रामायण 6.45 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 45→

[rm-6-45] • 42 श्लोकाः

अकम्पनवधं श्रुत्वा क्रुद्धो वै राक्षसेश्वरः। किं चिद् दीनमुखश् चापि सचिवांस् तान् उदैक्षत।

akampanavadhaṃ śrutvā kruddho vai rākṣaseśvaraḥ. kiṃ cid dīnamukhaś cāpi sacivāṃs tān udaikṣata.

स तु ध्यात्वा मुहूर्तं तु मन्त्रिभिः संविचार्य च। पुरीं परिययौ लङ्कां सर्वान् गुल्मान् अवेक्षितुम्।

sa tu dhyātvā muhūrtaṃ tu mantribhiḥ saṃvicārya ca. purīṃ pariyayau laṅkāṃ sarvān gulmān avekṣitum.

तां राक्षसगणैर् गुप्तां गुल्मैर् बहुभिर् आवृताम्। ददर्श नगरीं लङ्कां पताकाध्वजमालिनीम्।

tāṃ rākṣasagaṇair guptāṃ gulmair bahubhir āvṛtām. dadarśa nagarīṃ laṅkāṃ patākādhvajamālinīm.

रुद्धां तु नगरीं दृष्ट्वा रावणो राक्षसेश्वरः। उवाचामर्षितः काले प्रहस्तं युद्धकोविदम्।

ruddhāṃ tu nagarīṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ. uvācāmarṣitaḥ kāle prahastaṃ yuddhakovidam.

पुरस्योपनिविष्टस्य सहसा पीडितस्य च। नान्यं युद्धात् प्रपश्यामि मोक्षं युद्धविशारद।

purasyopaniviṣṭasya sahasā pīḍitasya ca. nānyaṃ yuddhāt prapaśyāmi mokṣaṃ yuddhaviśārada.

अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर् मम। इन्द्रजिद् वा निकुम्भो वा वहेयुर् भारम् ईदृशम्।

ahaṃ vā kumbhakarṇo vā tvaṃ vā senāpatir mama. indrajid vā nikumbho vā vaheyur bhāram īdṛśam.

स त्वं बलम् इतः शीघ्रम् आदाय परिगृह्य च। विजयायाभिनिर्याहि यत्र सर्वे वनौकसः।

sa tvaṃ balam itaḥ śīghram ādāya parigṛhya ca. vijayāyābhiniryāhi yatra sarve vanaukasaḥ.

निर्याणाद् एव ते नूनं चपला हरिवाहिनी। नर्दतां राक्षसेन्द्राणां श्रुत्वा नादं द्रविष्यति।

niryāṇād eva te nūnaṃ capalā harivāhinī. nardatāṃ rākṣasendrāṇāṃ śrutvā nādaṃ draviṣyati.

चपला ह्य् अविनीताश् च चलचित्ताश् च वानराः। न सहिष्यन्ति ते नादं सिंहनादम् इव द्विपाः।

capalā hy avinītāś ca calacittāś ca vānarāḥ. na sahiṣyanti te nādaṃ siṃhanādam iva dvipāḥ.

विद्रुते च बले तस्मिन् रामः सौमित्रिणा सह। अवशस्ते निरालम्बः प्रहस्तवशम् एष्यति।

vidrute ca bale tasmin rāmaḥ saumitriṇā saha. avaśaste nirālambaḥ prahastavaśam eṣyati.

आपत्संशयिता श्रेयो नात्र निःसंशयीकृता। प्रतिलोमानुलोमं वा यद् वा नो मन्यसे हितम्।

āpatsaṃśayitā śreyo nātra niḥsaṃśayīkṛtā. pratilomānulomaṃ vā yad vā no manyase hitam.

रावणेनैवम् उक्तस् तु प्रहस्तो वाहिनीपतिः। राक्षसेन्द्रम् उवाचेदम् असुरेन्द्रम् इवोशना।

rāvaṇenaivam uktas tu prahasto vāhinīpatiḥ. rākṣasendram uvācedam asurendram ivośanā.

राजन् मन्त्रितपूर्वं नः कुशलैः सह मन्त्रिभिः। विवादश् चापि नो वृत्तः समवेक्ष्य परस्परम्।

rājan mantritapūrvaṃ naḥ kuśalaiḥ saha mantribhiḥ. vivādaś cāpi no vṛttaḥ samavekṣya parasparam.

प्रदानेन तु सीतायाः श्रेयो व्यवसितं मया। अप्रदाने पुनर् युद्धं दृष्टम् एतत् तथैव नः।

pradānena tu sītāyāḥ śreyo vyavasitaṃ mayā. apradāne punar yuddhaṃ dṛṣṭam etat tathaiva naḥ.

सो ऽहं दानैश् च मानैश् च सततं पूजितस् त्वया। सान्त्वैश् च विविधैः काले किं न कुर्यां प्रियं तव।

so 'haṃ dānaiś ca mānaiś ca satataṃ pūjitas tvayā. sāntvaiś ca vividhaiḥ kāle kiṃ na kuryāṃ priyaṃ tava.

न हि मे जीवितं रक्ष्यं पुत्रदारधनानि वा। त्वं पश्य मां जुहूषन्तं त्वदर्थे जीवितं युधि।

na hi me jīvitaṃ rakṣyaṃ putradāradhanāni vā. tvaṃ paśya māṃ juhūṣantaṃ tvadarthe jīvitaṃ yudhi.

एवम् उक्त्वा तु भर्तारं रावणं वाहिनीपतिः। समानयत मे शीघ्रं राक्षसानां महद् बलम्।

evam uktvā tu bhartāraṃ rāvaṇaṃ vāhinīpatiḥ. samānayata me śīghraṃ rākṣasānāṃ mahad balam.

मद्बाणाशनिवेगेन हतानां तु रणाजिरे। अद्य तृप्यन्तु मांसेन पक्षिणः काननौकसाम्।

madbāṇāśanivegena hatānāṃ tu raṇājire. adya tṛpyantu māṃsena pakṣiṇaḥ kānanaukasām.

इत्य् उक्तास् ते प्रहस्तेन बलाध्यक्षाः कृतत्वराः। बलम् उद्योजयाम् आसुस् तस्मिन् राक्षसमन्दिरे।

ity uktās te prahastena balādhyakṣāḥ kṛtatvarāḥ. balam udyojayām āsus tasmin rākṣasamandire.

सा बभूव मुहूर्तेन तिग्मनानाविधायुधैः। लङ्का राक्षसवीरैस् तैर् गजैर् इव समाकुला।

sā babhūva muhūrtena tigmanānāvidhāyudhaiḥ. laṅkā rākṣasavīrais tair gajair iva samākulā.

हुताशनं तर्पयतां ब्राह्मणांश् च नमस्यताम्। आज्यगन्धप्रतिवहः सुरभिर् मारुतो ववौ।

hutāśanaṃ tarpayatāṃ brāhmaṇāṃś ca namasyatām. ājyagandhaprativahaḥ surabhir māruto vavau.

स्रजश् च विविधाकारा जगृहुस् त्व् अभिमन्त्रिताः। संग्रामसज्जाः संहृष्टा धारयन् राक्षसास् तदा।

srajaś ca vividhākārā jagṛhus tv abhimantritāḥ. saṃgrāmasajjāḥ saṃhṛṣṭā dhārayan rākṣasās tadā.

सधनुष्काः कवचिनो वेगाद् आप्लुत्य राक्षसाः। रावणं प्रेक्ष्य राजानं प्रहस्तं पर्यवारयन्।

sadhanuṣkāḥ kavacino vegād āplutya rākṣasāḥ. rāvaṇaṃ prekṣya rājānaṃ prahastaṃ paryavārayan.

अथामन्त्र्य च राजानं भेरीम् आहत्य भैरवाम्। आरुरोह रथं दिव्यं प्रहस्तः सज्जकल्पितम्।

athāmantrya ca rājānaṃ bherīm āhatya bhairavām. āruroha rathaṃ divyaṃ prahastaḥ sajjakalpitam.

हयैर् महाजवैर् युक्तं सम्यक् सूतसुसंयुतम्। महाजलदनिर्घोषं साक्षाच् चन्द्रार्कभास्वरम्।

hayair mahājavair yuktaṃ samyak sūtasusaṃyutam. mahājaladanirghoṣaṃ sākṣāc candrārkabhāsvaram.

उरगध्वजदुर्धर्षं सुवरूथं स्वपस्करम्। सुवर्णजालसंयुक्तं प्रहसन्तम् इव श्रिया।

uragadhvajadurdharṣaṃ suvarūthaṃ svapaskaram. suvarṇajālasaṃyuktaṃ prahasantam iva śriyā.

ततस् तं रथम् आस्थाय रावणार्पितशासनः। लङ्काया निर्ययौ तूर्णं बलेन महता वृतः।

tatas taṃ ratham āsthāya rāvaṇārpitaśāsanaḥ. laṅkāyā niryayau tūrṇaṃ balena mahatā vṛtaḥ.

ततो दुंदुभिनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः। शुश्रुवे शङ्खशब्दश् च प्रयाते वाहिनीपतौ।

tato duṃdubhinirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ. śuśruve śaṅkhaśabdaś ca prayāte vāhinīpatau.

निनदन्तः स्वरान् घोरान् राक्षसा जग्मुर् अग्रतः। भीमरूपा महाकायाः प्रहस्तस्य पुरःसराः।

ninadantaḥ svarān ghorān rākṣasā jagmur agrataḥ. bhīmarūpā mahākāyāḥ prahastasya puraḥsarāḥ.

व्यूढेनैव सुघोरेण पूर्वद्वारात् स निर्ययौ। गजयूथनिकाशेन बलेन महता वृतः।

vyūḍhenaiva sughoreṇa pūrvadvārāt sa niryayau. gajayūthanikāśena balena mahatā vṛtaḥ.

सागरप्रतिमौघेन वृतस् तेन बलेन सः। प्रहस्तो निर्ययौ तूर्णं क्रुद्धः कालान्तकोपमः।

sāgarapratimaughena vṛtas tena balena saḥ. prahasto niryayau tūrṇaṃ kruddhaḥ kālāntakopamaḥ.

तस्य निर्याण घोषेण राक्षसानां च नर्दताम्। लङ्कायां सर्वभूतानि विनेदुर् विकृतैः स्वरैः।

tasya niryāṇa ghoṣeṇa rākṣasānāṃ ca nardatām. laṅkāyāṃ sarvabhūtāni vinedur vikṛtaiḥ svaraiḥ.

व्यभ्रम् आकाशम् आविश्य मांसशोणितभोजनाः। मण्डलान्य् अपसव्यानि खगाश् चक्रू रथं प्रति।

vyabhram ākāśam āviśya māṃsaśoṇitabhojanāḥ. maṇḍalāny apasavyāni khagāś cakrū rathaṃ prati.

वमन्त्यः पावकज्वालाः शिवा घोरा ववाशिरे।

vamantyaḥ pāvakajvālāḥ śivā ghorā vavāśire.

अन्तरिक्षात् पपातोल्का वायुश् च परुषो ववौ। अन्योन्यम् अभिसंरब्धा ग्रहाश् च न चकाशिरे।

antarikṣāt papātolkā vāyuś ca paruṣo vavau. anyonyam abhisaṃrabdhā grahāś ca na cakāśire.

ववर्षू रुधिरं चास्य सिषिचुश् च पुरःसरान्। केतुमूर्धनि गृध्रो ऽस्य विलीनो दक्षिणामुखः।

vavarṣū rudhiraṃ cāsya siṣicuś ca puraḥsarān. ketumūrdhani gṛdhro 'sya vilīno dakṣiṇāmukhaḥ.

सारथेर् बहुशश् चास्य संग्रामम् अवगाहतः। प्रतोदो न्यपतद् धस्तात् सूतस्य हयसादिनः।

sārather bahuśaś cāsya saṃgrāmam avagāhataḥ. pratodo nyapatad dhastāt sūtasya hayasādinaḥ.

निर्याण श्रीश् च यास्यासीद् भास्वरा च सुदुर्लभा। सा ननाश मुहूर्तेन समे च स्खलिता हयाः।

niryāṇa śrīś ca yāsyāsīd bhāsvarā ca sudurlabhā. sā nanāśa muhūrtena same ca skhalitā hayāḥ.

प्रहस्तं त्व् अभिनिर्यान्तं प्रख्यात बलपौरुषम्। युधि नानाप्रहरणा कपिसेनाभ्यवर्तत।

prahastaṃ tv abhiniryāntaṃ prakhyāta balapauruṣam. yudhi nānāpraharaṇā kapisenābhyavartata.

अथ घोषः सुतुमुलो हरीणां समजायत। वृक्षान् आरुजतां चैव गुर्वीश् चागृह्णतां शिलाः।

atha ghoṣaḥ sutumulo harīṇāṃ samajāyata. vṛkṣān ārujatāṃ caiva gurvīś cāgṛhṇatāṃ śilāḥ.

उभे प्रमुदिते सैन्ये रक्षोगणवनौकसाम्। वेगितानां समर्थानाम् अन्योन्यवधकाङ्क्षिणाम्। परस्परं चाह्वयतां निनादः श्रूयते महान्।

ubhe pramudite sainye rakṣogaṇavanaukasām. vegitānāṃ samarthānām anyonyavadhakāṅkṣiṇām. parasparaṃ cāhvayatāṃ ninādaḥ śrūyate mahān.

ततः प्रहस्तः कपिराजवाहिनीम् अभिप्रतस्थे विजयाय दुर्मतिः। विवृद्धवेगां च विवेश तां चमूं यथा मुमूर्षुः शलभो विभावसुम्।

tataḥ prahastaḥ kapirājavāhinīm abhipratasthe vijayāya durmatiḥ. vivṛddhavegāṃ ca viveśa tāṃ camūṃ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...