रामायण 6.76 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 76→

[rm-6-76] • 34 श्लोकाः

ततः शरं दाशरथिः संधायामित्रकर्शनः। ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्।

tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ saṃdhāyāmitrakarśanaḥ. sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan.

तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः। विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत।

tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ. vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata.

तं विषण्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्। सौमित्रिं युद्धसंसक्तं प्रत्युवाच विभीषणः।

taṃ viṣaṇṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam. saumitriṃ yuddhasaṃsaktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ.

निमित्तान्य् अनुपश्यामि यान्य् अस्मिन् रावणात्मजे। त्वर तेन महाबाहो भग्न एष न संशयः।

nimittāny anupaśyāmi yāny asmin rāvaṇātmaje. tvara tena mahābāho bhagna eṣa na saṃśayaḥ.

ततः संधाय सौमित्रिः शरान् अग्निशिखोपमान्। मुमोच निशितांस् तस्मै सर्वान् इव विषोल्बणान्।

tataḥ saṃdhāya saumitriḥ śarān agniśikhopamān. mumoca niśitāṃs tasmai sarvān iva viṣolbaṇān.

शक्राशनिसमस्पर्शैर् लक्ष्मणेनाहतः शरैः। मुहूर्तम् अभवन् मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः।

śakrāśanisamasparśair lakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ. muhūrtam abhavan mūḍhaḥ sarvasaṃkṣubhitendriyaḥ.

उपलभ्य मुहूर्तेन संज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः। ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम्।

upalabhya muhūrtena saṃjñāṃ pratyāgatendriyaḥ. dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam.

सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः। अब्रवीच् चैनम् आसाद्य पुनः स परुषं वचः।

so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ. abravīc cainam āsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ.

किं न स्मरसि तद् युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्। निबद्धस् त्वं सह भ्रात्रा यदा युधि विचेष्टसे।

kiṃ na smarasi tad yuddhe prathame matparākramam. nibaddhas tvaṃ saha bhrātrā yadā yudhi viceṣṭase.

युवा खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः। शायिनौ प्रथमं भूमौ विसंज्ञौ सपुरःसरौ।

yuvā khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ. śāyinau prathamaṃ bhūmau visaṃjñau sapuraḥsarau.

स्मृतिर् वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्। गन्तुम् इच्छसि यस्मात् त्वं मां धर्षयितुम् इच्छसि।

smṛtir vā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam. gantum icchasi yasmāt tvaṃ māṃ dharṣayitum icchasi.

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः। अद्य त्वां दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः।

yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ. adya tvāṃ darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ.

इत्य् उक्त्वा सप्तभिर् बाणैर् अभिविव्याध लक्ष्मणम्। दशभिश् च हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः।

ity uktvā saptabhir bāṇair abhivivyādha lakṣmaṇam. daśabhiś ca hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ.

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्। क्रोधाद् द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम्।

tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān. krodhād dviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam.

तद् दृष्ट्वेन्द्रजितः कर्म कृतं रामानुजस् तदा। अचिन्तयित्वा प्रहसन् नैतत् किं चिद् इति ब्रुवन्।

tad dṛṣṭvendrajitaḥ karma kṛtaṃ rāmānujas tadā. acintayitvā prahasan naitat kiṃ cid iti bruvan.

मुमोच स शरान् घोरान् संगृह्य नरपुंगवः। अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणो युधि।

mumoca sa śarān ghorān saṃgṛhya narapuṃgavaḥ. abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇo yudhi.

नैवं रणगतः शूराः प्रहरन्ति निशाचर। लघवश् चाल्पवीर्याश् च सुखा हीमे शरास् तव।

naivaṃ raṇagataḥ śūrāḥ praharanti niśācara. laghavaś cālpavīryāś ca sukhā hīme śarās tava.

नैवं शूरास् तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः। इत्य् एवं तं ब्रुवाणस् तु शरवर्षैर् अवाकिरत्।

naivaṃ śūrās tu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ. ity evaṃ taṃ bruvāṇas tu śaravarṣair avākirat.

तस्य बाणैस् तु विध्वस्तं कवचं हेमभूषितम्। व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालम् इवाम्बरात्।

tasya bāṇais tu vidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam. vyaśīryata rathopasthe tārājālam ivāmbarāt.

विधूतवर्मा नाराचैर् बभूव स कृतव्रणः। इन्द्रजित् समरे शूरः प्ररूढ इव सानुमान्।

vidhūtavarmā nārācair babhūva sa kṛtavraṇaḥ. indrajit samare śūraḥ prarūḍha iva sānumān.

अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ हि युध्येतां तुमुलं युधि। शरसंकृत्तसर्वाङ्गो सर्वतो रुधिरोक्षितौ।

abhīkṣṇaṃ niśvasantau hi yudhyetāṃ tumulaṃ yudhi. śarasaṃkṛttasarvāṅgo sarvato rudhirokṣitau.

अस्त्राण्य् अस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनः पुनः। शरान् उच्चावचाकारान् अन्तरिक्षे बबन्धतुः।

astrāṇy astravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥ punaḥ. śarān uccāvacākārān antarikṣe babandhatuḥ.

व्यपेतदोषम् अस्यन्तौ लघुचित्रं च सुष्ठु च। उभौ तु तुमुलं घोरं चक्रतुर् नरराक्षसौ।

vyapetadoṣam asyantau laghucitraṃ ca suṣṭhu ca. ubhau tu tumulaṃ ghoraṃ cakratur nararākṣasau.

तयोः पृथक्पृथग् भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः। सुघोरयोर् निष्टनतोर् गगने मेघयोर् इव।

tayoḥ pṛthakpṛthag bhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ. sughorayor niṣṭanator gagane meghayor iva.

ते गात्रयोर् निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि। असृग्दिग्धा विनिष्पेतुर् विविशुर् धरणीतलम्।

te gātrayor nipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi. asṛgdigdhā viniṣpetur viviśur dharaṇītalam.

अन्यैः सुनिशितैः शस्त्रैर् आकाशे संजघट्टिरे। बभञ्जुश् चिच्छिदुश् चापि तयोर् बाणाः सहस्रशः।

anyaiḥ suniśitaiḥ śastrair ākāśe saṃjaghaṭṭire. babhañjuś cicchiduś cāpi tayor bāṇāḥ sahasraśaḥ.

स बभूव रणे घोरस् तयोर् बाणमयश् चयः। अग्निभ्याम् इव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश् चयः।

sa babhūva raṇe ghoras tayor bāṇamayaś cayaḥ. agnibhyām iva dīptābhyāṃ satre kuśamayaś cayaḥ.

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः। सपुष्पाव् इव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकुंशुकौ।

tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ. sapuṣpāv iva niṣpatrau vane śālmalikuṃśukau.

चक्रतुस् तुमुलं घोरं संनिपातं मुहुर् मुहुः। इन्द्रजिल् लक्ष्मणश् चैव परस्परजयैषिणौ।

cakratus tumulaṃ ghoraṃ saṃnipātaṃ muhur muhuḥ. indrajil lakṣmaṇaś caiva parasparajayaiṣiṇau.

लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश् चापि लक्ष्मणम्। अन्योन्यं ताव् अभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम्।

lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiś cāpi lakṣmaṇam. anyonyaṃ tāv abhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām.

बाणजालैः शरीरस्थैर् अवगाढैस् तरस्विनौ। शुशुभाते महावीरौ विरूढाव् इव पर्वतौ।

bāṇajālaiḥ śarīrasthair avagāḍhais tarasvinau. śuśubhāte mahāvīrau virūḍhāv iva parvatau.

तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर् भृशम्। बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः।

tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarair bhṛśam. babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ.

तयोर् अथ महान् कालो व्यतीयाद् युध्यमानयोः। न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्य् उपजग्मतुः।

tayor atha mahān kālo vyatīyād yudhyamānayoḥ. na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpy upajagmatuḥ.

अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्व् अजितस्य लक्ष्मणस्य। प्रियहितम् उपपादयन् महौजाः समरम् उपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे।

atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣv ajitasya lakṣmaṇasya. priyahitam upapādayan mahaujāḥ samaram upetya vibhīṣaṇo 'vatasthe.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...