासि सप्तम्याम् इतः सप्तमिते ऽहनि। मञ्चांश् च कारयाम् आस राजयोग्यान् बहून् नृप। मेरुमन्दरसंकाशान् स्वर्णरत्नपरिच्छदान्। द्रुपदश् च धनुश् चित्रं दुरानामं क्षितीश्वरैः। कारयाम् आस शुल्कार्थम् अर्जुनस्य दिदृक्षया। मत्स्ययन्त्रं च कृतवान् दूरे वर्णपरिष्कृतम्। अनेन धनुषा यो वै शरेणेमं जलेचरम्। पातयिष्यति यो जायां पाञ्चालीं स्वां करिष्यति। इतस् तद् उत्सवदिनं समीपे वर्तते द्विजाः। राजानो राजपुत्राश् च पृथिव्यां ये विलासिनः। प्रयान्ति च तथा विप्राः सूतमागधबन्दिनः। अहं तदुत्सवं द्रष्टुं यामि द्रव्यार्जनाय च। भवतां गमने बुद्धिः प्रयतध्वं द्विजोत्तमाः। इति वः सर्वम् आख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्। ब्राह्मणः। वैशंपायनः। श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः सपुरोहिताः। पाञ्चालराजं द्रुपदम् इदं वचनम् अब्रुवन्। धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम्। पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्। दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः। वारणावतम् आसाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्। तस्मिन् गृहे सुविश्वस्तान् पाण्डवान् पृथया सह। अर्धरात्रे महाराज दग्धवान् स पुरोचनः। अग्निना तु स्वयम् अपि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत्। एतच् छ्रुत्वा तु संहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः। श्रुत्वा तु पाण्डवान् दग्धान् धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः। अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा। पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्। एतावद् उक्त्वा करुणो धृतराष्ट्रस् तु मारिषः। अद्य पाण्डुर् मृतः क्षत्तः पाण्डवानां विनाशने। अहो विधिवशाद् एव गतास् ते यमसादनम्। इत्य् उक्त्वा प्रारुदत् तत्र धृतराष्ट्रः ससौबलः। श्रुत्वा भीष्मेण विधिवत् कृतवान् और्ध्वदेहिकम्। पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना। एवं कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा। एतद् वृत्तं महाराज पाण्डवान् प्रति नः श्रुतम्। श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः। यथा तज्जनकः शोचेद् औरसस्य विनाशने। तथातप्यत पाञ्चालः पाण्डवानां विनाशने। समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वबान्धवैः। कारुण्याद् एव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस् तदा। अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो वीर्यं च शिक्षितम्। चिन्तयामि दिवारात्रम् अर्जुनं प्रति बान्धवाः। भ्रातृभिः सहितो मात्रा सो ऽदह्यत हुताशने। किम् आश्चर्यम् इतो लोके कालो हि दुरतिक्रमः। मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यामि सांप्रतम्। अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम्। याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तु मयानघाः। भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्य् अर्जुनस्य वै। लोकस् तद् वेद यच् चैव तथा याजेन नः श्रुतम्। याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादिताव् उभौ। धृष्टद्युम्नश् च कृष्णा च मम तुष्टिकराव् उभौ। किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह। इत्य् एवम् उक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः। दृष्ट्वा शोचन्तम् अत्यर्थं पाञ्चालं चेदम् अब्रवीत्। पुरोधाः सत्वसंपन्नः सम्यग् विद्याविशेषवान्। वृद्धानुशासने युक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः। तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्। मया दृष्टम् इदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप। ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्। बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्यापि पुरा श्रुतम्। नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्थ्याम् उपश्रुत्या विसर्जितः। उपश्रुतिर् महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता। यत्र वा तत्र जीवन्ति पाण्डवास् ते न संशयः। मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः। यन् निमित्तम् इहायान्ति तच् छ्रुणुष्व नराधिप। स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः। स्वयंवरस् तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम। यत्र वा निवसन्तस् ते पाण्डवाः पृथया सह। दूरस्था वा समीपस्थाः स्वर्गस्था वापि पाण्डवाः। श्रुत्वा स्वयंवरं राजन् समेष्यन्ति न संशयः। तस्मात् स्वयंवरो राजन् घुष्यतां मा चिरं कृथाः। श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस् तदा। घोषयाम् आस नगरे द्रौपद्यास् तु स्वयंवरम्। पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ। दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति स्वयंवरः। देवगन्धर्वयक्षाश् च ऋषयश् च तपोधनाः। स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्य् एव न संशयः। तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः। यदृच्छया तु पाञ्चाली गच्छेद् वा मध्यमं पतिम्। को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिविधिं शुभम्। तस्मात् सपुत्रा गच्छेथा ब्राह्मणि यदि रोचते। नित्यकालं सुभिक्षास् ते पाञ्चालास् तु तपोधने। यज्ञसेनस् तु राजासौ ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः। ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश् चातिथिप्रियाः। नित्यकालं प्रदास्यन्ति आगन्तॄणाम् अयाचितम्। अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः। एकसार्थाः प्रयातास्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते। एतावद् उक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह।

brāhmaṇa uvāca. jñānasāgara uvāca. tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama. krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā. dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ. yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata. arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇot tadā. śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitas tadā. mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata. kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama. dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ. arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām. tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat. vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ. jānāmi śakunād rājan na dagdhās tety abhāṣata. hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyās te kathaṃ dvija. svayaṃvareṇa draṣṭāsi tat kuruṣva narādhipa. tac chrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhv iti cābruvan. tataḥ saṃghoṣayām āsa duhituś ca svayaṃvaram. phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani. mañcāṃś ca kārayām āsa rājayogyān bahūn nṛpa. merumandarasaṃkāśān svarṇaratnaparicchadān. drupadaś ca dhanuś citraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ. kārayām āsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā. matsyayantraṃ ca kṛtavān dūre varṇapariṣkṛtam. anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram. pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati. itas tad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ. rājāno rājaputrāś ca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ. prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ. ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca. bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ. iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam. brāhmaṇaḥ. vaiśaṃpāyanaḥ. śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ. pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan. dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam. pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām. duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ. vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat. tasmin gṛhe suviśvastān pāṇḍavān pṛthayā saha. ardharātre mahārāja dagdhavān sa purocanaḥ. agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat. etac chrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ. śrutvā tu pāṇḍavān dagdhān dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ. alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā. pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām. etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭras tu māriṣaḥ. adya pāṇḍur mṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane. aho vidhivaśād eva gatās te yamasādanam. ity uktvā prārudat tatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ. śrutvā bhīṣmeṇa vidhivat kṛtavān aurdhvadehikam. pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā. evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā. etad vṛttaṃ mahārāja pāṇḍavān prati naḥ śrutam. śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ. yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane. tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane. samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ. kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacas tadā. aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam. cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ. bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane. kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ. mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam. antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam. yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ. bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpy arjunasya vai. lokas tad veda yac caiva tathā yājena naḥ śrutam. yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāv ubhau. dhṛṣṭadyumnaś ca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāv ubhau. kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha. ity evam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ. dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt. purodhāḥ satvasaṃpannaḥ samyag vidyāviśeṣavān. vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ. tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam. mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa. brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam. bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam. naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ. upaśrutir mahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā. yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavās te na saṃśayaḥ. mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ. yan nimittam ihāyānti tac chruṇuṣva narādhipa. svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ. svayaṃvaras tu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama. yatra vā nivasantas te pāṇḍavāḥ pṛthayā saha. dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ. śrutvā svayaṃvaraṃ rājan sameṣyanti na saṃśayaḥ. tasmāt svayaṃvaro rājan ghuṣyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ. śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃs tadā. ghoṣayām āsa nagare draupadyās tu svayaṃvaram. puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau. divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ. devagandharvayakṣāś ca ṛṣayaś ca tapodhanāḥ. svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchanty eva na saṃśayaḥ. tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ. yadṛcchayā tu pāñcālī gacched vā madhyamaṃ patim. ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham. tasmāt saputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate. nityakālaṃ subhikṣās te pāñcālās tu tapodhane. yajñasenas tu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ. brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāś cātithipriyāḥ. nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam. ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ. ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate. etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...

Project Home / Contents