रामायण 6.40 (श्लोक 1) - Project अर्थ (Artha)

Project Home / Contents

रामायण

←युद्ध काण्ड→

←अध्याय 40→

[rm-6-40] • 64 श्लोकाः

अथोवाच महातेजा हरिराजो महाबलः। किम् इयं व्यथिता सेना मूढवातेव नौर् जले।

athovāca mahātejā harirājo mahābalaḥ. kim iyaṃ vyathitā senā mūḍhavāteva naur jale.

सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत्। न त्वं पश्यसि रामं च लक्ष्मणं च महाबलम्।

sugrīvasya vacaḥ śrutvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt. na tvaṃ paśyasi rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam.

शरजालाचितौ वीराव् उभौ दशरथात्मजौ। शरतल्पे महात्मानौ शयानौ रुधिरोक्षितौ।

śarajālācitau vīrāv ubhau daśarathātmajau. śaratalpe mahātmānau śayānau rudhirokṣitau.

अथाब्रवीद् वानरेन्द्रः सुग्रीवः पुत्रम् अङ्गदम्। नानिमित्तम् इदं मन्ये भवितव्यं भयेन तु।

athābravīd vānarendraḥ sugrīvaḥ putram aṅgadam. nānimittam idaṃ manye bhavitavyaṃ bhayena tu.

विषण्णवदना ह्य् एते त्यक्तप्रहरणा दिशः। प्रपलायन्ति हरयस् त्रासाद् उत्फुल्ललोचनाः।

viṣaṇṇavadanā hy ete tyaktapraharaṇā diśaḥ. prapalāyanti harayas trāsād utphullalocanāḥ.

अन्योन्यस्य न लज्जन्ते न निरीक्षन्ति पृष्ठतः। विप्रकर्षन्ति चान्योन्यं पतितं लङ्घयन्ति च।

anyonyasya na lajjante na nirīkṣanti pṛṣṭhataḥ. viprakarṣanti cānyonyaṃ patitaṃ laṅghayanti ca.

एतस्मिन्न् अन्तरे वीरो गदापाणिर् विभीषणः। सुग्रीवं वर्धयाम् आस राघवं च निरैक्षत।

etasminn antare vīro gadāpāṇir vibhīṣaṇaḥ. sugrīvaṃ vardhayām āsa rāghavaṃ ca niraikṣata.

विभीषणं तं सुग्रीवो दृष्ट्वा वानरभीषणम्। ऋक्षराजं समीपस्थं जाम्बवन्तम् उवाच ह।

vibhīṣaṇaṃ taṃ sugrīvo dṛṣṭvā vānarabhīṣaṇam. ṛkṣarājaṃ samīpasthaṃ jāmbavantam uvāca ha.

विभीषणो ऽयं संप्राप्तो यं दृष्ट्वा वानरर्षभाः। विद्रवन्ति परित्रस्ता रावणात्मजशङ्कया।

vibhīṣaṇo 'yaṃ saṃprāpto yaṃ dṛṣṭvā vānararṣabhāḥ. vidravanti paritrastā rāvaṇātmajaśaṅkayā.

शीघ्रम् एतान् सुवित्रस्तान् बहुधा विप्रधावितान्। पर्यवस्थापयाख्याहि विभीषणम् उपस्थितम्।

śīghram etān suvitrastān bahudhā vipradhāvitān. paryavasthāpayākhyāhi vibhīṣaṇam upasthitam.

सुग्रीवेणैवम् उक्तस् तु जाम्बवान् ऋक्षपार्थिवः। वानरान् सान्त्वयाम् आस संनिवर्त्य प्रहावतः।

sugrīveṇaivam uktas tu jāmbavān ṛkṣapārthivaḥ. vānarān sāntvayām āsa saṃnivartya prahāvataḥ.

ते निवृत्ताः पुनः सर्वे वानरास् त्यक्तसंभ्रमाः। ऋक्षराजवचः श्रुत्वा तं च दृष्ट्वा विभीषणम्।

te nivṛttāḥ punaḥ sarve vānarās tyaktasaṃbhramāḥ. ṛkṣarājavacaḥ śrutvā taṃ ca dṛṣṭvā vibhīṣaṇam.

विभीषणस् तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश् चितम्। लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः।

vibhīṣaṇas tu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiś citam. lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ.

जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर् नेत्रे प्रमृज्य च। शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च।

jalaklinnena hastena tayor netre pramṛjya ca. śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca.

इमौ तौ सत्त्वसंपन्नौ विक्रान्तौ प्रियसंयुगौ। इमाम् अवस्थां गमितौ राकसैः कूटयोधिभिः।

imau tau sattvasaṃpannau vikrāntau priyasaṃyugau. imām avasthāṃ gamitau rākasaiḥ kūṭayodhibhiḥ.

भ्रातुः पुत्रेण मे तेन दुष्पुत्रेण दुरात्मना। राक्षस्या जिह्मया बुद्ध्या छलिताव् ऋजुविक्रमौ।

bhrātuḥ putreṇa me tena duṣputreṇa durātmanā. rākṣasyā jihmayā buddhyā chalitāv ṛjuvikramau.

शरैर् इमाव् अलं विद्धौ रुधिरेण समुक्षितौ। वसुधायाम् इम सुप्तौ दृश्येते शल्यकाव् इव।

śarair imāv alaṃ viddhau rudhireṇa samukṣitau. vasudhāyām ima suptau dṛśyete śalyakāv iva.

ययोर् वीर्यम् उपाश्रित्य प्रतिष्ठा काङ्क्षिता मया। ताव् उभौ देहनाशाय प्रसुप्तौ पुरुषर्षभौ।

yayor vīryam upāśritya pratiṣṭhā kāṅkṣitā mayā. tāv ubhau dehanāśāya prasuptau puruṣarṣabhau.

जीवन्न् अद्य विपन्नो ऽस्मि नष्टराज्यमनोरथः। प्राप्तप्रतिज्ञश् च रिपुः सकामो रावणः कृतः।

jīvann adya vipanno 'smi naṣṭarājyamanorathaḥ. prāptapratijñaś ca ripuḥ sakāmo rāvaṇaḥ kṛtaḥ.

एवं विलपमानं तं परिष्वज्य विभीषणम्। सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नो हरिराजो ऽब्रवीद् इदम्।

evaṃ vilapamānaṃ taṃ pariṣvajya vibhīṣaṇam. sugrīvaḥ sattvasaṃpanno harirājo 'bravīd idam.

राज्यं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ लङ्कायां नात्र संशयः। रावणः सह पुत्रेण स राज्यं नेह लप्स्यते।

rājyaṃ prāpsyasi dharmajña laṅkāyāṃ nātra saṃśayaḥ. rāvaṇaḥ saha putreṇa sa rājyaṃ neha lapsyate.

शरसंपीडिताव् एताव् उभौ राघवलक्ष्मणौ। त्यक्त्वा मोहं वधिष्येते सगणं रावणं रणे।

śarasaṃpīḍitāv etāv ubhau rāghavalakṣmaṇau. tyaktvā mohaṃ vadhiṣyete sagaṇaṃ rāvaṇaṃ raṇe.

तम् एवं सान्त्वयित्वा तु समाश्वास्य च राक्षसं। सुषेणं श्वशुरं पार्श्वे सुग्रीवस् तम् उवाच ह।

tam evaṃ sāntvayitvā tu samāśvāsya ca rākṣasaṃ. suṣeṇaṃ śvaśuraṃ pārśve sugrīvas tam uvāca ha.

सह शूरैर् हरिगणैर् लब्धसंज्ञाव् अरिंदमौ। गच्छ त्वं भ्रातरौ गृह्य किष्किन्धां रामलक्ष्मणौ।

saha śūrair harigaṇair labdhasaṃjñāv ariṃdamau. gaccha tvaṃ bhrātarau gṛhya kiṣkindhāṃ rāmalakṣmaṇau.

अहं तु रावणं हत्वा सपुत्रं सहबान्धवम्। मैथिलीम् आनयिष्यामि शक्रो नष्टाम् इव श्रियम्।

ahaṃ tu rāvaṇaṃ hatvā saputraṃ sahabāndhavam. maithilīm ānayiṣyāmi śakro naṣṭām iva śriyam.

श्रुत्वैतद् वानरेन्द्रस्य सुषेणो वाक्यम् अब्रवीत्। देवासुरं महायुद्धम् अनुभूतं सुदारुणम्।

śrutvaitad vānarendrasya suṣeṇo vākyam abravīt. devāsuraṃ mahāyuddham anubhūtaṃ sudāruṇam.

तदा स्म दानवा देवाञ् शरसंस्पर्शकोविदाः। निजघ्नुः शस्त्रविदुषश् छादयन्तो मुहुर् मुहुः।

tadā sma dānavā devāñ śarasaṃsparśakovidāḥ. nijaghnuḥ śastraviduṣaś chādayanto muhur muhuḥ.

तान् आर्तान् नष्टसंज्ञांश् च परासूंश् च बृहस्पतिः। विध्याभिर् मन्त्रयुक्ताभिर् ओषधीभिश् चिकित्सति।

tān ārtān naṣṭasaṃjñāṃś ca parāsūṃś ca bṛhaspatiḥ. vidhyābhir mantrayuktābhir oṣadhībhiś cikitsati.

तान्य् औषधान्य् आनयितुं क्षीरोदं यान्तु सागरम्। जवेन वानराः शीघ्रं संपाति पनसादयः।

tāny auṣadhāny ānayituṃ kṣīrodaṃ yāntu sāgaram. javena vānarāḥ śīghraṃ saṃpāti panasādayaḥ.

हरयस् तु विजानन्ति पार्वती ते महौषधी। संजीवकरणीं दिव्यां विशल्यां देवनिर्मिताम्।

harayas tu vijānanti pārvatī te mahauṣadhī. saṃjīvakaraṇīṃ divyāṃ viśalyāṃ devanirmitām.

चन्द्रश् च नाम द्रोणश् च पर्वतौ सागरोत्तमे। अमृतं यत्र मथितं तत्र ते परमौषधी।

candraś ca nāma droṇaś ca parvatau sāgarottame. amṛtaṃ yatra mathitaṃ tatra te paramauṣadhī.

ते तत्र निहिते देवैः पर्वते परमौषधी। अयं वायुसुतो राजन् हनूमांस् तत्र गच्छतु।

te tatra nihite devaiḥ parvate paramauṣadhī. ayaṃ vāyusuto rājan hanūmāṃs tatra gacchatu.

एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् मेघांश् चापि सविद्युतः। पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्न् इव पर्वतान्।

etasminn antare vāyur meghāṃś cāpi savidyutaḥ. paryasyan sāgare toyaṃ kampayann iva parvatān.

महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः। निपेतुर् भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि।

mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ. nipetur bhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi.

अभवन् पन्नगास् त्रस्ता भोगिनस् तत्रवासिनः। शीघ्रं सर्वाणि यादांसि जग्मुश् च लवणार्णवम्।

abhavan pannagās trastā bhoginas tatravāsinaḥ. śīghraṃ sarvāṇi yādāṃsi jagmuś ca lavaṇārṇavam.

ततो मुहूर्तद् गरुडं वैनतेयं महाबलम्। वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तम् इव पावकम्।

tato muhūrtad garuḍaṃ vainateyaṃ mahābalam. vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantam iva pāvakam.

तम् आगतम् अभिप्रेक्ष्य नागास् ते विप्रदुद्रुवुः। यैस् तौ सत्पुरुषौ बद्धौ शरभूतैर् महाबलौ।

tam āgatam abhiprekṣya nāgās te vipradudruvuḥ. yais tau satpuruṣau baddhau śarabhūtair mahābalau.

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च। विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे।

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca. vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe.

वैनतेयेन संस्पृष्टास् तयोः संरुरुहुर् व्रणाः। सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोर् आशु बभूवतुः।

vainateyena saṃspṛṣṭās tayoḥ saṃruruhur vraṇāḥ. suvarṇe ca tanū snigdhe tayor āśu babhūvatuḥ.

तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश् च महागुणाः। प्रदर्शनं च बुद्धिश् च स्मृतिश् च द्विगुणं तयोः।

tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaś ca mahāguṇāḥ. pradarśanaṃ ca buddhiś ca smṛtiś ca dviguṇaṃ tayoḥ.

ताव् उत्थाप्य महावीर्यौ गरुडो वासवोपमौ। उभौ तौ सस्वजे हृष्टौ रामश् चैनम् उवाच ह।

tāv utthāpya mahāvīryau garuḍo vāsavopamau. ubhau tau sasvaje hṛṣṭau rāmaś cainam uvāca ha.

भवत्प्रसादाद् व्यसनं रावणिप्रभवं महत्। आवाम् इह व्यतिक्रान्तौ शीघ्रं च बलिनौ कृतौ।

bhavatprasādād vyasanaṃ rāvaṇiprabhavaṃ mahat. āvām iha vyatikrāntau śīghraṃ ca balinau kṛtau.

यथा तातं दशरथं यथाजं च पितामहम्। तथा भवन्तम् आसाद्य हृषयं मे प्रसीदति।

yathā tātaṃ daśarathaṃ yathājaṃ ca pitāmaham. tathā bhavantam āsādya hṛṣayaṃ me prasīdati.

को भवान् रूपसंपन्नो दिव्यस्रगनुलेपनः। वसानो विरजे वस्त्रे दिव्याभरणभूषितः।

ko bhavān rūpasaṃpanno divyasraganulepanaḥ. vasāno viraje vastre divyābharaṇabhūṣitaḥ.

तम् उवाच महातेजा वैनतेयो महाबलः। पतत्रिराजः प्रीतात्मा हर्षपर्याकुलेक्षणः।

tam uvāca mahātejā vainateyo mahābalaḥ. patatrirājaḥ prītātmā harṣaparyākulekṣaṇaḥ.

अहं सखा ते काकुत्स्थ प्रियः प्राणो बहिश्चरः। गरुत्मान् इह संप्राप्तो युवयोः साह्यकारणात्।

ahaṃ sakhā te kākutstha priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ. garutmān iha saṃprāpto yuvayoḥ sāhyakāraṇāt.

असुरा वा महावीर्या दानवा वा महाबलाः। सुराश् चापि सगन्धर्वाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्।

asurā vā mahāvīryā dānavā vā mahābalāḥ. surāś cāpi sagandharvāḥ puraskṛtya śatakratum.

नेमं मोक्षयितुं शक्ताः शरबन्धं सुदारुणम्। माया बलाद् इन्द्रजिता निर्मितं क्रूरकर्मणा।

nemaṃ mokṣayituṃ śaktāḥ śarabandhaṃ sudāruṇam. māyā balād indrajitā nirmitaṃ krūrakarmaṇā.

एते नागाः काद्रवेयास् तीक्ष्णदंष्ट्राविषोल्बणाः। रक्षोमाया प्रभावेन शरा भूत्वा त्वदाश्रिताः।

ete nāgāḥ kādraveyās tīkṣṇadaṃṣṭrāviṣolbaṇāḥ. rakṣomāyā prabhāvena śarā bhūtvā tvadāśritāḥ.

सभाग्यश् चासि धर्मज्ञ राम सत्यपराक्रम। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा समरे रिपुघातिना।

sabhāgyaś cāsi dharmajña rāma satyaparākrama. lakṣmaṇena saha bhrātrā samare ripughātinā.

इमं श्रुत्वा तु वृत्तान्तं त्वरमाणो ऽहम् आगतः। सहसा युवयोः स्नेहात् सखित्वम् अनुपालयन्।

imaṃ śrutvā tu vṛttāntaṃ tvaramāṇo 'ham āgataḥ. sahasā yuvayoḥ snehāt sakhitvam anupālayan.

मोक्षितौ च महाघोराद् अस्मात् सायकबन्धनात्। अप्रमादश् च कर्तव्यो युवाभ्यां नित्यम् एव हि।

mokṣitau ca mahāghorād asmāt sāyakabandhanāt. apramādaś ca kartavyo yuvābhyāṃ nityam eva hi.

प्रकृत्या राक्षसाः सर्वे संग्रामे कूटयोधिनः। शूराणां शुद्धभावानां भवताम् आर्जवं बलम्।

prakṛtyā rākṣasāḥ sarve saṃgrāme kūṭayodhinaḥ. śūrāṇāṃ śuddhabhāvānāṃ bhavatām ārjavaṃ balam.

तन् न विश्वसितव्यं वो राक्षसानां रणाजिरे। एतेनैवोपमानेन नित्यजिह्मा हि राक्षसाः।

tan na viśvasitavyaṃ vo rākṣasānāṃ raṇājire. etenaivopamānena nityajihmā hi rākṣasāḥ.

एवम् उक्त्वा ततो रामं सुपर्णः सुमहाबलः। परिष्वज्य सुहृत्स्निग्धम् आप्रष्टुम् उपचक्रमे।

evam uktvā tato rāmaṃ suparṇaḥ sumahābalaḥ. pariṣvajya suhṛtsnigdham āpraṣṭum upacakrame.

सखे राघव धर्मज्ञ रिपूणाम् अपि वत्सल। अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि गमिष्यामि यथागतम्।

sakhe rāghava dharmajña ripūṇām api vatsala. abhyanujñātum icchāmi gamiṣyāmi yathāgatam.

बालवृद्धावशेषां तु लङ्कां कृत्वा शरोर्मिभिः। रावणं च रिपुं हत्वा सीतां समुपलप्स्यसे।

bālavṛddhāvaśeṣāṃ tu laṅkāṃ kṛtvā śarormibhiḥ. rāvaṇaṃ ca ripuṃ hatvā sītāṃ samupalapsyase.

इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः। रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम्।

ity evam uktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ. rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām.

प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान्। जगामाकाशम् आविश्य सुपर्णः पवनो यथा।

pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān. jagāmākāśam āviśya suparṇaḥ pavano yathā.

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः। सिंहनादांस् तदा नेदुर् लाङ्गूलं दुधुवुश् च ते।

virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ. siṃhanādāṃs tadā nedur lāṅgūlaṃ dudhuvuś ca te.

ततो भेरीः समाजघ्नुर् मृदङ्गांश् च व्यनादयन्। दध्मुः शङ्खान् संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्य् अपि यथापुरम्।

tato bherīḥ samājaghnur mṛdaṅgāṃś ca vyanādayan. dadhmuḥ śaṅkhān saṃprahṛṣṭāḥ kṣvelanty api yathāpuram.

आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः। द्रुमान् उत्पाट्य विविधांस् तस्थुः शतसहस्रशः।

āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ. drumān utpāṭya vividhāṃs tasthuḥ śatasahasraśaḥ.

विसृजन्तो महानादांस् त्रासयन्तो निशाचरान्। लङ्काद्वाराण्य् उपाजग्मुर् योद्धुकामाः प्लवंगमाः।

visṛjanto mahānādāṃs trāsayanto niśācarān. laṅkādvārāṇy upājagmur yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ.

ततस् तु भीमस् तुमुलो निनादो बभूव शाखामृगयूथपानाम्। क्षये निदाघस्य यथा घनानां नादः सुभीमो नदतां निशीथे।

tatas tu bhīmas tumulo ninādo babhūva śākhāmṛgayūthapānām. kṣaye nidāghasya yathā ghanānāṃ nādaḥ subhīmo nadatāṃ niśīthe.

Project अर्थ (Artha): X, yashbonde.com, LinkedIn. See Sources

Loading adhyay...