रामायण 6.58 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 58→

[rm-6-58] • 54 श्लोकाः

नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर् नैरृतर्षभाः। देवान्तकस् त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश् च महोदरः।

narāntakaṃ hataṃ dṛṣṭvā cukruśur nairṛtarṣabhāḥ. devāntakas trimūrdhā ca paulastyaś ca mahodaraḥ.

आरूढो मेघसंकाशं वारणेन्द्रं महोदरः। वालिपुत्रं महावीर्यम् अभिदुद्राव वीर्यवान्।

ārūḍho meghasaṃkāśaṃ vāraṇendraṃ mahodaraḥ. vāliputraṃ mahāvīryam abhidudrāva vīryavān.

भ्रातृव्यसनसंतप्तस् तदा देवान्तको बली। आदाय परिघं दीप्तम् अङ्गदं समभिद्रवत्।

bhrātṛvyasanasaṃtaptas tadā devāntako balī. ādāya parighaṃ dīptam aṅgadaṃ samabhidravat.

रथम् आदित्यसंकाशं युक्तं परमवाजिभिः। आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रम् अथाभ्ययात्।

ratham ādityasaṃkāśaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ. āsthāya triśirā vīro vāliputram athābhyayāt.

स त्रिभिर् देवदर्पघ्नैर् नैरृतेन्द्रैर् अभिद्रुतः। वृक्षम् उत्पाटयाम् आस महाविटपम् अङ्गदः।

sa tribhir devadarpaghnair nairṛtendrair abhidrutaḥ. vṛkṣam utpāṭayām āsa mahāviṭapam aṅgadaḥ.

देवान्तकाय तं वीरश् चिक्षेप सहसाङ्गदः। महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तम् इवाशनिम्।

devāntakāya taṃ vīraś cikṣepa sahasāṅgadaḥ. mahāvṛkṣaṃ mahāśākhaṃ śakro dīptam ivāśanim.

त्रिशिरास् तं प्रचिच्छेद शरैर् आशीविषोपमैः। स वृक्षं कृत्तम् आलोक्य उत्पपात ततो ऽङ्गदः।

triśirās taṃ praciccheda śarair āśīviṣopamaiḥ. sa vṛkṣaṃ kṛttam ālokya utpapāta tato 'ṅgadaḥ.

स ववर्ष ततो वृक्षाञ् शिलाश् च कपिकुञ्जरः। तान् प्रचिच्छेद संक्रुद्धस् त्रिशिरा निशितैः शरैः।

sa vavarṣa tato vṛkṣāñ śilāś ca kapikuñjaraḥ. tān praciccheda saṃkruddhas triśirā niśitaiḥ śaraiḥ.

परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः। त्रिशिराश् चाङ्गदं वीरम् अभिदुद्राव सायकैः।

parighāgreṇa tān vṛkṣān babhañja ca surāntakaḥ. triśirāś cāṅgadaṃ vīram abhidudrāva sāyakaiḥ.

गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः। जघानोरसि संक्रुद्धस् तोमरैर् वज्रसंनिभैः।

gajena samabhidrutya vāliputraṃ mahodaraḥ. jaghānorasi saṃkruddhas tomarair vajrasaṃnibhaiḥ.

देवान्तकश् च संक्रुद्धः परिघेण तदाङ्गदम्। उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान्।

devāntakaś ca saṃkruddhaḥ parigheṇa tadāṅgadam. upagamyābhihatyāśu vyapacakrāma vegavān.

स त्रिभिर् नैरृतश्रेष्ठैर् युगपत् समभिद्रुतः। न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान्।

sa tribhir nairṛtaśreṣṭhair yugapat samabhidrutaḥ. na vivyathe mahātejā vāliputraḥ pratāpavān.

तलेन भृशम् उत्पत्य जघानास्य महागजम्। पेततुर् लोचने तस्य विननाद स वारणः।

talena bhṛśam utpatya jaghānāsya mahāgajam. petatur locane tasya vinanāda sa vāraṇaḥ.

विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः। देवान्तकम् अभिद्रुत्य ताडयाम् आस संयुगे।

viṣāṇaṃ cāsya niṣkṛṣya vāliputro mahābalaḥ. devāntakam abhidrutya tāḍayām āsa saṃyuge.

स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धत इव द्रुमः। लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात्।

sa vihvalitasarvāṅgo vātoddhata iva drumaḥ. lākṣārasasavarṇaṃ ca susrāva rudhiraṃ mukhāt.

अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद् देवान्तको बली। आविध्य परिघं घोरम् आजघान तदाङ्गदम्।

athāśvāsya mahātejāḥ kṛcchrād devāntako balī. āvidhya parighaṃ ghoram ājaghāna tadāṅgadam.

परिघाभिहतश् चापि वानरेन्द्रात्मजस् तदा। जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनर् एवोत्पपात ह।

parighābhihataś cāpi vānarendrātmajas tadā. jānubhyāṃ patito bhūmau punar evotpapāta ha.

समुत्पतन्तं त्रिशिरास् त्रिभिर् आशीविषोपमैः। घोरैर् हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह।

samutpatantaṃ triśirās tribhir āśīviṣopamaiḥ. ghorair haripateḥ putraṃ lalāṭe 'bhijaghāna ha.

ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर् नैरृतपुंगवैः। हनूमान् अपि विज्ञाय नीलश् चापि प्रतस्थतुः।

tato 'ṅgadaṃ parikṣiptaṃ tribhir nairṛtapuṃgavaiḥ. hanūmān api vijñāya nīlaś cāpi pratasthatuḥ.

ततश् चिक्षेप शैलाग्रं नीलस् त्रिशिरसे तदा। तद् रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः।

tataś cikṣepa śailāgraṃ nīlas triśirase tadā. tad rāvaṇasuto dhīmān bibheda niśitaiḥ śaraiḥ.

तद् बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्। सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरेः शिरः।

tad bāṇaśatanirbhinnaṃ vidāritaśilātalam. savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ nipapāta gireḥ śiraḥ.

ततो जृम्भितम् आलोक्य हर्षाद् देवान्तकस् तदा। परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजम् आहवे।

tato jṛmbhitam ālokya harṣād devāntakas tadā. parigheṇābhidudrāva mārutātmajam āhave.

तम् आपतन्तम् उत्पत्य हनूमान् मारुतात्मजः। आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रवेगेन मुष्टिना।

tam āpatantam utpatya hanūmān mārutātmajaḥ. ājaghāna tadā mūrdhni vajravegena muṣṭinā.

स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः। देवान्तको राक्षसराजसूनुर् गतासुर् उर्व्यां सहसा पपात।

sa muṣṭiniṣpiṣṭavikīrṇamūrdhā nirvāntadantākṣivilambijihvaḥ. devāntako rākṣasarājasūnur gatāsur urvyāṃ sahasā papāta.

तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ। क्रुद्धस् त्रिमूर्धा निशिताग्रम् उग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम्।

tasmin hate rākṣasayodhamukhye mahābale saṃyati devaśatrau. kruddhas trimūrdhā niśitāgram ugraṃ vavarṣa nīlorasi bāṇavarṣam.

स तैः शरौघैर् अभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः। नीलो बभूवाथ विसृष्टगात्रो विष्टम्भितस् तेन महाबलेन।

sa taiḥ śaraughair abhivarṣyamāṇo vibhinnagātraḥ kapisainyapālaḥ. nīlo babhūvātha visṛṣṭagātro viṣṭambhitas tena mahābalena.

ततस् तु नीलः प्रतिलभ्य संज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम्। ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि।

tatas tu nīlaḥ pratilabhya saṃjñāṃ śailaṃ samutpāṭya savṛkṣaṣaṇḍam. tataḥ samutpatya bhṛśogravego mahodaraṃ tena jaghāna mūrdhni.

ततः स शैलाभिनिपातभग्नो महोदरस् तेन सह द्विपेन। विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वर्जाभिहतो यथाद्रिः।

tataḥ sa śailābhinipātabhagno mahodaras tena saha dvipena. vipothito bhūmitale gatāsuḥ papāta varjābhihato yathādriḥ.

पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश् चापम् आददे। हनूमन्तं च संक्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः।

pitṛvyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā triśirāś cāpam ādade. hanūmantaṃ ca saṃkruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ.

हनूमांस् तु समुत्पत्य हयांस् त्रिशिरसस् तदा। विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराड् इव।

hanūmāṃs tu samutpatya hayāṃs triśirasas tadā. vidadāra nakhaiḥ kruddho gajendraṃ mṛgarāḍ iva.

अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिम् इवान्तकः। चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः।

atha śaktiṃ samādāya kālarātrim ivāntakaḥ. cikṣepānilaputrāya triśirā rāvaṇātmajaḥ.

दिवि क्षिप्ताम् इवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्ताम् असंगताम्। गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च।

divi kṣiptām ivolkāṃ tāṃ śaktiṃ kṣiptām asaṃgatām. gṛhītvā hariśārdūlo babhañja ca nanāda ca.

तां दृष्ट्वा घोरसंकाशां शक्तिं भग्नां हनूमता। प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर् जलदा इव।

tāṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkāśāṃ śaktiṃ bhagnāṃ hanūmatā. prahṛṣṭā vānaragaṇā vinedur jaladā iva.

ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः। निचखान तदा रोषाद् वानरेन्द्रस्य वक्षसि।

tataḥ khaḍgaṃ samudyamya triśirā rākṣasottamaḥ. nicakhāna tadā roṣād vānarendrasya vakṣasi.

खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः। आजघान त्रिमूर्धानं तलेनोरसि वीर्यवान्।

khaḍgaprahārābhihato hanūmān mārutātmajaḥ. ājaghāna trimūrdhānaṃ talenorasi vīryavān.

स तलभिहतस् तेन स्रस्तहस्ताम्बरो भुवि। निपपात महातेजास् त्रिशिरास् त्यक्तचेतनः।

sa talabhihatas tena srastahastāmbaro bhuvi. nipapāta mahātejās triśirās tyaktacetanaḥ.

स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः। ननाद गिरिसंकाशस् त्रासयन् सर्वनैरृतान्।

sa tasya patataḥ khaḍgaṃ samācchidya mahākapiḥ. nanāda girisaṃkāśas trāsayan sarvanairṛtān.

अमृष्यमाणस् तं घोषम् उत्पपात निशाचरः। उत्पत्य च हनूमन्तं ताडयाम् आस मुष्टिना।

amṛṣyamāṇas taṃ ghoṣam utpapāta niśācaraḥ. utpatya ca hanūmantaṃ tāḍayām āsa muṣṭinā.

तेन मुष्टिप्रहारेण संचुकोप महाकपिः। कुपितश् च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम्।

tena muṣṭiprahāreṇa saṃcukopa mahākapiḥ. kupitaś ca nijagrāha kirīṭe rākṣasarṣabham.

स तस्य शीर्षाण्य् असिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि। क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः।

sa tasya śīrṣāṇy asinā śitena kirīṭajuṣṭāni sakuṇḍalāni. kruddhaḥ praciccheda suto 'nilasya tvaṣṭuḥ sutasyeva śirāṃsi śakraḥ.

तान्य् आयताक्षाण्य् अगसंनिभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि। पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर् धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथार्कमार्गात्।

tāny āyatākṣāṇy agasaṃnibhāni pradīptavaiśvānaralocanāni. petuḥ śirāṃsīndraripor dharaṇyāṃ jyotīṃṣi muktāni yathārkamārgāt.

तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमत शक्रपराक्रमेण। नेदुः प्लवंगाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्य् अथो दुद्रुविरे समन्तात्।

tasmin hate devaripau triśīrṣe hanūmata śakraparākrameṇa. neduḥ plavaṃgāḥ pracacāla bhūmī rakṣāṃsy atho dudruvire samantāt.

हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्। हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ।

hataṃ triśirasaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca mahodaram. hatau prekṣya durādharṣau devāntakanarāntakau.

चुकोप परमामर्षी महापार्श्वो महाबलः। जग्राहार्चिष्मतीं चापि गदां सर्वायसीं शुभाम्।

cukopa paramāmarṣī mahāpārśvo mahābalaḥ. jagrāhārciṣmatīṃ cāpi gadāṃ sarvāyasīṃ śubhām.

हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितलेपनाम्। विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम्।

hemapaṭṭaparikṣiptāṃ māṃsaśoṇitalepanām. virājamānāṃ vapuṣā śatruśoṇitarañjitām.

तेजसा संप्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्यविभूषिताम्। ऐरावतमहापद्मसार्वभौम भयावहाम्।

tejasā saṃpradīptāgrāṃ raktamālyavibhūṣitām. airāvatamahāpadmasārvabhauma bhayāvahām.

गदाम् आदाय संक्रुद्धो महापार्श्वो महाबलः। हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निर् इव ज्वलन्।

gadām ādāya saṃkruddho mahāpārśvo mahābalaḥ. harīn samabhidudrāva yugāntāgnir iva jvalan.

अथर्षयः समुत्पत्य वानरो रवणानुजम्। महापार्श्वम् उपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली।

atharṣayaḥ samutpatya vānaro ravaṇānujam. mahāpārśvam upāgamya tasthau tasyāgrato balī.

तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्। आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया।

taṃ purastāt sthitaṃ dṛṣṭvā vānaraṃ parvatopamam. ājaghānorasi kruddho gadayā vajrakalpayā.

स तयाभिहतस् तेन गदया वानरर्षभः। भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्राव रुधिरं बहु।

sa tayābhihatas tena gadayā vānararṣabhaḥ. bhinnavakṣāḥ samādhūtaḥ susrāva rudhiraṃ bahu.

स संप्राप्य चिरात् संज्ञाम् ऋषभो वानरर्षभः। क्रुद्धो विस्फुरमाणौष्ठो महापार्श्वम् उदैक्षत।

sa saṃprāpya cirāt saṃjñām ṛṣabho vānararṣabhaḥ. kruddho visphuramāṇauṣṭho mahāpārśvam udaikṣata.

तां गृहीत्वा गदां भीमाम् आविध्य च पुनः पुनः। मत्तानीकं महापार्श्वं जघान रणमूर्धनि।

tāṃ gṛhītvā gadāṃ bhīmām āvidhya ca punaḥ punaḥ. mattānīkaṃ mahāpārśvaṃ jaghāna raṇamūrdhani.

स स्वया गदया भिन्नो विकीर्णदशनेक्षणः। निपपात महापार्श्वो वज्राहत इवाचलः।

sa svayā gadayā bhinno vikīrṇadaśanekṣaṇaḥ. nipapāta mahāpārśvo vajrāhata ivācalaḥ.

तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन् नैरृतानां बलम् अर्णवाभम्। त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसंनिकाशम्।

tasmin hate bhrātari rāvaṇasya tan nairṛtānāṃ balam arṇavābham. tyaktāyudhaṃ kevalajīvitārthaṃ dudrāva bhinnārṇavasaṃnikāśam.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...