रामायण 6.78 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 78→

[rm-6-78] • 54 श्लोकाः

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन् निशाचरः। इन्द्रजित् परमक्रुद्धः संप्रजज्वाल तेजसा।

sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhan niśācaraḥ. indrajit paramakruddhaḥ saṃprajajvāla tejasā.

तौ धन्विनौ जिघांसन्ताव् अन्योन्यम् इषुभिर् भृशम्। विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाव् इव।

tau dhanvinau jighāṃsantāv anyonyam iṣubhir bhṛśam. vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāv iva.

निबर्हयन्तश् चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः। भर्तारं न जहुर् युद्धे संपतन्तस् ततस् ततः।

nibarhayantaś cānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ. bhartāraṃ na jahur yuddhe saṃpatantas tatas tataḥ.

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवम् आस्थितः। ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरंदरः।

sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavam āsthitaḥ. vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva puraṃdaraḥ.

मुक्तम् इन्द्रजिता तत् तु शरवर्षम् अरिंदमः। अवारयद् असंभ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम्।

muktam indrajitā tat tu śaravarṣam ariṃdamaḥ. avārayad asaṃbhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam.

अभेद्यकचनं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः। ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस् त्रिभिर् इन्द्रजित्। अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रम् अस्त्रं प्रदर्शयन्।

abhedyakacanaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ. lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhais tribhir indrajit. avidhyat paramakruddhaḥ śīghram astraṃ pradarśayan.

तैः पृषत्कैर् ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः। रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः।

taiḥ pṛṣatkair lalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ. raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ.

स तथाप्य् अर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे। तम् आशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पनभिः शरैः।

sa tathāpy ardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe. tam āśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ panabhiḥ śaraiḥ.

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ। अन्योन्यं जघ्नतुर् बाणैर् विशिखैर् भीमविक्रमौ।

lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau. anyonyaṃ jaghnatur bāṇair viśikhair bhīmavikramau.

तौ परस्परम् अभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ। घोरैर् विव्यधतुर् बाणैः कृतभावाव् उभौ जये।

tau parasparam abhyetya sarvagātreṣu dhanvinau. ghorair vivyadhatur bāṇaiḥ kṛtabhāvāv ubhau jaye.

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः। वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान्।

tasmai dṛḍhataraṃ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ. vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān.

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः। बभूवुर् लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः।

te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ. babhūvur lohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ.

स पितृव्यस्य संक्रुद्ध इन्द्रजिच् छरम् आददे। उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः।

sa pitṛvyasya saṃkruddha indrajic charam ādade. uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ.

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्। लक्ष्मणो ऽप्य् आददे बाणम् अन्यं भीमपराक्रमः।

taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam. lakṣmaṇo 'py ādade bāṇam anyaṃ bhīmaparākramaḥ.

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने यद् दत्तम् अमितात्मना। दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः।

kubereṇa svayaṃ svapne yad dattam amitātmanā. durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrair api surāsuraiḥ.

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ। विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया।

tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau. vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā.

तौ भासयन्ताव् आकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ। मुखेन मुखम् आहत्य संनिपेततुर् ओजसा।

tau bhāsayantāv ākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau. mukhena mukham āhatya saṃnipetatur ojasā.

तौ महाग्रहसंकाशाव् अन्योन्यं संनिपत्य च। संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां विनिपेततुः।

tau mahāgrahasaṃkāśāv anyonyaṃ saṃnipatya ca. saṃgrāme śatadhā yātau medinyāṃ vinipetatuḥ.

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा ताव् उभौ रणमूर्धनि। व्रीडितो जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजिताव् उभौ।

śarau pratihatau dṛṣṭvā tāv ubhau raṇamūrdhani. vrīḍito jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitāv ubhau.

सुसंरब्धस् तु सौमित्रिर् अस्त्रं वारुणम् आददे। रौद्रं महेद्रजिद् युद्धे व्यसृजद् युधि विष्ठितः।

susaṃrabdhas tu saumitrir astraṃ vāruṇam ādade. raudraṃ mahedrajid yuddhe vyasṛjad yudhi viṣṭhitaḥ.

तयोः सुतुमुलं युद्धं संबभूवाद्भुतोपमम्। गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्।

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ saṃbabhūvādbhutopamam. gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan.

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानरराक्षसाम्। भूतैर् बहुभिर् आकाशं विस्मितैर् आवृतं बभौ।

bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararākṣasām. bhūtair bahubhir ākāśaṃ vismitair āvṛtaṃ babhau.

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुणोरगाः। शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर् लक्ष्मणं रणे।

ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuṇoragāḥ. śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣur lakṣmaṇaṃ raṇe.

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे रावणानुजः। हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारुणम्।

athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ saṃdadhe rāvaṇānujaḥ. hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāruṇam.

सुपत्रम् अनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्। सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम्।

supatram anuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam. suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram.

दुरावारं दुर्विषहं राक्षसानां भयावहम्। आशीविषविषप्रख्यं देवसंघैः समर्चितम्।

durāvāraṃ durviṣahaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham. āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṃghaiḥ samarcitam.

येन शक्रो महातेजा दानवान् अजयत् प्रभुः। पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः।

yena śakro mahātejā dānavān ajayat prabhuḥ. purā devāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ.

तद् ऐन्द्रम् अस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्व् अपराजितम्। शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसंदधे।

tad aindram astraṃ saumitriḥ saṃyugeṣv aparājitam. śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisaṃdadhe.

संधायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम्। सज्यम् आयम्य दुर्धर्शः कालो लोकक्षये यथा।

saṃdhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam. sajyam āyamya durdharśaḥ kālo lokakṣaye yathā.

संधाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्न् इदम् अब्रवीत्। लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणो वाक्यम् अर्थसाधकम् आत्मनः।

saṃdhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣann idam abravīt. lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo vākyam arthasādhakam ātmanaḥ.

धर्मात्मा सत्यसंधश् च रामो दाशरथिर् यदि। पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वस् तद् एनं जहि रावणिम्।

dharmātmā satyasaṃdhaś ca rāmo dāśarathir yadi. pauruṣe cāpratidvandvas tad enaṃ jahi rāvaṇim.

इत्य् उक्त्वा बाणम् आकर्णं विकृष्य तम् अजिह्मगम्। लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति। ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य लक्ष्मणः परवीरहा।

ity uktvā bāṇam ākarṇaṃ vikṛṣya tam ajihmagam. lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati. aindrāstreṇa samāyujya lakṣmaṇaḥ paravīrahā.

तच् छिरः सशिरस् त्राणं श्रीमज् ज्वलितकुण्डलम्। प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पपात धरणीतले।

tac chiraḥ saśiras trāṇaṃ śrīmaj jvalitakuṇḍalam. pramathyendrajitaḥ kāyāt papāta dharaṇītale.

तद् राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत्। तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम्।

tad rākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat. tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam.

हतस् तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः। कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः।

hatas tu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ. kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ.

चुक्रुशुस् ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः। हृष्यन्तो निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा।

cukruśus te tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ. hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā.

अथान्तरिक्षे भूतानाम् ऋषीणां च महात्मनाम्। अभिजज्ञे च संनादो गन्धर्वाप्सरसाम् अपि।

athāntarikṣe bhūtānām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām. abhijajñe ca saṃnādo gandharvāpsarasām api.

पतितं समभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः। वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर् जितकाशिभिः।

patitaṃ samabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ. vadhyamānā diśo bheje haribhir jitakāśibhiḥ.

वनरैर् वध्यमानास् ते शस्त्राण्य् उत्सृज्य राक्षसाः। लङ्काम् अभिमुखाः सर्वे नष्टसंज्ञाः प्रधाविताः।

vanarair vadhyamānās te śastrāṇy utsṛjya rākṣasāḥ. laṅkām abhimukhāḥ sarve naṣṭasaṃjñāḥ pradhāvitāḥ.

दुद्रुवुर् बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः। त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टसासिपरश्वधान्।

dudruvur bahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ. tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭasāsiparaśvadhān.

के चिल् लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः। समुद्रे पतिताः के चित् के चित् पर्वतम् आश्रिताः।

ke cil laṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ. samudre patitāḥ ke cit ke cit parvatam āśritāḥ.

हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ। राक्षसानां सहस्रेषु न कश् चित् प्रत्यदृश्यत।

hatam indrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau. rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaś cit pratyadṛśyata.

यथास्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः। तथा तस्मिन् निपतिते राक्षसास् ते गता दिशः।

yathāstaṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ. tathā tasmin nipatite rākṣasās te gatā diśaḥ.

शान्तरक्श्मिर् इवादित्यो निर्वाण इव पावकः। स बभूव महातेजा व्यपास्त गतजीवितः।

śāntarakśmir ivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ. sa babhūva mahātejā vyapāsta gatajīvitaḥ.

प्रशान्तपीडा बहुलो विनष्टारिः प्रहर्षवान्। बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा।

praśāntapīḍā bahulo vinaṣṭāriḥ praharṣavān. babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā.

हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः। जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि।

harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ. jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi.

शुद्धा आपो नभश् चैव जहृषुर् दैत्यदानवाः। आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे।

śuddhā āpo nabhaś caiva jahṛṣur daityadānavāḥ. ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe.

ऊचुश् च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः। विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्व् इति।

ūcuś ca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ. vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantv iti.

ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः। तम् अप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैरृतपुंगवम्।

tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ. tam apratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṃgavam.

विभीषणो हनूमांश् च जाम्बवांश् चर्क्षयूथपः। विजयेनाभिनन्दन्तस् तुष्टुवुश् चापि लक्ष्मणम्।

vibhīṣaṇo hanūmāṃś ca jāmbavāṃś carkṣayūthapaḥ. vijayenābhinandantas tuṣṭuvuś cāpi lakṣmaṇam.

क्ष्वेडन्तश् च नदन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः। लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे।

kṣveḍantaś ca nadantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ. labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire.

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश् च वानराः। लक्ष्मणो जयतीत्य् एवं वाक्यं व्यश्रावयंस् तदा।

lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaś ca vānarāḥ. lakṣmaṇo jayatīty evaṃ vākyaṃ vyaśrāvayaṃs tadā.

अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः। चक्रुर् उच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः।

anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ. cakrur uccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ.

तद् असुकरम् अथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म। परमम् उपलभन् मनःप्रहर्षं विनिहतम् इन्द्ररिपुं निशम्य देवाः।

tad asukaram athābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma. paramam upalabhan manaḥpraharṣaṃ vinihatam indraripuṃ niśamya devāḥ.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...