रामायण 6.99 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 99→

[rm-6-99] • 44 श्लोकाः

तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम्। ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत।

tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām. jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata.

दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा। पतिं मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत्।

daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā. patiṃ mandodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat.

ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज। क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्य् अपि पुरंदरः।

nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja. kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyaty api puraṃdaraḥ.

ऋषयश् च महीदेवा गन्धर्वाश् च यशस्विनः। ननु नाम तवोद्वेगाच् चारणाश् च दिशो गताः।

ṛṣayaś ca mahīdevā gandharvāś ca yaśasvinaḥ. nanu nāma tavodvegāc cāraṇāś ca diśo gatāḥ.

स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः। न व्यपत्रपसे राजन् किम् इदं राक्षसर्षभ।

sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ. na vyapatrapase rājan kim idaṃ rākṣasarṣabha.

कथं त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम्। अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः।

kathaṃ trailokyam ākramya śriyā vīryeṇa cānvitam. aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ.

मानुषाणाम् अविषये चरतः कामरूपिणः। विनाशस् तव रामेण संयुगे नोपपद्यते।

mānuṣāṇām aviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ. vināśas tava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate.

न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे। सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम्।

na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe. sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam.

इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया। स्मरद्भिर् इव तद् वैरम् इन्द्रियैर् एव निर्जितः।

indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā. smaradbhir iva tad vairam indriyair eva nirjitaḥ.

अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयम् आगतः। मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम्।

atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayam āgataḥ. māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām.

यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर् बहुभिर् वृतः। खरस् तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः।

yadaiva hi janasthāne rākṣasair bahubhir vṛtaḥ. kharas tava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ.

यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैर् अपि। प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम्।

yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surair api. praviṣṭo hanumān vīryāt tadaiva vyathitā vayam.

क्रियताम् अविरोधश् च राघवेणेति यन् मया। उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिर् आगता।

kriyatām avirodhaś ca rāghaveṇeti yan mayā. ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭir āgatā.

अकस्माच् चाभिकामो ऽसि सीतां राक्षसपुंगव। ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च।

akasmāc cābhikāmo 'si sītāṃ rākṣasapuṃgava. aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca.

अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश् चापि दुर्मते। सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्य् असदृशं कृतम्।

arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāś cāpi durmate. sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hy asadṛśaṃ kṛtam.

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली। मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान् न बुध्यसे।

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī. mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohān na budhyase.

सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युर् अलक्षणः। तव तावद् अयं मृत्युर् मैथिलीकृतलक्षणः।

sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyur alakṣaṇaḥ. tava tāvad ayaṃ mṛtyur maithilīkṛtalakṣaṇaḥ.

मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति। अल्पपुण्या त्व् अहं घोरे पतिता शोकसागरे।

maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati. alpapuṇyā tv ahaṃ ghore patitā śokasāgare.

कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने। देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया।

kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane. devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā.

विमानेनानुरूपेण या याम्य् अतुलया श्रिया। पश्यन्ती विविधान् देशांस् तांस् तांश् चित्रस्रगम्बरा। भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात् तव।

vimānenānurūpeṇa yā yāmy atulayā śriyā. paśyantī vividhān deśāṃs tāṃs tāṃś citrasragambarā. bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāt tava.

सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यद् अब्रवीत्। अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः।

satyavāk sa mahābhāgo devaro me yad abravīt. ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ.

कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना। त्वया कृतम् इदं सर्वम् अनाथं रक्षसां कुलम्।

kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā. tvayā kṛtam idaṃ sarvam anāthaṃ rakṣasāṃ kulam.

न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः। स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते।

na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ. strīsvabhāvāt tu me buddhiḥ kāruṇye parivartate.

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः। आत्मानम् अनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम्।

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ. ātmānam anuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām.

नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः। सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः। प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे।

nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ. sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ. prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase.

महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्व् अपलायिनः। यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे।

mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣv apalāyinaḥ. yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase.

येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा। वज्रो वज्रधरस्येव सो ऽयं ते सततार्चितः।

yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā. vajro vajradharasyeva so 'yaṃ te satatārcitaḥ.

रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः। परिघो व्यवकीर्णस् ते बाणैश् छिन्नः सहस्रधा।

raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ. parigho vyavakīrṇas te bāṇaiś chinnaḥ sahasradhā.

धिग् अस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा। त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने फलते शोकपीडितम्।

dhig astu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā. tvayi pañcatvam āpanne phalate śokapīḍitam.

एतस्मिन्न् अन्तरे रामो विभीषणम् उवाच ह। संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश् चैता निवर्तय।

etasminn antare rāmo vibhīṣaṇam uvāca ha. saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaś caitā nivartaya.

तं प्रश्रितस् ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः। विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः। रामस्यैवानुवृत्त्यर्थम् उत्तरं प्रत्यभाषत।

taṃ praśritas tato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ. vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ. rāmasyaivānuvṛttyartham uttaraṃ pratyabhāṣata.

त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसम् अनृतं तथा। नाहम् अर्हो ऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शकम्।

tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsam anṛtaṃ tathā. nāham arho 'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśakam.

भ्रातृरूपो हि मे शत्रुर् एष सर्वाहिते रतः। रावणो नार्हते पूजां पूज्यो ऽपि गुरुगौरवात्।

bhrātṛrūpo hi me śatrur eṣa sarvāhite rataḥ. rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo 'pi gurugauravāt.

नृशंस इति मां राम वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि। श्रुत्वा तस्य गुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः।

nṛśaṃsa iti māṃ rāma vakṣyanti manujā bhuvi. śrutvā tasya guṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ.

तच् छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः। विभीषणम् उवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।

tac chrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ. vibhīṣaṇam uvācedaṃ vākyajño vākyakovidam.

तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभवाच् च मे जितम्। अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर।

tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhavāc ca me jitam. avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara.

अधर्मानृतसंयुक्तः कामम् एष निशाचरः। तेजस्वी बलवाञ् शूरः संग्रामेषु च नित्यशः।

adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmam eṣa niśācaraḥ. tejasvī balavāñ śūraḥ saṃgrāmeṣu ca nityaśaḥ.

शतक्रतुमुखैर् देवैः श्रूयते न पराजितः। महात्मा बलसंपन्नो रावणो लोकरावणः।

śatakratumukhair devaiḥ śrūyate na parājitaḥ. mahātmā balasaṃpanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ.

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम्। क्रियताम् अस्य संस्कारो ममाप्य् एष यथा तव।

maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam. kriyatām asya saṃskāro mamāpy eṣa yathā tava.

त्वत्सकाशान् महाबाहो संस्कारं विधिपूर्वकम्। क्षिप्रम् अर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग् भविष्यसि।

tvatsakāśān mahābāho saṃskāraṃ vidhipūrvakam. kṣipram arhati dharmajña tvaṃ yaśobhāg bhaviṣyasi.

राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः। संस्कारेणानुरूपेण योजयाम् आस रावणम्।

rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ. saṃskāreṇānurūpeṇa yojayām āsa rāvaṇam.

स ददौ पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः। ताः स्त्रियो ऽनुनयाम् आस सान्त्वम् उक्त्वा पुनः पुनः।

sa dadau pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ. tāḥ striyo 'nunayām āsa sāntvam uktvā punaḥ punaḥ.

प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः। रामपार्श्वम् उपागम्य तदातिष्ठद् विनीतवत्।

praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ. rāmapārśvam upāgamya tadātiṣṭhad vinītavat.

रामो ऽपि सह सैन्येन ससुग्रीवः सलक्ष्मणः। हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः।

rāmo 'pi saha sainyena sasugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ. harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...